Jean-Michel Jarre

Jean Michel Jarre
Ilustracja
Jean Michel Jarre (2015)
Imię i nazwisko Jean-Michel André Jarre
Data i miejsce urodzenia 24 sierpnia 1948
Lyon
Instrumenty syntezator, konsola, harfa laserowa, theremin
Gatunki muzyka elektroniczna[1], new age[1], avant-garde[1], muzyka alternatywna[1], muzyka eksperymentalna[1]
Zawód artysta, muzyk, kompozytor, producent, aktor, scenarzysta, reżyser
Aktywność od 1971
Wydawnictwo Disques Dreyfus, Polydor Records, Sony Music, Warner Music, EMI
Odznaczenia
Oficer Orderu Narodowego Legii Honorowej (Francja)
Faksymile
Strona internetowa

Jean Michel Jarre, właśc. Jean-Michel André Jarre (ur. 24 sierpnia 1948 w Lyonie) – francuski kompozytor, performer i producent muzyczny, pionier muzyki elektronicznej, ambientu i new age, znany również z organizowania koncertów-spektakli, wykorzystujących na wielką skalę efekty świetlne, pokazy laserowe i sztuczne ognie.

Z muzyką miał do czynienia od najmłodszych lat – jego ojciec i dziadek byli muzykami, on sam pobierał lekcje gry na fortepianie, obserwował ulicznych wykonawców czy muzyków jazzowych. Grał na gitarze w zespole, ale na jego styl muzyczny największy wpływ miał prawdopodobnie Pierre Schaeffer, prekursor muzyki konkretnej.

Jego pierwszym międzynarodowym sukcesem był album Oxygène z 1976, nagrany w domowym studiu. W 1978 ukazał się album Équinoxe, utrzymany w podobnym stylu, który ugruntował popularność Jarre’a. Koncert na Place de la Concorde w Paryżu z 1979, wysłuchany przez ponad milion osób, ustanowił rekord (odnotowany w księdze rekordów Guinnessa), który Jarre pobił później jeszcze trzykrotnie. Do 2004 artysta sprzedał około 80 mln swoich albumów.

Biografia

Wczesne lata i edukacja

Jean Michel Jarre urodził się 24 sierpnia 1948 w Lyonie. Jego matka Francette Pejot należała do francuskiego ruchu oporu i była więziona w obozie koncentracyjnym, zaś ojciec, Maurice Jarre, był kompozytorem[2][3][4]. Gdy Jarre miał pięć lat, jego rodzice rozwiedli się, a ojciec wyjechał do Ameryki, pozostawiając go pod opieką matki[5]. Nie widział więcej swego ojca aż do ukończenia osiemnastego roku życia[3]. W dzieciństwie Jarre dużo czasu spędzał z dziadkami, mieszkającymi w Lyonie. Dziadek Jarre’a grał na oboju, a także był inżynierem i wynalazcą, twórcą wczesnego miksera. To od niego Jarre otrzymał swój pierwszy odtwarzacz płyt[6]. Z mieszkania dziadków często obserwował ulicznych muzyków, co miało, jak później przyznał, znaczący wpływ na jego twórczość[3][7].

Jarre grający na laserowej harfie, Spodek 2010

Jarre przez pewien czas uczęszczał na lekcje gry na fortepianie[8]. Prawdziwe zainteresowanie instrumentami muzycznymi pojawiło się u niego na pchlim targu w Saint-Ouen, gdzie jego matka sprzedawała antyki, po odkryciu skrzypiec Stroha należących wcześniej do Borisa Viana. Często bywał z matką w paryskim klubie jazzowym Le Chat Qui Pêche, gdzie regularnie występowali tacy artyści, jak John Coltrane, Archie Shepp, Don Cherry czy Chet Baker. Te doświadczenia uświadomiły mu, że muzyka może być „opisowa, bez słów”[3][9].

Znaczący wpływ na Jarre’a miała też twórczość Pierre’a Soulages’a, którego wystawy w Musée d'Art Moderne de la Ville de Paris zwiedzał. Po ujrzeniu jego obrazów, składających się z wielu warstw, Jarre miał dojść do wniosku, że „w muzyce można malować dźwiękiem i częstotliwościami”[3]. Jarre słuchał również modernistycznej muzyki poważnej. W wywiadzie dla Guardiana w 2004 mówił o wpływie, jaki miało na niego „Święto wiosnyStrawinskiego[10].

W młodości Jarre zarabiał na życie, sprzedając swoje obrazy, niektóre z nich wystawiając w galerii w Lyonie – L'Œil écoute. Grał również w zespole o nazwie Mystère IV. Matka zapisała go na lekcje muzyki z Jeannine Rueff z Konserwatorium Paryskiego[8][9].

W 1967 grał na gitarze w zespole The Dustbins. Eksperymentował z miksowaniem instrumentów, takich jak gitara elektryczna czy flet, a także z taśmą i innymi dźwiękami[3]. W 1968 prowadził eksperymenty z zapętlaniem taśmy, radiem i innymi urządzeniami elektronicznymi, a w 1969 wstąpił w szeregi Groupe de Recherches Musicales (GRM)[8][11], wówczas kierowanej przez swego założyciela, Pierre’a Schaeffera, który wywarł znaczny wpływ na Jarre’a[12]. Zetknął się też z syntezatorem Mooga i zaczął pracować w studiu niemieckiego kompozytora Karlheinza Stockhausena w Kolonii[13][14][15].

W kuchni swojego mieszkania na Rue de la Trémoille (niedaleko Champs-Élysées) zbudował niewielkie studio. W skład jego wyposażenia wchodziły analogowe syntezatory EMS VCS 3[16] oraz EMS Synthi AKS, obydwa podłączone do magnetofonów marki Revox. W 1969 na potrzeby wystawy w Maison de la Culture (domu kultury) w Reims skomponował pięciominutowy utwór „Happiness Is a Sad Song”. W tym samym roku nagrał utwór „La Cage”, który dwa lata później został wydany jako jego pierwszy komercyjny singel[17].

Lata 1970.

W 1971 Jarre wziął udział w balecie „AOR” w Palais Garnier[18][19]. Komponował muzykę na potrzeby baletu, teatru, reklam i programów telewizyjnych[8], a także dla takich artystów, jak Patrick Juvet czy Christophe[3]. Po raz pierwszy został też autorem ścieżki dźwiękowej do filmu – Spalone stodoły[20]. W 1972 skomponował muzykę do International Festival of Magic[21]. W tym samym roku ukazał się jego pierwszy album, Deserted Palace[17]. Począwszy od lat 1973–74, komponował dla Françoise Hardy i Gérarda Lenormana, a także pisał teksty dla Christophe i reżyserował jego występ w Olympii[21].

W 1976 ukazał się niskobudżetowy album Oxygène, nagrany w domowym studiu. Znalazło się na nim sześć ponumerowanych utworów, nagranych przy użyciu syntezatorów, opartych raczej na melodii, niż na rytmie. Jarre wykorzystał takie instrumenty, jak Eminent 310 czy automat perkusyjny Korg Minipops, rejestrując je przy pomocy 8-ścieżkowego magnetofonu Scully. Różne efekty echa zostały wygenerowane przy pomocy syntezatora EMS VCS 3[12][22]. Wykorzystano też ARP 2600[16].

Początkowo album sprzedawał się słabo. Został odrzucony przez kilka wytwórni płytowych, aż w końcu jedna ze studentek Schaeffera, Hélène Dreyfus, namówiła swojego męża, by wydał Oxygène pod swoim szyldem, Disques Motors[3]. Wytłoczono 50 tys. kopii, promowanych później w sklepach hi-fi, klubach i dyskotekach[22]. Do kwietnia 1977 udało się sprzedać we Francji 70 tys. egzemplarzy[23]. W wywiadzie dla magazynu Billboard ówczesny dyrektor Dreyfusa, Stanislas Witold, powiedział: Stawiamy przede wszystkim na Jeana Michela Jarre. Jest wyjątkowy i jesteśmy pewni, że do 1980 będzie znany na całym świecie[23]. Od tego czasu sprzedano około 12 mln egzemplarzy albumu, który stał się tym samym najlepiej sprzedającym się francuskim wydawnictwem muzycznym w historii[8]. Zdobył 2. miejsce na listach w Wielkiej Brytanii, 65. w Kanadzie[24] i dostał się do pierwszej setki w Stanach Zjednoczonych. Najbardziej znany singel z albumu, „Oxygène IV”, dotarł do 4. miejsca na brytyjskiej liście przebojów[12][14][25][26].

W 1978 ukazał się następny album, zatytułowany Équinoxe. Skomponowany przy użyciu sekwencerów (szczególnie partie basowe), odznaczał się bardziej barokowo-klasycznym stylem, niż jego poprzednik, zarazem kładąc jeszcze większy nacisk na rozwój linii melodycznej[27]. Sprzedaż była niższa, niż w przypadku Oxygène, ale wciąż bardzo dobra. W następnym roku Jarre zagrał duży koncert podczas Święta Narodowego Francji na Place de la Concorde[3][26], ustanawiając tym samym nowy światowy rekord – dzięki darmowemu wstępowi udało się zgromadzić ponad 1 milion widzów[8][28]. 40-minutowa impreza z użyciem efektów świetlnych, rzutowaniem obrazów i pokazem sztucznych ogni służyła odtąd za pierwowzór dla przyszłych koncertów artysty[3][8].

Koncert znacząco wpłynął na sprzedaż albumów Jarre’a – między 14 lipca (tj. dzień Święta Narodowego Francji) a 31 sierpnia 1979 sprzedano ich 800 tysięcy – a także przyniósł znajomość z Francisem Rimbertem, który z czasem stał się stałym współpracownikiem Jarre’a[29].

1980–1984

20 maja 1981 ukazał się album Magnetic Fields (we Francji pod tytułem Les Chants Magnétiques). W tym momencie całkowita światowa sprzedaż poprzednich dwóch albumów, Oxygène i Équinoxe, wynosiła już około 6 mln egzemplarzy. W ciągu pierwszych dwóch miesięcy po swej premierze nowy album osiągnął 200 tys. sprzedanych kopii w samej Francji[30]. Na albumie Jarre wykorzystał cyfrowy syntezator Fairlight CMI, stając się tym samym jednym z pionierów tego instrumentu[31].

Koncert Jarre’a w 2010

Premiera albumu zbiegła się z pierwszą zagraniczną trasą koncertową artysty. W 1981 brytyjska ambasada przekazała pekińskiemu radiu[32] kopie Oxygène i Équinoxe, które stały się pierwszymi od dziesiątek lat zagranicznymi utworami, emitowanymi w państwowym chińskim radiu. Wkrótce Jarre, jako pierwszy zachodni muzyk, otrzymał oficjalne zaproszenie do tego kraju. Występy zaplanowano na dni od 18 października do 5 listopada 1981[30]. Pierwszy z nich, w Pekinie, przeznaczony był głównie dla urzędników państwowych. Tuż przed koncertem technicy zorientowali się, że dostępne zasilanie jest niewystarczające, toteż zapadła decyzja o tymczasowym wyłączeniu prądu w pobliskich dzielnicach[33]. Trybuny stadionu były wypełnione niemal w całości, gdy rozpoczynał się występ, jednak około połowy publiczności opuściło swoje miejsca przed jego zakończeniem, ponieważ autobusy w Pekinie kończyły kurs o godzinie 22[34]. Aby uzyskać większą frekwencję podczas drugiego wieczoru, Jarre i jego zespół producencki wykupili część biletów i rozdali je dzieciom napotkanym na ulicach (Jarre początkowo chciał, aby koncerty były darmowe, lecz chińskie władze wyznaczyły ceny od 0,2 do 0,5 funta szterlinga za bilet)[33]. Niecodzienną cechą tego występu był brak udziału publiczności, która wydawała się nie reagować ani na muzykę, ani na świetlne pokazy, a jej aplauz był słaby. Zupełnie inaczej zachowywali się widzowie w Szanghaju, kolejnym etapie trasy. Jarre zachęcał publiczność do udziału i wchodził między tłumy, które okazały się bardziej żywiołowe od pekińczyków[3]. Koncerty, w tym występ Jarre’a z jego „flagowym” instrumentem, laserową harfą, zarejestrowano i wydano w 1982 na podwójnym albumie The Concerts in China[26][35].

Music for Supermarkets został nagrany na potrzeby zaplanowanego performance’u na wystawie sztuki „Supermarché”. Jarre udzielił Radiu Luxembourg zezwolenia na wyemitowanie materiału w całości, bez przerw, po czym 5 lipca 1983 sprzedał na aukcji w Hôtel Drouot jedyny egzemplarz, wytłoczony na winylowej płycie. Osiągnięto cenę 70 tys. franków, natomiast Jarre, w proteście przeciwko „głupiej industrializacji muzyki”[13] obiecał zniszczyć oryginalne taśmy w obecności urzędnika[36]. Fragmenty utworów z Music for Supermarkets zostały później wykorzystane w innych albumach („Diva”, „Blah Blah Café” i „Ethnicolor II” z albumu Zoolook oraz „Third Rendez-Vous” z albumu Rendez-Vous).

Zoolook, wydany w 1984, odznaczył się intensywnym użyciem Fairlight CMI w roli samplera; na albumie wykorzystano fragmenty mowy w językach z całego świata[3]. Laurie Anderson wzięła udział w nagrywaniu wokalu w utworze „Diva”. Swój wkład miało też wielu innych muzyków, w tym Adrian Belew i Marcus Miller[37]. Sukces albumu okazał się nieco mniejszy, niż w przypadku poprzednich wydawnictw Jarre’a – Zoolook osiągnął zaledwie 47. miejsce na brytyjskiej liście najlepszych albumów[26].

1985–1989

W 1985 Jarre został zaproszony przez dyrektora muzycznego Houston Grand Opera na obchody 150. rocznicy ogłoszenia niepodległości stanu Teksas. Choć artysta był w tym czasie zajęty innymi projektami i z początku nie był zainteresowany propozycją, późniejsza wizyta w Houston zrobiła na nim takie wrażenie, że zgodził się na występ w tym mieście. W 1985 przypadała również 25. rocznica powołania Centrum Lotów Kosmicznych imienia Lyndona B. Johnsona[38], toteż NASA poprosiła Jarre’a o włączenie tej rocznicy w program koncertu[3].

Album Rendez-Vous powstał w około dwa miesiące. Wykorzystano na nim część utworów z Music for Supermarkets[31]. Kompozycyjnie podzielono go na trzy części, reprezentujące rozwój Houston – od gospodarki rolniczej aż do wiodącej roli w rozwoju technologii kosmicznej[38]. Album wyróżniał się użyciem syntezatora Elka Synthex, zwłaszcza w utworze „Third Rendez-Vous”, który często jest wykonywany przez Jarre’a na laserowej harfie[31]. Kompozytor współpracował z kilkoma astronautami z Houston, takimi jak Bruce McCandless oraz były muzyk jazzowy, Ronald McNair. Ten ostatni miał zagrać na saksofonie w utworze „Rendez-Vous VI”. Partię tego instrumentu planowano nagrać w przestrzeni kosmicznej, jednak nie doszło do tego na skutek katastrofy promu Challenger 28 stycznia 1986. Z powodu katastrofy rozważano też odwołanie koncertu, jednak McCandless zasugerował Jarre’owi, że występ mógłby stanowić hołd dla załogi Challengera. Partię McNaira zagrał ostatecznie Kirk Whalum, a utwór przemianowano na „Ron’s Piece”[3].

Podczas koncertu użyto ok. 2000 projektorów, wyświetlających obrazy na budynkach, oraz wielkie (ok. 350 m) ekrany, zamieniające miejskie wieżowce w scenografię podczas pokazów fajerwerków i laserów[38]. Występ Jarre’a w Houston odnotowano w Księdze rekordów Guinnessa z powodu ponad 1,5-milionowej audiencji. Artysta pobił w ten sposób własny rekord, ustanowiony w 1979. Koncert okazał się tak spektakularny, że pobliska autostrada została zablokowana przez przejeżdżające samochody, zmuszając władze do jej zamknięcia na czas występu[39][40]. Kilka miesięcy później Jarre zagrał dla milionowej publiczności w Lyonie[41] podczas uroczystości związanych z wizytą papieża Jana Pawła II, który wysłuchał koncertu z katedry św. Jana Chrzciciela[3].

W 1988 Jarre wydał Revolutions. Styl muzyczny albumu stanowił połączenie kilku różnych gatunków. Na wrzesień 1988 zaplanowano dwugodzinny koncert Destination Docklands w Royal Victoria Dock we wschodnim Londynie[42]. Miejsce to wybrano ze względu na jego opustoszałe przestrzenie (mimo położenia niedaleko centrum miasta), ale także dlatego, że Jarre uważał, iż tamtejsza architektura pasuje do jego muzyki. Na początku roku kompozytor spotkał się z miejscowymi władzami i przedstawicielami społeczności[43], jednak Rada Gminy Newham wyraziła swe obawy co do bezpieczeństwa imprezy i zwlekała z decyzją wydania zezwolenia na koncert do 12 września[42], ostatecznie odrzucając wniosek. Ekipa Jarre’a rozważała alternatywne lokalizacje, ale jednocześnie pracowała nad lepszym zabezpieczeniem koncertu, uzyskując w końcu 28 września warunkowe zezwolenie na dwa oddzielne występy, 8 i 9 października[43][44].

Koncert Rendez-vous w Houston

Scena, na której wystąpił artysta i jego zespół, została wzniesiona na pokładzie czterech dużych barek. Specjalnie na potrzeby koncertów zbudowano wielkie ekrany, a jeden z budynków pomalowano na biało, by mógł służyć za tło. Do oświetlenia nieba i okolicznych budynków użyto reflektorów przeciwlotniczych z czasów II wojny światowej[43]. Występ Jarre’a i gości (m.in. gitarzysty Hanka Marvina) oglądało 200 tys. osób, nie licząc ludzi zgromadzonych w pobliskich parkach i na ulicach. Warunki pogodowe stworzyły ryzyko, że pływająca scena rozpadnie się, więc zrezygnowano z pierwotnego planu, że będzie się ona przemieszczać wzdłuż doków. Wiatr był tak silny, że porywał kamery telewizyjne. Występ podczas drugiego wieczoru, oglądany m.in. przez księżną Dianę[41], odbył się w strugach deszczu i również przy silnym wietrze[43].

Lata 1990.

W 1990 wydany został album Waiting for Cousteau, zainspirowany życiem francuskiego oceanografa, Jacques-Yves Cousteau[41]. Podczas obchodów Święta Narodowego Francji w 1990 Jarre wystąpił w La Défense w Paryżu, jeszcze raz bijąc swój wcześniejszy rekord zgromadzonej publiczności – przybyło 2 mln osób[45]. Następny występ muzyka miał się odbyć niedaleko piramid w Teotihuacán w Meksyku, podczas zaćmienia Słońca przewidzianego na 11 lipca 1991. Na kilka tygodni przed tą datą okazało się, że statek wiozący specjalnie zbudowaną na potrzeby koncertu scenę w kształcie piramidy i inne elementy wyposażenia zatonął w Oceanie Atlantyckim, uniemożliwiając tym samym organizację imprezy. Jarre miał być tak rozczarowany, że nie mógł tknąć meksykańskiego jedzenia przez dwa lata[3].

W 1993 ukazał się album Chronologie, w dużym stopniu zainspirowany muzyką techno. Z technicznego punktu widzenia album stanowił odwrócenie koncepcji, jaką Jarre stosował w okresie Oxygène i Équinoxe, tj. majestatycznej uwertury poprzedzającej bardziej rytmiczne sekcje[46]. Album cechuje się tradycyjnym dla artysty doborem instrumentów, np. ARP 2600 i Minimoog, ale wykorzystano na nim także nowsze syntezatory, takie jak Roland JD-800 czy Kurzweil K2000[47].

Stan umysłu, w jakim tworzyłem Chronologie, był całkiem bliski temu od Oxygène, używałem wielu starych syntezatorów z lat 70., jak na przykład syntezator Mooga – którego uważam za Stradivariusa muzyki elektronicznej – zmieszanych z cyfrowym brzmieniem i bitem sceny dance z lat 90. W pewnym sensie Chronologie jest rodzajem mieszaniny dźwięków z lat 70. i dźwięków z lat 90.[46]

Jean Michel Jarre,

Materiał z albumu został wykonany na żywo podczas serii 16 koncertów w Europie, nazwanych Europe in Concert. Trasa odbyła się na mniejszą skalę, niż wcześniejsze koncerty artysty, ale z użyciem miniaturowego skyline, laserowych obrazów i sztucznych ogni. Jarre zagrał m.in. w Lozannie, Mont-Saint-Michel, Londynie, Manchesterze, Barcelonie, Sewilli oraz w pałacu wersalskim[48]. W marcu 1994 odbył się koncert w Hongkongu z okazji otwarcia nowego stadionu miejskiego[49]. Podczas koncertu w 1995, uświetniającego 50. rocznicę utworzenia ONZ, wieża Eiffla została specjalnie oświetlona na tę okazję[50].

W 1997 Jarre ukończył nagrywanie Oxygène 7–13[51], stanowiącego kontynuację największego komercyjnego sukcesu artysty – Oxygène. Muzyk wykorzystał ponownie analogowe syntezatory z lat 1970.[51], a album zadedykował swemu mentorowi, Pierre Schaefferowi, który zmarł dwa lata wcześniej[52]. W wywiadzie dla The Daily Telegraph muzyk wyjaśnił, dlaczego pragnął uniknąć technik wynalezionych w latach 1980.:

Przede wszystkim emocje związane z możliwością pracy z dźwiękami w namacalny, ręczny, niemal zmysłowy sposób były tym, co przyciągnęło mnie do muzyki elektronicznej. Brak ograniczeń jest bardzo niebezpieczny. To taka różnica, jak dla malarza między dobieraniem czterech głównych kolorów z czterech tub i siedzeniem przed monitorem komputera z dwoma milionami kolorów. Musisz przejrzeć dwa miliony kolorów, a kiedy dotrzesz do ostatniego, oczywiście zapomnisz, jaki był ten pierwszy. W latach osiemdziesiątych staliśmy się archiwistami i w rezultacie wszystko stało się takie chłodne[51].

Jean Michel Jarre, The Daily Telegraph

We wrześniu tego samego roku ustanowił jeszcze jeden rekord publiczności na koncercie – na występ obok Uniwersytetu Moskiewskiego podczas obchodów 850. rocznicy założenia miasta przybyło 3,5 mln osób[53][54]. Tego samego dnia odbywał się pogrzeb księżnej Diany, więc artysta zadedykował jej utwór „Souvenir of China” i uczcił pamięć zmarłej minutą ciszy[55].

Kolejny wielki koncert odbył się 31 grudnia 1999 w Egipcie, na pustyni niedaleko Gizy. Koncert ten, nazwany The Twelve Dreams of the Sun odbył się na cześć nadchodzącego tysiąclecia, a także zapowiadał nowy album Jarre’a, Metamorphoses. W występie, opartym na mitologii starożytnego Egiptu, wędrówce słońca i jej wpływowi na ludzkość, wzięło udział ponad 1000 miejscowych artystów i muzyków[56].

Koncert w 2010

Lata 2000.

W 2000 ukazał się album Metamorphoses – pierwszy nieinstrumentalny album Jarre’a. Został on zmiksowany za pomocą urządzenia digital audio workstation i wczesnej wersji Pro Tools[11]. Artysta zdystansował się on swoich wcześniejszych prac. Efekty dźwiękowe użyte w utworach zawierały m.in. interferencje fal dźwiękowych z telefonów komórkowych. Wykorzystano także wygenerowane przez program Macintalk (utwór „Love, Love, Love”). W nagrywaniu albumu wzięły udział: Laurie Anderson (która wcześniej współpracowała przy nagrywaniu Zoolook), Natacha Atlas i Sharon Corr[21].

Patrząc wstecz, podobał mi się album [Oxygène 7–13], ale po skończeniu go wiedziałem, że muszę zacząć od nowa. Musiałem pójść w zupełnie inną stroną. Metamorphoses jest dla mnie jak czysta karta, nowy początek[11]

Jean Michel Jarre,

W 2001 Jarre ukończył wydany w limitowanym nakładzie Interior Music, album stworzony specjalnie dla firmy Bang & Olufsen, a następnie w 2002 wydał Sessions 2000, złożony z eksperymentalnych utworów w stylu synth jazz, znowu wyróżniający się na tle wcześniejszych dokonań. Album został dobrze oceniony przez Billboard Magazine, którego recenzent stwierdził: [Jarre] stworzył głęboko dopracowane dźwięki, które zachęcają do słuchania go bez przerwy[57]. We wrześniu 2002 artysta dał koncert na farmie wiatraków niedaleko Aalborg w Danii. W miejscu, gdzie miał być zorganizowany występ, spadło 22 mm deszczu, powodując znaczne opóźnienia dla widzów[58][59]. Artyście towarzyszył na scenie dziewczęcy chór Klarup, Francis Rimbert, zespół Safri Duo i lokalna orkiestra symfoniczna[58].

W 2003 Jarre wydał Geometry of Love, który Jean-Roch zamówił na potrzeby swojego klubu nocnego V.I.P. Room. Album zawiera mieszankę muzyki electro-chill, zbliżonej nieco do tradycyjnego stylu artysty. We wrześniu 2004 ukazał się AERO – album stanowiący kompilację największych przebojów Jarre’a nagranych ponownie, złożony z dwóch płyt: CD i DVD. Na płycie DVD znalazły się utwory w systemach Dolby Digital 5.1 i DTS 5.1, a także nagranie wideo przedstawiające oczy Anne Parillaud – ówczesną partnerkę Jarre’a i jego późniejszą żonę – w trakcie słuchania albumu[10][60].

W październiku 2004 muzyk powrócił do Chin, by wziąć udział w otwarciu tamtejszego programu wymiany kulturowej pod hasłem „Rok Francji”. Zagrał tam dwa koncerty; pierwszy pod Bramą Południkową Zakazanego Miasta, obejrzany przez 15 tys. osób, drugi na Placu Niebiańskiego Spokoju. Obydwa występy były nadawane na żywo w telewizji. Jarre współpracował z muzykiem Chen Lin. Użyto 600 projektorów, rzutujących kolorowe światło i obrazy na ekrany i inne obiekty[61].

26 sierpnia 2005 Jarre wystąpił na terenie Stoczni Gdańskiej w ramach obchodów 25-lecia powstania Solidarności. Koncert, nazwany Przestrzeń Wolności 2005, rozpoczął Stanisław Soyka[62]. Jarre wykonał m.in. własną aranżację utworu „MuryJacka Kaczmarskiego (wspólnie z gdańskim chórem uniwersyteckim[62]). Jeden z utworów został zadedykowany Janowi Pawłowi II[62]. Na koncercie obecni byli: prezydent Gdańska Paweł Adamowicz oraz Lech Wałęsa[62]. Występ obejrzało na żywo ok. 170 tys. osób[62].

16 grudnia 2006 Jarre jako ambasador dobrej woli UNESCO zagrał koncert o nazwie Water for Life w Maroku, w ramach obchodów roku pustynnienia świata[63]. Występ miał miejsce w pobliżu pustyni Irk asz-Szabbi w Marzuka na Saharze. Wstęp był darmowy. Koncert obejrzało na żywo 25 tys. osób. Dziewięć pionowych ekranów użytych do projekcji obrazów zostało ustawionych w piasku, który musiał być nawodniony, by utrzymać twardość. W pobliżu sceny zbudowano kilka fontann z wodą pitną, a także doprowadzono elektryczność. Jarre’owi towarzyszyło 60 marokańskich muzyków[64].

W marcu 2007 Jarre wydał koncepcyjny album Téo & Téa. Dwie postacie występujące w teledysku do tytułowego utworu zostały stworzone komputerowo. Artysta opisując je stwierdził, że są „jak bliźnięta”, jedna płci męskiej, druga – żeńskiej. Album miał opisywać różne fazy związku miłosnego, eksplorując ideę, że długość trwania takiego związku jest nieprzewidywalna. Muzyk odszedł od wykorzystania wirtualnych instrumentów i komputerów, którymi często posługiwał się do tej pory; zamiast tego użył ograniczonej liczby urządzeń, w tym kilku prototypowych instrumentów. Okładka albumu inspirowana była filmem Dzikość serca Davida Lyncha[60].

W sierpniu 2007 Jarre podpisał kontrakt z francuskim oddziałem EMI. W tym samym roku wydał Oxygène: New Master Recording, zawierający materiał z Oxygène zagrany całkowicie na żywo, bez playbacku. Artyście pomagali: Francis Rimbert, Claude Samard oraz Dominique Perrier. Na wydawnictwie znalazły się dodatkowo trzy utwory, których nie było ani na oryginalnej edycji Oxygène, ani na późniejszych wznowieniach, stanowiące połączenie między poszczególnymi częściami albumu[12]. Wytwórnia Disques Dreyfus wydała także box set The Complete Oxygène, zawierający oryginalne wersje Oxygène, Oxygène 7–13 oraz remiksy utworów z Oxygène 7–13[65].

W dniach 12–26 grudnia 2007 Jarre zagrał 10 koncertów pod hasłem Oxygène Live w Paryżu, w małym 1000-miejscowym teatrze Théâtre Marigny w Champs-Élysées. W 2008 koncertował też w innych teatrach Europy, obchodząc 30. rocznicę wydania albumu Oxygène. Podczas jednego z takich występów, odbywającego się w Royal Albert Hall, artysta spotkał Briana Maya, który zaproponował mu koncert na Teneryfie w ramach Międzynarodowego Roku Astronomii[66], jednak na skutek problemów ze znalezieniem sponsorów do tego wydarzenia nie doszło[67]. Jarre zaakceptował za to rolę „ambasadora dobrej woli” podczas Międzynarodowego Roku Astronomii 2009[68], w tym samym roku został też wybrany na dyrektora artystycznego World Sky Race[69].

Lata 2010.

10 czerwca 2010 został uhonorowany nagrodą magazynu Mojo za całokształt twórczości[70].

Koncert w 2010

30 maja 2011 wydano podwójny zestaw CD Essentials & Rarities – kompilację największych przebojów oraz utworów nagranych przed Oxygène[71]. 1 lipca 2011 Jarre zagrał w Monako koncert z okazji ślubu księcia Alberta[72]. W 2013 został obrany prezydentem CISAC[73].

Wiosną 2015 opublikowane zostały pierwsze materiały z nowego albumu studyjnego, przygotowywanego od około czterech lat, a wydanego w październiku 2015[74]. Album Electronica 1: The Time Machine, wcześniej znany pod roboczym tytułem E-Project[75], nagrany został we współpracy z innymi artystami. Jednym z najwcześniej wydanych utworów był „Glory”, stworzony wraz z zespołem M83 i wykorzystany również w ścieżce dźwiękowej do krótkometrażowego filmu EMIC[76]. Wśród pozostałych utworów znalazły się: „Zero Gravity”, napisany wspólnie z Edgarem Froese i wykonywany z jego zespołem Tangerine Dream[77], „Automatic” (części 1 i 2, Vince Clarke[75]), „Stardust” (Armin van Buuren[78]), „A Question of Blood” (John Carpenter[79]), „If..!” (Little Boots[80]) oraz „Travelator (Part 2)” (Pete Townshend[81]).

6 maja 2016 ukazała się druga cześć projektu Electronica - Electronica 2: The Heart of Noise nagrana m.in. z Pet Shop Boys, Primal Scream, Peaches oraz zespołem The Orb.

Życie prywatne

Jarre był trzykrotnie żonaty. Pierwsze małżeństwo, z Flore Guillard, trwało od 20 stycznia 1975 do 1977. Ich córka Émilie Charlotte urodziła się w 1975 lub 1976 i została modelką[82][83]. Swą drugą żonę, Charlotte Rampling, poznał na przyjęciu w Saint-Tropez w 1976[83]. Rampling również była wówczas w nieudanym związku (z Nowozelandczykiem Bryanem Southcombe). Oboje uzyskali rozwód z dotychczasowymi małżonkami, po czym pobrali się. Jarre uzyskał prawo do opieki nad swoją córką Émilie Charlotte, zaś Rampling – nad synem z poprzedniego małżeństwa, Barnaby. Później doczekali się syna, Davida[83]. Od 1996 para żyła w separacji[84], zaś w 2002 rozwiedli się[85]. Jarre nawiązał krótką znajomość z Isabelle Adjani[86], a w 2005 poślubił francuską aktorkę Anne Parillaud[87]. W 2010 para poinformowała o rozwodzie[88].

Jarre ma przyrodnią siostrę Stéphanie Jarre z jednego z wcześniejszych małżeństw Maurice’a Jarre’a[25]. Przyrodni brat muzyka, amerykański scenarzysta Kevin Jarre (syn Laury Devon, późniejszej żony Maurice’a), zmarł w 2011[89]. Relacje Maurice’a i Jeana-Michela były chłodne, jednak po śmierci ojca w 2009 Jarre wyraził uznanie dla jego wkładu w historię muzyki filmowej[90].

Mojego ojca i mnie nigdy nie łączyła prawdziwa więź. Widzieliśmy się zapewne 20 lub 25 razy w życiu. Jeśli w moim wieku jesteś w stanie policzyć, ile razy widziałeś swojego ojca, to mówi samo za siebie... Myślę, że lepiej już być w konflikcie albo rozpaczać po śmierci rodziców, niż znosić to uczucie pustki trudnej do wypełnienia, pogodzenie się z tym zajęło mi sporo czasu[5].

Jean Michel Jarre,

Wybrane koncerty

Data Publiczność Miejsce Wydarzenie Uwagi i źródła
14 lipca 1979 1 mln  Francja, Place de la Concorde obchody Święta Narodowego Francji pierwszy wpis w księdze rekordów Guinnessa[28]
5 kwietnia 1986 1,5 mln  Stany Zjednoczone, Houston obchody 150. rocznicy założenia Teksasu i Houston drugi wpis w księdze rekordów Guinnessa[3][38][91]
14 lipca 1990 2,5 mln  Francja, La Défense (Paryż) obchody 200. rocznicy rewolucji francuskiej 1789–1989 trzeci wpis w księdze rekordów Guinnessa[3][45][92]
6 września 1997 3,5 mln  Rosja, Moskwa obchody 850. rocznicy założenia Moskwy czwarty wpis w księdze rekordów Guinnessa[53][54]

Wybrane nagrody

  • 1976 – Grand Prix du Disque za album Oxygène[8]
  • 1976 – „Osobowość roku” magazynu People[8][93]
  • 1978 – nagroda Midem[94]
  • 1979 – wpis w księdze rekordów Guinnessa za największy koncert (La Concorde)[8]
  • 1984 – Grand Prix du Disque za album Zoolook[41]
  • 1985 – „Instrumentalny album roku” Victoires de la Musique za album Zoolook[41]
  • 1986 – „Instrumentalny album roku” Victoires de la Musique za album Rendez-Vous[41]
  • 1986 – „Muzyczny spektakl roku” Victoires de la Musique za koncert Rendez-Vous Houston[41]
  • 1987 – wpis w księdze rekordów Guinnessa za największy koncert (Rendez-Vous Houston)[39]
  • 1987 – „Osobowość roku europejskiej muzyki” magazynu People[41]
  • 1993 – ambasador dobrej woli UNESCO[5]
  • 1994 – Victoire de la Musique za album Chronologie[41]
  • 1994 – Victoire de la Musique za koncert Europe in Concert[95]
  • 1995 – mianowany kawalerem Orderu Narodowego Legii Honorowej przez rząd francuski[41]
  • 1997 – wpis w księdze rekordów Guinnessa za największy koncert w historii (3,5 mln widzów w Moskwie)[55]
  • 1998 – Platinum Europe Award za sprzedanie ponad 1 mln albumów (IFPI)[96]
  • 2008 – doktorat honoris causa Rosyjskiego Uniwersytetu Technologii Chemicznych im. Mendelejewa[97][98]
  • 2010 – nagroda za całokształt twórczości od magazynu MOJO[70][99]
  • 2010 – Grand Prix des Musiques Electroniques (SACEM)[100]
  • 2011 – międzynarodowa nagroda Cavalchina[101]
  • 2011 – mianowany oficerem Orderu Narodowego Legii Honorowej przez rząd francuski[102]
  • 2012 – Miembro Honorífico del Claustro Universitario de las Artes („Honorowy Członek Senatu Uniwersyteckiego”) – Uniwersytet Alcalá de Henares i Hiszpańskie Stowarzyszenie Artystów (AIE)[103]
  • 2013 – Der Steiger[104]
  • 2014 – nagroda magazynu Q za „innowację dźwiękową”[105]
  • 2014 – nagroda Distinction Numérique od INA[106]
  • 2015 – „Człowiek roku” magazynu GQ[107]

Na cześć kompozytora i jego ojca nazwano planetoidę (4422) Jarre[108]. Jest honorowym obywatelem Gdańska[109].

Dyskografia

Do 2004 Jarre sprzedał około 80 mln albumów[110].

Albumy studyjne:

Filmografia

Jarre komponował muzykę do filmów, a także występował w filmach dokumentalnych[82].

Przypisy

Szablon:Przypisy-lista

Bibliografia

  • Elizabeth Sleeman: The International Who's Who 2004. Routledge: Europa Publications ltd, 2003. ISBN 1-85743-217-7.
  • Jean-Louis Remilleux: Jean-Michel Jarre. Wyd. angielskie. Futura Publications Ltd, 1988. ISBN 0-7088-4263-1.
  • Alex Hughes, Keith Reader: Encyclopedia of contemporary French culture. CRC Press, 2003. ISBN 0-203-00330-6.
  • Charles Snider: The Strawberry Bricks Guide to Progressive Rock. Lulu.com, 2008. ISBN 0-615-17566-X.
  • Henry Kahn, Michael Way. Target Entire World. „Billboard”, 1977-04-09. Nielsen Business Media, Inc.. ISSN 0006-2510. [dostęp 2015-12-21]. 
  • Mark Jenkins: Analog synthesizers. Elsevier, 2007. ISBN 0-240-52072-6.
  • Neil Warwick, Tony Brown, Jon Kutner: The complete book of the British charts: singles & albums. Wyd. 3. Omnibus Press, 2004. ISBN 1-84449-058-0.
  • Glen Matlock: The Little Black Book of Setlists. Anova Books, 2008. ISBN 1-906032-11-4.
  • Guinness Book of Records. Peter Matthews (red.). Guinness Publishing Ltd, 1994. ISBN 0-85112-736-3.
  • Jean Michel Jarre: The Making of Water for Life, Erg Chebbi Sand Dunes, Sahara Desert, Merzouga, Morocco. Idesine, 2007. ISBN 1-903527-23-6.
  • Nick Robertshaw, Peter Jones. Midam Galas Delight. „Billboard”, 1978-04-11. Nielsen Business Media, Inc.. ISSN 0006-2510. [dostęp 2015-12-27]. 

Szablon:Jean Michel Jarre

  1. a b c d e Jean Michael Jarre. AllMusic.
  2. Sleeman 2003 ↓, s. 809.
  3. a b c d e f g h i j k l m n o p q r Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Steamroller
    BŁĄD PRZYPISÓW
  4. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie aerojarre
    BŁĄD PRZYPISÓW
  5. a b c Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Smooth
    BŁĄD PRZYPISÓW
  6. Remilleux 1988 ↓, s. 13.
  7. Remilleux 1988 ↓, s. 12.
  8. a b c d e f g h i j Hughes i Reader 2003 ↓, s. 303.
  9. a b Remilleux 1988 ↓, s. 16.
  10. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Sensual
    BŁĄD PRZYPISÓW
  11. a b c Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Godfather
    BŁĄD PRZYPISÓW
  12. a b c d Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie 30Years
    BŁĄD PRZYPISÓW
  13. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Toujours
    BŁĄD PRZYPISÓW
  14. a b Snider 2008 ↓, s. 257.
  15. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Synthesizer
    BŁĄD PRZYPISÓW
  16. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Favorite
    BŁĄD PRZYPISÓW
  17. a b Remilleux 1988 ↓, s. 27.
  18. Remilleux 1988 ↓, s. 17.
  19. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie bourges
    BŁĄD PRZYPISÓW
  20. Remilleux 1988 ↓, s. 18.
  21. a b c Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Profile
    BŁĄD PRZYPISÓW
  22. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie boo
    BŁĄD PRZYPISÓW
  23. a b Kahn i Way 1977 ↓, s. 10.
  24. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie RPM
    BŁĄD PRZYPISÓW
  25. a b Jenkins 2007 ↓, s. 159.
  26. a b c d Warwick, Brown i Kutner 2004 ↓, s. 558–559.
  27. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Oxford
    BŁĄD PRZYPISÓW
  28. a b Remilleux 1988 ↓, s. 57.
  29. Remilleux 1988 ↓, s. 48.
  30. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie China
    BŁĄD PRZYPISÓW
  31. a b c Remilleux 1988 ↓, s. 35.
  32. Remilleux 1988 ↓, s. 68.
  33. a b Remilleux 1988 ↓, s. 74–75.
  34. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie laser
    BŁĄD PRZYPISÓW
  35. Remilleux 1988 ↓, s. 77.
  36. Remilleux 1988 ↓, s. 32.
  37. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Zoolook
    BŁĄD PRZYPISÓW
  38. a b c d Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Houston
    BŁĄD PRZYPISÓW
  39. a b Matlock 2008 ↓, s. 86.
  40. Remilleux 1988 ↓, s. 93.
  41. a b c d e f g h i j Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Oxygene2008
    BŁĄD PRZYPISÓW
  42. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Thames
    BŁĄD PRZYPISÓW
  43. a b c d Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Destination
    BŁĄD PRZYPISÓW
  44. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Eugene
    BŁĄD PRZYPISÓW
  45. a b Matthews 1994 ↓, s. 169.
  46. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Chronologie
    BŁĄD PRZYPISÓW
  47. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie ChronologieSleeve
    BŁĄD PRZYPISÓW
  48. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Europe
    BŁĄD PRZYPISÓW
  49. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Hong Kong
    BŁĄD PRZYPISÓW
  50. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Concert1995
    BŁĄD PRZYPISÓW
  51. a b c Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie McCormack
    BŁĄD PRZYPISÓW
  52. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Oxy7-13
    BŁĄD PRZYPISÓW
  53. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie breathes
    BŁĄD PRZYPISÓW
  54. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Guinness1998
    BŁĄD PRZYPISÓW
  55. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie keys
    BŁĄD PRZYPISÓW
  56. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Year2000
    BŁĄD PRZYPISÓW
  57. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Sessions
    BŁĄD PRZYPISÓW
  58. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Aalborg
    BŁĄD PRZYPISÓW
  59. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie fear
    BŁĄD PRZYPISÓW
  60. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie TeoTea
    BŁĄD PRZYPISÓW
  61. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie lights
    BŁĄD PRZYPISÓW
  62. a b c d e Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie relacja
    BŁĄD PRZYPISÓW
  63. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Water
    BŁĄD PRZYPISÓW
  64. Jarre 2007 ↓, s. 38–40.
  65. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie complete
    BŁĄD PRZYPISÓW
  66. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Canary
    BŁĄD PRZYPISÓW
  67. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Cancelado
    BŁĄD PRZYPISÓW
  68. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Astronomy
    BŁĄD PRZYPISÓW
  69. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Sky Race
    BŁĄD PRZYPISÓW
  70. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Honours List 2010
    BŁĄD PRZYPISÓW
  71. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Essentials
    BŁĄD PRZYPISÓW
  72. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Monaco
    BŁĄD PRZYPISÓW
  73. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie badguysduweb
    BŁĄD PRZYPISÓW
  74. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Conquistador
    BŁĄD PRZYPISÓW
  75. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Automatic
    BŁĄD PRZYPISÓW
  76. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie traxmag
    BŁĄD PRZYPISÓW
  77. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie sonymusic
    BŁĄD PRZYPISÓW
  78. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie arminvanbuuren
    BŁĄD PRZYPISÓW
  79. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Carpenter
    BŁĄD PRZYPISÓW
  80. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Gipfeltreffen
    BŁĄD PRZYPISÓW
  81. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Announces
    BŁĄD PRZYPISÓW
  82. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie IMDb
    BŁĄD PRZYPISÓW
  83. a b c Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie How
    BŁĄD PRZYPISÓW
  84. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie marriage
    BŁĄD PRZYPISÓW
  85. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie cold
    BŁĄD PRZYPISÓW
  86. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Unfaithful
    BŁĄD PRZYPISÓW
  87. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Parillaud
    BŁĄD PRZYPISÓW
  88. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie fini
    BŁĄD PRZYPISÓW
  89. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie obituaries
    BŁĄD PRZYPISÓW
  90. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie tribute
    BŁĄD PRZYPISÓW
  91. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie ConcertVHS
    BŁĄD PRZYPISÓW
  92. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie DefenseVHS
    BŁĄD PRZYPISÓW
  93. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Crying
    BŁĄD PRZYPISÓW
  94. Robertshaw i Jones 1978 ↓, s. 58.
  95. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Victoire
    BŁĄD PRZYPISÓW
  96. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Corrs
    BŁĄD PRZYPISÓW
  97. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Doctor
    BŁĄD PRZYPISÓW
  98. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie muctr
    BŁĄD PRZYPISÓW
  99. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Memorable
    BŁĄD PRZYPISÓW
  100. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie sacem
    BŁĄD PRZYPISÓW
  101. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Cavalchina
    BŁĄD PRZYPISÓW
  102. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Culture
    BŁĄD PRZYPISÓW
  103. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Alcalá
    BŁĄD PRZYPISÓW
  104. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie steiger
    BŁĄD PRZYPISÓW
  105. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie qthemusic
    BŁĄD PRZYPISÓW
  106. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Distinction
    BŁĄD PRZYPISÓW
  107. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie GQ
    BŁĄD PRZYPISÓW
  108. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie minorplanetcenter
    BŁĄD PRZYPISÓW
  109. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Polonia
    BŁĄD PRZYPISÓW
  110. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Collection
    BŁĄD PRZYPISÓW