Jagodowiec

Jagodowiec
Ilustracja
Uvularia sessilifolia
Systematyka[1]
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd liliowce
Rodzina zimowitowate
Rodzaj jagodowiec
Nazwa systematyczna
Uvularia L.
Sp. Pl.: 304 (1753)
Typ nomenklatoryczny
Uvularia perfoliata L.[2]
Synonimy

Uffenbachia Heist. ex Fabr.
Oakesia S.Watson
Oakesiella Small[3]

Jagodowiec wielkokwiatowy (sekcja Uvularia)
Jagodowiec bezogonkowy (sekcja Oakesiella)
Jagodowiec przerosłolistny (sekcja Uvularia)

Jagodowiec, sopleniec (Uvularia L.) – rodzaj wieloletnich, ziemnopączkowych roślin zielnych z rodziny zimowitowatych, obejmujący 5 gatunków występujących w środkowej i wschodniej Kanadzie oraz Stanach Zjednoczonych[3]. Jagodowiec wielkokwiatowy jest popularną rośliną ozdobną w Ameryce i Wielkiej Brytanii[4]. Zalecany jest także do stosowania w Polsce. W uprawie spotyka się również jagodowiec przerosłolistny, którego młode pędy spożywane są jako substytut szparagów. Kilka gatunków znajduje zastosowanie jako rośliny lecznicze.

Morfologia

Pokrój
Zielne o wysokości do 75 cm (przeważnie do 40–50 cm), przechodzące zimą okres spoczynku[5].
Kłącze
Trzy gatunki (U. perfoliata, U. grandiflora i U. puberula) tworzą kłącza o długości nie przekraczającej 1 cm. Dwa gatunki (U. floridana i U. sessilifolia) cechują się kłączami o długości przekraczającej 10 cm. U. perfoliata tworzy nadto parę podziemnych rozłogów o długości do 15 cm[5], które ukorzeniają się i po wypuszczeniu pędu naziemnego obumierają[6].
Łodyga
Pędy naziemne wzniesione, proste lub jednokrotnie rozgałęzione sympodialnie[6], o długości od 10 do 75 cm[5]. Gatunki zaliczane do sekcji Oakesiella tworzą łodygi silnie kanciaste, pełne. Łodygi gatunków zaliczanych do sekcji Uvularia są cylindryczne i puste w środku[6]. Pędy są nagie lub omszone, u nasady okryte łuskowatymi pochwami liściowymi[7].
Liście
Rośliny są ulistnione w górnej części pędu[7], naprzemianlegle[5]. Budowa nasady liści jest główną cechą podziału systematycznego rodzaju. Rośliny zaliczane do sekcji Uvularia mają liście gładkie, o nasadzie obejmującej łodygę, natomiast liście roślin zaliczanych do sekcji Oakesiella są drobno brodawkowate i siedzące[6]. Blaszki liściowe podługowato-równowąskie do podługowato-jajowatych, błoniaste do skórzastych, o wymiarach od 4–8×1,3–4 cm (U. sessilifolia) do 6–13,5×2–6,5 cm (U. grandiflora)[5].
Kwiaty
Rośliny tworzą przeważnie jeden (jedynie U. grandiflora i U. puberula do trzech), sześciopręcikowy, zwisły kwiat u szczytu każdego rozgałęzienia pędu[5]. Szypułki o długości od 0,8 cm (U. floridana) do 2,5 cm (U. grandiflora)[5]. Kwiaty u gatunków U. floridana, U. grandiflora i U. perfoliata wsparte są przysadką, niekiedy liść ten występuje również u roślin z gatunku U. puberula, nie był jednak zaobserwowany w przypadku U. sessilifolia[6]. Okwiat wąsko dzwonkowaty, sześciolistkowy, złoto-żółty, słomkowożółty, zielonkawo-żółty lub białawo-żółtawy. Listki nachodzące na siebie, szybko obumierające, równowąskie, o wierzchołkach tępych do ostrych i wymiarach od 10–25×2–4 mm (U. puberula) do 25–50×3–10 mm (U. grandiflora)[5]. U nasady listków okwiatu obecne są torebki miodnikowe[6]. Pręciki wyraźnie lub słabo zrośnięte u nasady okwiatu[5]. Nitki pręcików lekko spłaszczone, nagie. Główki pręcików równowąskie, dwukrotnie dłuższe od nitek[6]. Zalążnia górna, trójkomorowa[5], siedząca lub trzonkowata (tylko w przypadku U. sessilifolia), w przekroju zaokrąglona (sekcja Uvularia) do ostro trójkątnej (sekcja Oakesiella)[6]. Szyjka słupka pojedyncza, trójklapowa, zakończona 3 znamionami[5].
Owoce
Zielonkawe do żółtawo-brązowych torebki[5]. U gatunków zaliczanych do sekcji Uvularia owoce są ścięte, natomiast u roślin z sekcji Oakesiella stożkowate i ostre, a nawet – w przypadku U. floridana – długo dziobkowate. Torebki U. sessilifolia są długo szypułkowe[6]. W każdej komorze owocu tworzy się od jednego do trzech brązowawo-czerwonych, jajowatych do kulistych nasion[5].

Biologia i ekologia

Rozwój
Byliny, geofity ryzomowe[3]. Kwiaty protandryczne[6]. Kwitną od wiosny do wczesnego lata[5].
Siedlisko
Wilgotne lub suche lasy liściaste zrzucające liście na zimę, lasy łęgowe na osadach aluwialnych oraz zarośla[5].
Genetyka
Liczba chromosomów homologicznych u roślin z tego rodzaju wynosi x = 6 lub 7[5]. Ich genom jest diploidalny (2n = 12, 14)[8]. Według niektórych autorów bazowa liczba chromosomów u roślin z tego rodzaju wynosi x = 7 (2n = 14), jedynie w przypadku Uvularia floridana zaobserwowano nullisomnię (brak jednej pary chromosomów, tj. 2n = 12)[5].

Systematyka

Pozycja rodzaju według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG III z 2009)
Rodzaj zaliczany jest do plemienia Uvularieae w rodzinie zimowitowatych (Colchicaceae), należącej do rzędu liliowców (Liliales) zaliczanych do jednoliściennych (monocots)[1].
Pozycja rodzaju w innych systemach
W systemie Takhtajana z 1997 roku rodzaj zaliczony został do plemienia Uvularieae w rodzinie Uvulariaceae, zaliczonej do rzędu zimowitowców (Colchicales)[9]. W ostatniej wersji tego systemu, opublikowanej w roku 2008, autor zaliczył rodzaj jagodowiec do podrodziny Uvularioideae w rodzinie zimowitowatych, w rzędzie liliowców[10].
Gatunki[3] zgodnie z podziałem rodzaju według Wilbura (1963)[6]

Nazewnictwo

Toponimia nazwy naukowej
Nazwa rodzaju pochodzi od łacińskiego słowa uvula, oznaczającego języczek i odnosi się do zwisających, wąsko dzwonkowatych kwiatów lub owoców oraz zastosowań medycznych tych roślin[12].
Zwyczajowe nazwy polskie
W roku 1852 Ignacy Rafał Czerwiakowski w pracy Opisanie roślin jednolistniowych lekarskich i przemysłowych opisał ten rodzaj pod polską nazwą sopleniec; autor opisał również trzy gatunki Uvularia perfoliata – sopleniec przerosły, U. flava – sopleniec żółty (obecnie synonim U. perfoliata) i U. grandiflora – sopleniec wielkokwiatowy[13]. W roku 1894 Erazm Majewski w Słowniku nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich... również podał polską nazwę rodzaju sopleniec, a także wspomniał o nazwie języczkowe ziele, użytej przez Marcina z Urzędowa[14]. Nazwa jagodowiec (jako oboczna wobec sopleńca) pojawia się w roku 1900 w pracy Józefa Rostafińskiego Słownik polskich imion rodzajów oraz wyż̇szych skupień roślin[15]. W pracach współczesnych, jak Słownik roślin zielnych łacińsko-polski Wiesława Gawrysia z 2008 roku[11] i innych[7][16], używana jest wyłącznie nazwa jagodowiec.

Zastosowanie

Rośliny ozdobne
Jagodowce, a zwłaszcza jagodowiec wielkokwiatowy oraz jagodowiec przerosłolistny, uprawiane są jako rośliny ogrodowe na skalniakach i brzegach oczek wodnych[17], a także pod drzewami w dużych ogrodach naturalistycznych i na brzegach rabat[4][7]. Oba gatunki tworzą kępy. Są to rośliny mrozoodporne (strefy mrozoodporności w przypadku jagodowca wielkokwiatowego 3–9, w przypadku j. przerosłego 4–9). Wymagają stanowisk zacienionych lub półcienistych, gleb kwaśnych i żyznych. Rośliny rozmnaża się przez podział wczesną wiosną lub z nasion[17][7]. W Polsce kwitną w kwietniu i maju[4]. Szczególnie zalecany do stosowania w ogrodach naturalistycznych w Polsce jest jagodowiec wielkokwiatowy[16].
Rośliny spożywcze
Młode pędy jagodowca przerosłego oraz bezogonkowego są spożywane po ugotowaniu jako substytut szparagów. Jadalne są również kłącza obu gatunków[18].
Rośliny lecznicze
Trzy gatunki jagodowca znajdują zastosowanie w tradycyjnym ziołolecznictwie Ameryki Północnej. Kłącza jagodowca wielkokwiatowego używane są jako lek przeciwbólowy, stosowane są w postaci okładu lub maści w leczeniu bólu zęba, czyraków, obrzęków, ran i owrzodzeń. Napar z kłącza jest stosowany do przemywania w leczeniu bólów reumatycznych. Kłącze jagodowca przerosłego stosowane jest jako okład lub maść w leczeniu czyraków, ran i owrzodzeń. Napar z kłącza tej rośliny stosowany jest w leczeniu kaszlu, bólu gardła i ust, przy zapaleniu dziąseł i po ukąszeniach. Napar z kłącza Uvularia sessilifolia stosowana jest do oczyszczania krwi, w leczeniu biegunki oraz jako środek pomocniczy w leczeniu złamań kości. Okłady z kłączy tego gatunku stosuje się bezpośrednio na złamania kończyn, czyraki itp.[18].
  1. Prawdopodobnie nazwa podana jest błędnie
  1. a b Peter F. Stevens: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2011-04-04].
  2. Tropicos (ang.). Missouri Botanical Garden. [dostęp 2011-04-04].
  3. a b c d Rafaël Govaerts: World Checklist of Selected Plant Families (ang.). The Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2011-04-04].
  4. a b c Tomasz Aniśko: When perennials bloom: an almanac for planning and planting. Portland: Timber Press, 2008, s. 453-454. ISBN 978-0-88192-887-7. (ang.)
  5. a b c d e f g h i j k l m n o p q Frederick H. Utech i Shoichi Kawano. Liliaceae: Uvularia. „Flora of North America”. 26. s. 147-150 (ang.). 
  6. a b c d e f g h i j k Robert L. Wilbur. A review of the North American genus Uvularia (Liliaceae). „Rhodora”. 65, s. 158-188, 1963 (ang.). 
  7. a b c d e f Beata Grabowska, Tomasz Kubala: Encyklopedia bylin. Tom II. Poznań: Zysk i s-ka, 2012, s. 872-873. ISBN 978-83-7506-846-7.
  8. B. Nordenstam: Colchicaceae. W: Klaus Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. T. 3: Flowering Plants. Monocotyledons. Lilianae (except Orchidaceae). Berlin Heidelberg: Springer-Verlag, 1998, s. 184. ISBN 3-540-64060-6. (ang.)
  9. The Taxonomicon (ang.). [dostęp 2011-04-05].
  10. Armen Leonovich Takhtadzhi͡an: Flowering plants. [New York]: Springer, 2009, s. 633. ISBN 978-1-4020-9608-2. (ang.)
  11. a b Gawryś Wiesław: Słownik roślin zielnych łacińsko-polski. Kraków: Officina Botanica, 2008, s. 191. ISBN 978-83-925110-5-2. (pol.)
  12. D. Gledhill: The names of plants. Cambridge, New York: Cambridge University Press, 2008, s. 396. ISBN 978-0-521-86645-3. (ang.)
  13. Ignacy Rafał Czerwiakowski: Botanika szczególna. T. 2: Opisanie roślin jednolistniowych lekarskich i przemysłowych. Kraków: 1852, s. 509-510. (pol.)
  14. Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich.... T. 2: T. 2. : Słownik Łacińsko – Polski.... Warszawa: Druk Noskowskiego, 1894, s. 810. (pol.)
  15. Józef Rostafiński: Słownik polskich imion rodzajów oraz wyż̇szych skupień roślin. Kraków: Akademia Umiejętności, 1900, s. 493. (pol.)
  16. a b Beata Grabowska, Tomasz Kubala: Byliny w twoim ogrodzie. Poznań: Zysk i s-ka, 2010, s. 439. ISBN 978-83-7506-381-3.
  17. a b Praca zbiorowa: Botanica. Könemann, 2005, s. 910-911. ISBN 3-8331-1916-0. (pol.)
  18. a b Plants For A Future (ang.). [dostęp 2011-04-06].