Jeżozwierz południowoafrykański

Jeżozwierz grzebieniasty
{{{nazwa łacińska}}}[1]
Peters, 1852
Ilustracja
{{{opis grafiki}}}
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Nadgromada żuchwowce
Gromada ssaki
Rząd gryzonie
Rodzina jeżozwierzowate
Rodzaj Hystrix
Podrodzaj Hystrix
Gatunek jeżozwierz grzebieniasty
Synonimy
  • Hystrix capensis Grill, 1858[2][3]
  • Hystrix africaeaustralis prittwitzi Müller, 1910[2][3]
  • Hystrix stegmanni Müller, 1910[2][3]
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[4]
Status iucn3.1 LC pl.svg

Jeżozwierz grzebieniasty[5] (Hystrix africaeaustralis) – gatunek gryzonia z rodziny jeżozwierzowatych. Występuje na południu Afryki. Dobrze się adaptuje do środowiska zmienionego przez człowieka. Jego zwyczaje rozrodcze stanowią przedmiot wielu badań naukowych. Nie wyróżnia się żadnych podgatunków[3].

Morfologia i anatomia

Jeżozwierz grzebieniasty, największy gryzoń południa Afryki[6][7], osiąga długość ponad pół metra[8], szacowaną na 71-84 cm[9] lub 75-100 cm[6], i masę ciała 10-24[6][10], 12-18[11] lub 18-30 kg[8][9], przy czym samice są cięższe od płci przeciwnej[9] o około 1 kg[8][7], choć nie wszyscy badacze się z tym zgadzają[11].

Zwierzę posiada ruchliwe wąsy[8]. Zarówno jego słuch, jak i węch są bardzo wyczulone. Czaszka obfituje w kości pneumatyczne, kości nosowa osiągają proporcjonalnie do wielkości gryzonia spore rozmiary. Sądzi się, że są to przystosowania do szukania pokarmu[9]. Głowa i pysk są szerokie, oczy – niewielkie, uszy zaś – zaokrąglone[6]. Największy wymiar czaszki wynosi 18,18 cm[3]. Mózg waży około 37 g[10]. W porównaniu z innymi gryzoniami przyśrodkowe ją dro przegrody wydaje się być proporcjonalnie mniej zasobne w neurony, jednak większych różnic pomiędzy mózgowiem jeżozwierza i mniejszych gryzoni nie znaleziono[10].

W jamie gębowej tkwi 20 zębów, tyle samo w szczęce, co w żuchwie[6]. Na przedzie znajduje się para rylcowatych siekaczy, kły nie występują. Wymienić należy jeszcze parę przedtrzonowców i 3 pary trzonowców[6].

Dobrze zbudowane, krótkie kończyny przechodzą w stopy o pokaźnych pazurach, używanych do kopania. Krótki ogon otaczają kolce wydrążone i otwierające się na zewnątrz[6].

Skórę pokrywają spłaszczone, szczeciniaste włosy[8], a na tylnej części grzbietu i na bokach wytwarza ona nawet zabarwione w jasne i ciemne pasy[9] kolce sięgające długości w zależności od rodzaju kolców 30[8][9] (sztywne[6]) lub 50 cm[8][9] (giętkie[6]). W razie zagrożenia zwierzę stroszy je, zyskująć zatrważający wygląd[8]. Wydrążone kolce ogona wydają wtedy grzechoczący dźwięk[8][9]. Kolce często odpadają w kontakcie z napastnikiem, a w ich miejsce wyrastają nowe[8]. Utkwiwszy w miękkiej części ciała drapieżnika powodują dotkliwe rany[12]. Regeneracja ta następuje szybko[8].

Fizjologia

Temperatura ciała tego ssaka wynosi około 37,5 °C[13]. Przystosowuje się on do warunków otoczenia, co odbija się m.in. w składzie jego moczu[14]. Badania wykazały, że w niższej temperaturae otoczenia notuje się w nim wyższy poziom wodorowęglanów[14], przy czym pH zazwyczaj wynosi około 7[14]. Stężenie katecholamin jest zwiększone zarówno w niskich, jak i wysokich temperaturach[14]. Noworodki zdolne są do termoregulacji jedynie w zakresie temperatur otoczenia 10-28 °C[15], jednak w bliskim kontakcie z kilkoma innymi młodymi dolny próg obniża się[15].

Występowanie

Zwierzę to zamieszkuje południową Afrykę. Północna granica jego zasięgu występowania przebiega na wschodzie kontynentu północną Tanzanią (jedynie północnowschodnia część kraju nie jest zamieszkiwana przez jeżozwierza), zachodnią Kenią i południową Ugandą[16][4]. Następnie zaś wstępuje w Demokratyczną Rpeublikę Konga, kierując się na południe, a następnie na zachód, zahaczając o granicą Konga[4][16]. Granice zachodnia, wschodnia i południowa wyznaczane są w znacznej mierze przez linię brzegową Oceanów Atlantyckiego i Indyjskiego z wyjątkiem Namibii (i bardzo niewielkiego przygranicznego obszaru RPA, gdzie jeżozwierz nie występuje na wybrzeżu)[4][16]. Wśród państw, w których Hystrix africaeaustralis zajmuje całe terytorium, wymienia się Lesotho, Suazi, Mozambik, Burundi, Rwandę, Angolę, Zambię, Malawi, Zimbabwe i Botswanę[4][16].

Jeżozwierz bytuje na terenach od poziomu morza do wysokości 2000 metrów[8] (według innych źródeł nawet do 3500 metrów[9]).

Stworzenie to zamieszkuje różnorodne środowiska o bogatej szacie roślinnej[9], po trosze jednak półpustynię[6] w Namibii[4] (chociaż jej większą część omija[8]), ale stroni od lasów[4], choć też go w nich spotykano[6]. Lubi za to miejsca skaliste i odkryte[8]. Zamieszkuje też sawannę[6][8], tereny trawiaste[6][8] i krzaki[8].

Behawior i rozmnażanie

Prowadzi ono nocny tryb życia[4], choć widywano go dzienną porą[6][8]. Jednak za dnia przebywa zwykle w kryjówce, za którą służy szczelina skalna[4], jaskinia[4], dziura w glebie[4] czy opuszczona nora mrównika[4][8]. Ma wschodzie kontynentu jeżozwierz częściej sam wykopuje swą norę[4], na innych terenach zwykle modyfikuje zastane tam schronienia[6][4]. Komora mieszkalna może być położona na głębokości 2 metrów i oddzielona tunelem długim na 20 metrów[8].

Gryzoń chodem przypomina psa czy kota[9]. Nieźle pływa[9] i wspina się na drzewa[9]. Wydaje sporo dźwięków[12]: pociąga nosem[12], pochrząkuje[12].

Ssak ten żywi się głównie pokarmem roślinnym[8]. Używają swych pazurów do wykopywania korzeni[8][9] i bulw[8][9]. Spożywają także opadłe na ziemię owoce[8], kwiaty[8], łodygi[8] i obgryzają drzewa z kory[8]. Często pożywiają się na plantacjach[8]. Lubią ananasy[9], bambus[9], kukurydzę[6][9], melony[9], palmy kakaowe[9] i olejowe[9], trzcinę cukrową[9], ziemniaki[6] i dynię[6]. Trawią mało pożywny pokarm dzięki specjalnej budowie układu pokarmowego obfitujące w bakterie rozkładające włókna roślinne[8]. Rzadziej pożywia się padliną[8][9] lub obgryza kości[8][9], które często magazykuje w swych norach[8]. Stanowią one dla niego cenne źróło fosforu[8] (zawierają bowiem dużo fosforanu wapnia). Pozwalają także na ostrzenie rylcokształtnych siekaczy[6].

Jeżozwierz grzebienasty uznawany jest za samotnika przejawiającego terytorializm[4]. Istnieją nawet doniesienia o agresji wewnątrzgatunkowej ,ale bardzo mało o niej wiadomo[8]. Aczkolwiek widywano żerujące grupki złożone z zazwyczaj nie więcej, niż trzech zwierząt[4], wyjątkowo sześciu[8], najczęściej chodzi o żyjące razem grupy rodzinne składające się z rodziców i ich potomstwa[4]. Wedle przeprowadzonych przez specjalistów z RPA badań 29% napotkanych osobników przebywało w grupkach[11]. Badania te sugerują też, że być może zwierzę to żyje w parach[11]. Mamy tu do czynienia z monogamią[4][11]. W ciągu roku para doczekuje się zazwyczaj tylko jednego miotu[4], choć notowano przypadki częstszych ciąż[8]. Sezon rozrodczy trwa od maja do grudnia[8], rozmnażanie ma miesjce podczas letniej pory deszczowej[11]. Sygnały świadczące o gotowości do rozrodu przesyła swemu wybrankowi samica[8]. Jego zdolność do płodzenia potomstwa nie zmienia się w ciągu roku[11], ale w jej przypadku ściśle koreluje ona z sezonowymi zmianami klimatycznymi[11] (choć ruja powtarza się przez cały rok, z wyjątkiem okresu laktacji[11][17]). Okres trwa nieco ponad miesiąć, u wieloródek 32,3±6 dni[17], natomiast u pierwiastek 30,5±7 dni[17]. Podczas trwającego 35 dni czasu jej największej aktywności rozrodczej następuje kopulacja[9]. Stanowi ona dla pary wyzwanie z uwagi na niebezpieczne kolce pokrywające ich ciała. Samica podchodzi do swego partnera tyłem[12], z kolczastym ogonem ułożonym pionowo[12]. Udokumentowano, że podczas parzenia się zakończonego zapłodnieniem stężenia progesteronu były większe, niż w przypadku nieefektywnego[11]. W czasie ciąży para nie zaprzestaje tego rodzaju aktywności[11], co cementuje relacje w jej obrębie[11].

Po ciąży trwającej 93[11]-94[13] dni[6][4] (niektóre źródła podają, że niekiedy nawet 105[9] lub 112[17]) rodzi się w wymoszczonej trawą komorze nory[9] nie więcej niż trójka[4] (według innych źródeł czwórka[8]) młodych[6], choć na świat przychodzą i jedynaki[4]. Średnia wynosi 1,5[8] lub 2,1[13] młodego na miot. Według badań przeprowadzonych w niewoli pojedynczy noworodek rodził się w 58,8%, bliźniaki w 32,1%, natomiast trojaczki w 9,1%[17]. 78,7% porodów przypada zwykle na okres od sierpnia do marca[11]. Noworodek waży około od 300 do 440 g[17], średnio od 311 g[8] do 341 g[13] (wtedy jeszcze ie dają się zauważyć różnice w masie pomiędzy osobnikami różnej płci[17]), ma otwarte oczy[6] i krótkie kolce[6]. Matka karmi go mlekiem wydzielanym przez trójkątne gruczoły umiejscowione na boku klatki piersiowej, za łokciem[17]. Zaczynają się one rozwijać 30-60 dni po zapłodnieniu[17], a pokarm mogą dostarczać po 42-60 dniach[17] (średnio 53[17]) po stosunku[17]. Niezależnie od liczebności miotu masa ciałą matki obniża się o 4-20 g dziennie[17] (średnio 13,5 g dziennie[17]) przez pierwsze 60 dni laktacji[17]. Osesek ssie mleko przez pierwsze 3-4 miesiące swego życia[8] (średnio wedle różnych danych 77[13] albo 101±37,8 dnia[11]), choć od urodzenia może przyjmować stały pokarm[9]. Zaczyna go jednak spożywać po 4. tygodniu życia[6]. Przez 9 tygodni pozostaje w norze[6]. Rodzice opiekują się swym potomstwem, tylko w tym czasie H. africaeaustralis żyje w grupie[8]. Osiągnąwszy 5 miesięcy młode zaczynają samodzielnie wyruszać w poszukiwaniu pokarmu[11]. Matka nie może zajść w kolejną ciążę jeszcze przez okres 3-5 miesięcy po odstawieniu miotu od piersi[9]. Co prawda cykl owulacyjny pojawia się u niej już 2-42 dni po odstawieniu[11][17], jednakże przed następnym zapłodnieniem musi minąć od 3 do 7 cykli[11], trwających 32,3±4,6 dnia[11]. Przerwa pomiędzy kolejnymi miotami wynosi 110-500 dni[11], jednakże jeśli trwa ona mniej, niż 200 dni, następny miot zwykle nie przeżywa[11]. Stanowi do skutek konkurencji z potomstwem z poprzedniego miotu[11]. Dlatego też średnie przerwa pomiędzy dwoma odchowanymi miotami wynosi 345 dni[11].

Wiek, w jakim jeżozwierzowate te osiągają dojrzałość płciową, zależy od płci. U samic dzieje się to w okresie pomiędzy dziewięcioma miesiącami, a rokiem i czterema miesiącami[8] (średnio w wieku 375 dni[13]). Natomiast samce dojrzewają, licząc od ośmiu miesięcy do wieku dwa razy starszego[8] (średnio 390 dni[13]). Przed przystąpieniem do rozrodu młode zwierzęta muszą zmienić miejsce życia[6]. Stwierdzono bowiem, że prowadzące grupowy tryb życia samice nie rozmnażają się pomimo obecnych cykli jajnikowych[11]. Natomiast usunięte z grupy mogą przystąpić do rozrodu[11].

Całkowita długość życia osobnika tego gatunku wynosi zwykle 12-15 lat[8][9]. W niewoli może od dożyć nawet 20 lat[11]. Maksymalnie zanotowano wiek 23,1 roku[13].

Drapieżnicy

Wśród drapieżników polujących na ten gatunek wymienia się duże kotowate, hienowate, duże ptaki drapieżne[8]. Stanowi także cel polowań człowieka[4].

Podobnie, jak jego krewniacy, ten gatunek jeżozwierza nie należy do łatwych zdobyczy. Gryxoń ten jest dość płochliwy[12]. Zaniepokojony zamiera w bezruchu, strosząc swe kolce[8], odpadające w kontakcie z agresorem[8]. Następnie zaś poczyna biegać w tył i na boki[6], strasząc przeciwnika kolczastym owłosieniem. Jeśli może, ucieka do nory, odwracając się kolcami w stronę wejścia[8][9].

Status

Zwierzę występuje pospolicie[4][11]. Jego liczebność nie ulega zmianom[4]. Badania opierające się na ustalaniu wieku zwierzęcia dzięki stanowi jego zębów ustaliły, że struktura wiekowa populacji jest stabilna[11].

Przez długi czas uczonych nurtowała kwestia, w jaki sposób regulowana jest liczebność gatunku. Ponieważ osiąga ona tylko taki poziom, jaki może wyżywić środowisko, wydaje się, że przyrost naturalny ujemnie koreluje z zagęszczeniem osobników. Wydaje się, że rozród ograniczają głównie sezonowość okresu rozrodczego, monogamia i życie w grupach w początkowych okresie życiaStwierdzono, że przy mniejszym zagęszczeniu osobników młode prędzej opuszczają rodziców. Natomiast do najważniejszych czynników biorących udział w autoregulacji liczebności gatunku zaliczono wiek, w którym nowe pokolenie dochowuje się swego pierwszego miotu, a także śmiertelność młodych[11].

Nie wymienia się poważnych zagrożeń dla gatunku. Chociaż pada on ofiarą polowań, skorzytał na ekspansji ludzkiej i rozwoju rolnictwa, stając się szkodnikiem upraw[4]. Także zmniejszenie populacji polujących nań wielkich kotów sprzyja gatunkowi[6].

Gatunek zamieszkuje liczne parki narodowe i obszary chronione. Należą tutaj Park Narodowy Kruger, Park Narodowy Pilanesberg, Park Narodowy Mountain Zebra, Transgraniczny Park Narodowy Kgalagadi, Park Narodowy Addo Elephant. Jeżozwierza tego spotyka się też w Tembe Elephant Park[12]. Obejmuje go też National Environmental Management: Biodiversity Act z 2004[18].

W kulturze

Hystrix africaeaustralis w niewoli

Panuje nieuspawiedliwiony badaniami pogląd, że jeżozwierze potrafią strzelać swymi kolcami[8][6].

Obecnie traktuje się gatunek jako szkodnika, albowiem jest on częstym gościem plantacji, gdzie nie tylko zjada uprawiane rośliny, ale także kopie dziury, wyrządzając o wiele większe szkody[8]. Jest on także obiektem polowań, a jego mięso, zwłaszcza wśród miejscowej ludności[6], ceni się za delikatność[9]. Natomiast kolce służą tubylcom do wyrobu biżuterii i innych przedmiotów dekoracyjnych[6].

Zwierzę spotyka się w niewoli. Dla celów naukowyvh w RPA hoduje się je od 1980[19].

  1. {{{nazwa łacińska}}}, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. a b c Wilson Don E. & Reeder DeeAnn M. (red.) Hystrix (Hystrix) africaeaustralis africaeaustralis. w: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3.) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. (ang.) [dostęp 25 listopada 2009]
  3. a b c d e Erika L. Barthelmess. Hystrix africaeaustralis. „Mammalian Species”. 788, s. 1-7, 2006. American Society of Mammalogists (ang.). 
  4. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z {{{nazwa łacińska}}}. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  5. Dawid Burnie: Królestwo Zwierząt. Warszawa: Świat Książki, 2003. ISBN 83-7311-632-X.
  6. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae Hystrix africaeaustralis (Cape porcupine) (ang.). iziko museums of cappe town. [dostęp 2009-09-15].
  7. a b Lisa DeBruine: Hystrix africaeaustralis Peters, 1852 (ang.). eol.org. [dostęp 2009-09-16].
  8. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah ai aj ak al am an ao ap aq ar as at au av aw ax ay az Lisa DeBruine DeBruine: Hystrix africaeaustralis Cape porcupine (ang.). University of Michigan Museum of ZoologyAnimal Diversity Web, 2009-09-15. [dostęp 2009-09-15].
  9. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af Old World Porcupines: Hystricidae – South African Porcupine (hystrix Africaeaustralis): Species Accounts (ang.). anilams.jrank.org. [dostęp 2009-09-15].
  10. a b c Limacher A, Bhagwandin A, Fuxe K, Manger PR.. Nuclear organization and morphology of cholinergic, putative catecholaminergic and serotonergic neurons in the brain of the Cape porcupine (Hystrix africaeaustralis): increased brain size does not lead to increased organizational complexity.. „J Chem Neuroanat.”. 36 (1), s. 33-52, 2008-09 (ang.). 
  11. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac R.J. van Aarde. Reproduction of the Cape Porcupine Hystrix africaeaustralis: an ecological perspective. „Suid-Afrikaanse Tydskrif vir Wetenskap”. 83, s. 605-607, 1987-10 (ang.). 
  12. a b c d e f g h A Guide to the: Cape Porcupine – Hystrix africaeaustralis (ang.). intekom. [dostęp 2009-09-18].
  13. a b c d e f g h AnAge entry for Hystrix africaeaustralis (ang.). genomics.senescence.info. [dostęp 2009-09-16].
  14. a b c d Haim A, Van Aarde RJ, Skinner JD. Urinary characteristics of the Cape porcupine Hystrix africaeaustralis: effects of photoperiod and temperature.. „J Basic Clin Physiol Pharmacol.”. 3 (2), s. 165-75, 1992 (ang.). 
  15. a b Haim A, Van Aarde RJ, Skinner JD.. Burrowing and huddling in newborn porcupine: the effect on thermoregulation.. „Physiol Behav.”. 52 (2), s. 247-50, 1992-08 (ang.). 
  16. a b c d mapa zasięgu wg IUCN (ang.). [dostęp 2009-09-09].
  17. a b c d e f g h i j k l m n o p R.J. van Aarde. Reproduction of captive female Cape porcupines (Hystrix africaeaustralis). „Journals of Reproduction & Fertility”. 75, s. 577-582, 1985 (ang.). 
  18. Environmental Evaluation Unit: The Proposed Touwsriver Solar Energy Facility. Draft Environmental Scoping Report. (ang.). University of Cape Town, 2010-08. [dostęp 2010-08-24].
  19. R.J. van Aarde. Husbandry and immobilization of captive porcupines Hystrix africaeaustralis. „S. Afr. Tydskr. Natuurnav.”, s. 77-79, 1985 (ang.).