Józef Diament

Józef Diament
Data urodzenia 1884
Data i miejsce śmierci ok. 1942
KL Auschwitz
przewodniczący radomskiego Judenratu
Okres od grudzień 1939
do 28 kwietnia 1942
Następca Ludwik Fastman (?)

Józef Diament (ur. 1884, zm. ok. 1942) – przewodniczący radomskiego Judenratu (prawdopodobnie będącego jednocześnie Naczelną Radą Starszych Ludności Żydowskiej Dystryktu Radomskiego) od grudnia 1939 do kwietnia 1942 roku; doradca do spraw opieki społecznej przy szefie dystryktu radomskiego. Aresztowany pod zarzutem nadużyć gospodarczych, zginął w obozie koncentracyjnym w Auschwitz.

Czasy przedwojenne

Diament był spolonizowanym radomskim Żydem. W wieku 24 lat zmienił imię Szmul-Josek na Samuel Józef. Również swoim obu córkom nadał polskie imiona (Stefania i Henryka). Przed II wojną światową był buchalterem[1] i współwłaścicielem odlewni żeliwa Glinice przy ul. Średniej 7[2], nie udzielał się w życiu społeczności żydowskiej[1].

Żydowski Komitet Samopomocy Społecznej

Plakat informujący o utworzeniu getta w Radomiu

We wrześniu 1939 roku Diament przyjął funkcję publiczną: został zastępcą Jakuba Goldberga – przewodniczącego Tymczasowego Komitetu Żydowskiego, który – wydzielony przez Niemców z Komitetu Obywatelskiego – wspierał znajdujących się w potrzebie żydowskich mieszkańców Radomia[3]. 26 września został przewodniczącym ukonstytuowanego Żydowskiego Komitetu Samopomocy Społecznej. Tym samym w oczach Niemców stał się głównym reprezentantem żydowskiej społeczności Radomia, choć dla lokalnych Żydów był wciąż jeszcze osobą nieznaną[1]. Komitet musiał płacić Niemcom w imieniu miejscowych Żydów wysokie kontrybucje. Diament brał udział w organizowaniu dla okupantów rzeczowego ekwiwalentu finansowej kontrybucji, gdy okazało się, że radomscy Żydzi nie są w stanie zebrać w październiku 1939 roku wymaganej kwoty 300 000 złotych i 10 000 marek. Z ramienia Komitetu wybrał się z delegacją do Łodzi (konwojowany przez gestapo), aby zakupić płótno, nici i guziki, z których później w Radomiu szyto bieliznę dla niemieckiej armii[3].

Judenrat

W grudniu 1939 roku, realizując zarządzenie generalnego gubernatora Hansa Franka, generał SS Fritz Katzmann wyznaczył Diamenta do stworzenia żydowskiej Rady Starszych (Judenratu). Sam będąc osobą jeszcze słabo znaną wśród mieszkańców miasta, na swoich współpracowników Diament wybrał ludzi zasłużonych, członków Żydowskiego Komitetu Samopomocy Społecznej, przekształcając tym samym Komitet w Judenrat. Dało to Judenratowi duży kredyt zaufania. Choć nie ma dostatecznego poparcia w źródłach, istnieje duże prawdopodobieństwo, że zarządzany przez Diamenta Judenrat miał pod swoją kontrolą nie tylko miasto, ale jako Naczelna Rada Starszych Ludności Żydowskiej Dystryktu Radomskiego (Der Ober-Ältestanradt Jüdischen Bevolkerung des Distrikts Radom in Radom) ogarniał swoimi kompetencjami cały dystrykt[1].

Diament, jako doradca do spraw opieki społecznej przy szefie dystryktu radomskiego (Der Beirat für die soziale Fürsorge beim Chefdes Distrikts Radom) współpracował z Żydowską Samopomocą Społeczną (ŻSS) i brał udział w zebraniach jej komitetu[4]. Wykorzystywał swoją pozycję przewodniczącego Judenratu i doradcy do spraw opieki społecznej, angażując się w kwestie kwaterunku, pomocy medycznej i materialnej dla żydowskich wysiedleńców, przybywających do dystryktu radomskiego. Podróżował samochodem po dystrykcie, by osobiście pilnować organizacji przesiedleń, współpracował ściśle z Niemcami, niejednokrotnie wyjednując na nich ustępstwa. W styczniu 1942 roku wymógł na władzach okupacyjnych rezygnację z przesiedleń Żydów z terenów wiejskich Firleja, Jedlni, Stromca, Wierzbicy i Wolanowa do gett w miejscach większych skupisk ludności żydowskiej. Niemcy utworzyli w zamian niewielkie getta w wyżej wymienionych miejscowościach. Również w styczniu 1942 roku za sprawą interwencji Diamenta odroczono akcję wysiedleńczą 30% Żydów zamieszkujących Iłżę. Jeśli nie można było uzyskać zmiany oficjalnych decyzji, Diament zabiegał o to, by akcje wysiedleńcze Żydów odbywały się bez udziału Niemców (tak się stało m.in. w marcu 1941 roku w Przytyku) lub też o prawo samodzielnego rozlokowania wysiedleńców (Głowaczów, 1941)[5].

Judenrat pod kierunkiem Diamenta prowadził Szpital Starozakonnych, sierociniec, Dom Starców i Kalek, wspierał ubogich, wydając żywność i odzież. W październiku 1940 roku Rada podjęła próbę odnowienia szkolnictwa żydowskiego w mieście. Od 1941 roku kompetencje Judenratu zostały ograniczone do funkcji administracyjnych, taką rolę pełnił on też w radomskim getcie, założonym w kwietniu 1941 roku[1].

Rada stanowiła także w rękach Niemców narzędzie kontroli ludności żydowskiej: gromadziła statystyki, prowadziła ewidencję, co ułatwiało wprowadzanie Niemcom kolejnych kontrybucji, restrykcji i represji. Sprawiło to, że w powojennych opiniach ocalałych Żydów radomski Judenrat i jego przewodniczący był oskarżany o kolaborację i łapownictwo. Gdy 1 XII 1942 roku wydano rozporządzenie o przymusowym wysiedleniu z Radomia 2 tysięcy Żydów, to właśnie na Judenrat spadł obowiązek stworzenia listy przesiedleńców. W Radzie pojawiły się plany usunięcia z miasta przy tej okazji osób najuboższych. Choć Rada Starszych przyjęła uchwałę, zabraniającą uzależniania obecności na liście wysiedleńczej od stopnia ubóstwa, mimo to Diament zażądał od Żydowskiej Samopomocy Społecznej danych o tym, kto korzysta ze wsparcia. Na listach komisji wysiedleńczej znalazło się 271 ubogich rodzin widniejących w kartotekach ŻSS. Spowodowało to kryzys akcji pomocowej, gdyż pozostali w mieście Żydzi bali się korzystać z jej usług i zabiegali (niekiedy także przy pomocy łapówek) o całkowite skreślenie ich z ewidencji ŻSS. Diament w związku ze skandalem chciał zrezygnować z funkcji doradcy do spraw opieki społecznej przy szefie dystryktu, lecz jego dymisja nie została przyjęta. Obwiniano go także o zaniechania i wystawne życie: Emanuel Ringelblum w Kronice getta warszawskiego pisze, że w listopadzie 1941 roku (czyli już podczas funkcjonowania getta) podczas gdy Diament przebywał na letnisku w Otwocku, w Radomiu za sprawą Judenratu gestapo dokonało egzekucji na 30 Żydach z Baranowicz[5].

Śmierć

28 kwietnia 1942 roku Józef Diament wraz ze swoim zastępcą Arnoldem Merynem i innymi członkami Rady został aresztowany pod zarzutem nadużyć gospodarczych i umieszczony w radomskim więzieniu. 21 lipca oskarżeni zostali wysłani do obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau, gdzie ponieśli śmierć[1].

Zobacz też

  1. a b c d e f Sebastian Piątkowski, Dni życia, dni śmierci..., s. 187-191
  2. Odlewnie radomskie oraz Księga adresowa - Odlewnie żelaza - pod firmą Glinice
  3. a b Stanisław Zieliński. Radomskie kidusz ha-szem
  4. Sebastian Piątkowski, Dni życia, dni śmierci..., s. 201
  5. a b Sebastian Piątkowski, Dni życia, dni śmierci..., s. 195-198

Bibliografia

Szablon:Bibliografia