Jan Poźniak

Jan Poźniak
Ян Пазняк
Ilustracja
Jan Poźniak ok. 1936 roku
Data i miejsce urodzenia 1887, 19 lutego 1895 lub 1897
Sobotniki
Data i miejsce śmierci po 22 kwietnia 1940
Mińsk (?)
Przewodniczący Białoruskiego Komitetu Narodowego w Wilnie
Okres od ok. 1934
Przynależność polityczna Białoruski Komitet Narodowy w Wilnie
Przewodniczący Prezydium Komitetu Centralnego Białoruskiego Zjednoczenia Narodowego
Okres od stycznia 1936
do ? (nie później niż 1939)
Przynależność polityczna Białoruskie Zjednoczenie Narodowe
Sekretarz Prezydium Komitetu Centralnego Białoruskiej Chrześcijańskiej Demokracji
Okres od 1928
do stycznia 1936
Przynależność polityczna Białoruska Chrześcijańska Demokracja

Jan Poźniak (biał. Ян Аляксандравіч Пазняк[a], Jan Alaksandrawicz Pazniak; pseudonimy: Janka Dudar, Toj Samy, Sialaniec, kryptonimy: Ja.D., D-r, Ja.D-r., Ja.P., ja.p., Jap., P-k, p-k, Ja.P-k, Red. „B.Kr.”; ur. 1887 w Sobotnikach, zm. po 22 kwietnia 1940 prawd. w Mińsku) – publicysta, działacz społeczny, polityczny i kulturalny białoruskiej mniejszości narodowej w II Rzeczypospolitej; polityk chrześcijańsko-demokratyczny, członek organów kierowniczych szeregu organizacji chadeckich; aresztowany i prawdopodobnie zamordowany z polecenia władz radzieckich w trakcie zbrodni katyńskiej; dziad Zianona Pazniaka.

Biografia

Urodził się w 1887 roku[1][2] (według innego źródła – prawdopodobnie 19 lutego 1895 roku[3]) w miasteczku Sobotniki, w powiecie oszmiańskim guberni wileńskiej Imperium Rosyjskiego. Od początku drugiej dekady XX wieku uczestniczył w białoruskich grupach oświatowych o charakterze chrześcijańsko-demokratycznym. W latach 1913–1915 razem z A. Byczkouskim, Jadwihinem Sz. i B. Paczopkiem wydawał w Wilnie katolicką gazetę „Biełarus”. Od momentu utworzenia w maju 1917 roku w Piotrogrodzie Chrześcijańskiego Związku Demokratycznego, a następnie przeniesienia działalności białoruskich chrześcijańskich demokratów do Wilna w 1921 roku, brał udział w działalności tego ruchu[1]. W latach 1918–1920[2] służył jako organista w kościele w Ławaryszkach koło Wilna, a następnie w kościele św. Jana Chrzciciela i św. Jana Apostoła i Ewangelisty w Wilnie. Prowadził pracę kulturalno-oświatową wśród chłopów, organizował białoruskie występy teatralne, podejmował wysiłki na rzecz otwierania białoruskich szkół. Występował w obronie białoruskiej mniejszości narodowej w Polsce w relacjach z Kościołem katolickim i osadnikami z zachodniej części Polski. W 1928 roku, na trzecim zjeździe Białoruskiej Chrześcijańskiej Demokracji (BChD) oraz powtórnie w 1931 roku, na czwartym zjeździe, wybierany był na stanowisko sekretarza Prezydium Komitetu Centralnego tej partii. Po przekształceniu BChD w Białoruskie Zjednoczenie Narodowe od stycznia 1936 roku pełnił funkcję przewodniczącego Prezydium Komitetu Centralnego tego ugrupowania[1]. W 1934 roku[4] i pod koniec lat 30.[2] był przewodniczącym Białoruskiego Komitetu Narodowego w Wilnie[4].

Publicystyka

Pracownicy redakcji „Biełaruskaj Krynicy” w Wilnie. Od lewej: Józef Najdziuk, Władysław Tarasiewicz, Marian Pieciukiewicz, Jan Poźniak.
Jan Poźniak, jego żona Maria i młodsza córka Halina w redakcji „Biełaruskaj Krynicy” w Wilnie; połowa lat 30.

W latach 1928−1936 Jan Poźniak był redaktorem organu prasowego BChD – gazety „Biełaruskaja Krynica”. Wszczęto przeciwko niemu ponad 30 spraw sądowych[1], w wyniku których otrzymywał kary pieniężne, był aresztowany i przebywał w więzieniu kilka miesięcy[2]. W 1936 roku „Biełaruskaja Krynica” była 11 razy konfiskowana[1], a w kolejnym roku ostatecznie zamknięta przez władze[2]. Od 1938 roku Poźniak redagował czasopismo „Chryscijanskaja dumka”, pomagał w wydawaniu pisma społecznego „Samapomacz”. Występował w druku z artykułami, w których m.in. komentował bieżące wydarzenia polityczne, analizował sytuację społeczną, religijną i kulturalną białoruskiej mniejszości w Polsce, określał kierunki jej działań w staraniach o swoje prawa, wyjaśniał podstawy ideologiczne chrześcijańskiego demokratyzmu[1]. Wśród napisanych przez niego prac jest Samaurad wiaskowych hmin, wydany w Wilnie w 1929 roku[2].

Śmierć

Po wybuchu II wojny światowej w październiku 1939 roku Jan Poźniak został aresztowany przez radzieckie władze okupacyjne i wywieziony z Wilna[1]. 22 kwietnia 1940 roku był przetransportowany przez 226. pułk 15. Brygady wojsk NKWD z Czerwienia do Mińska[3]. Jego dalszy los nie jest znany z całkowitą pewnością[1]. Jednak według badań Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia, które dokonało porównania listy zaginionych obywateli polskich na terenach zajętych przez ZSRR w 1939 roku z listami konwojowymi wojsk NKWD, Jan Poźniak został najprawdopodobniej zamordowany przez NKWD, zgodnie z decyzją Biura Politycznego Wszechrosyjskiej Partii Komunistycznej (bolszewików) z 5 marca 1940 roku. Zdaniem Centrum, zbieżność terminów decyzji i transportu, jak również brak informacji o dalszych losach powodują, że hipoteza ta graniczy wręcz z pewnością. Oznacza to, że Jan Poźniak jest ofiarą zbrodni katyńskiej i znajduje się na tzw. Białoruskiej Liście Katyńskiej[3]. Również zdaniem białoruskiego historyka Leanida Marakoua został on prawdopodobnie zamordowany przez NKWD w Mińsku[2].

Życie prywatne

Rodzina i znajomi Jana Poźniaka. W środku w pierwszym rzędzie żona Maria, stoi z prawej siostra Wiktoria.

Jan Poźniak miał siostrę Wiktorię. Był żonaty z Marią Poźniak, córką Adama. Miał synów Jana i Stanisława, a także dwie córki, z których młodsza miała na imię Halina. Synem Stanisława, a wnukiem Jana Poźniaka, jest Zianon Pazniak – białoruski polityk niepodległościowy[5].

Próby fałszowania biografii

Życiorys Jana Poźniaka był wielokrotnie obiektem prób oczerniania i fałszerstw ze strony środowisk o poglądach komunistycznych i proradzieckich. W niektórych przypadkach były to działania jawnie mające na celu dyskredytację jego wnuka – Zianona Pazniaka, jednego z czołowych działaczy opozycyjnych i niepodległościowych na Białorusi w latach 90. XX wieku. Także w innych przypadkach fakt pokrewieństwa był silnie podkreślany.

W latach 1990–1991 na terytorium Białoruskiej SRR rozpowszechniane były anonimowe ulotki zawierające fałszywą biografię Zianona Pazniaka i jego przodków. Pisano w nich, że Jan Poźniak był agentem polskiej bezpieki – „dwójki”. Wydawał białoruskich patriotów bezpiece, występował za oderwaniem Białorusi od Rosji. Zdaniem Zianona Pazniaka materiały te przygotowywane były przez KGB i miały sprawiać wrażenie głosu społeczeństwa[6]. W 2008 roku na łamach czasopisma „Kommunist Biełorusii”, organie prasowym Komunistycznej Partii Białorusi, opublikowany został paszkwil autorstwa Uładzimira Każaunikaua skierowany przeciwko Białoruskiej Republice Ludowej. Autor napisał w nim, że Jan Poźniak w czasie II wojny światowej pełnił funkcję głównego redaktora wydawanego w Berlinie kolaboracyjnego czasopisma „Ranica[7]. Nie może to być prawdą m.in. dlatego, że pismo ukazywało się od grudnia 1939 roku, podczas gdy Jan Poźniak został aresztowany w październiku.

  1. Zapis według oficjalnego wariantu języka białoruskiego. Alternatywne formy zapisu:
    • według tzw. wariantu klasycznego (taraszkiewicy): Ян Аляксандравіч Пазьняк (czyt. Jan Alaksandrawicz Paźniak);
    • przy użyciu białoruskiej łacinki: Jan Alaksandravič Pazniak lub Jan Alaksandravič Paźniak;
    • występował także jako Янка Пазняк (czyt. Janka Pazniak);
    • dla liście konwojowej wojsk NKWD zapisany jako Позняк Иван (czyt. Pozniak Iwan).
  1. a b c d e f g h Encykłapiedyja… tom 5. s. 377.
  2. a b c d e f g Pazniak Janka. W: Represawanyja… tom II.
  3. a b c Fragment rekonstrukcji białoruskiej listy katyńskiej. Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia. [dostęp 2013-10-02].
  4. a b Encykłapiedyja… tom 1. s. 450.
  5. Razwahi... s. 12–14.
  6. Razwahi... s. 230.
  7. Uładzimir Każeunikau. BNR: istorija piatoj kołonny. „Kommunist Biełorussii”. 11 (586), 22 marca 2008. Komunistyczna Partia Białorusi (ros.). [dostęp 2013-10-02]. 

Bibliografia