Kąkol polny

Kąkol polny
Ilustracja
Systematyka[1].
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Rząd goździkowce
Rodzina goździkowate
Rodzaj kąkol
Gatunek kąkol polny
Nazwa systematyczna
Agrostemma githago L.
Sp. pl. 1:435. 1753
Kwiat
Nasiona

Kąkol polny (Agrostemma githago L.) – gatunek rośliny z rodziny goździkowatych. Pochodzi z zachodniej i środkowej Azji, Europy i Afryki Północnej[2]. Dawniej pospolity, obecnie coraz rzadszy. Archeofit przywleczony do Polski jeszcze w czasach przedhistorycznych.

Morfologia

Pokrój
Roślina zielna o łodydze prosto wzniesionej, mocnej[3], pojedynczej lub rozgałęziającej się, osiągającej od 5 do 150 cm wysokości (najczęściej 30–80 cm[4]). Cała roślina przylegająco i miękko owłosiona długimi i krótkimi, białymi włoskami[3][5]. Z powodu owłosienia ma szarozielony kolor[3]. Korzeń jest wrzecionowaty, silnie rozgałęziony i osiąga podobną długość jak pęd nadziemny[3].
Liście
Ulistnienie naprzeciwległe, liście bez przylistków, zrośnięte nasadami[3], równowąskolancetowate i zaostrzone. Osiągają 5–13 cm długości[5] i 0,2–1 cm szerokości[3]. Odchylone są od łodygi pod kątem ostrym, małym zwłaszcza w przypadku roślin rosnących w dużych zagęszczeniach, przez co upodabniają się bardzo do zbóż[5].
Kwiaty
Wyrastają pojedynczo tylko na szczytach łodyg i z kątów liści na szypułkach o długości zwykle 3–10 cm. W sumie na jednej roślinie zwykle jest ich od 1 do 10[5], najczęściej 2–3[3], ale czasem nawet ponad 50[5]. Kielich trwały, owłosiony, 10-nerwowy, składający się z walcowato-jajowatej rurki o długości ok. 2 cm i 5 zielonych, trójkątnych ząbków o długości do 3–5 cm (dłuższych od płatków)[5]. Ząbki kielicha wydłużają się jeszcze podczas owocowania[3]. Koronę tworzy 5 wolnych płatków o barwie od czerwonej do purpurowoliliowej (fioletoworóżowej[3]), u nasady białe z długim paznokciem, bez przykoronka[5]. Paznokieć w dole wzmocniony dwoma podłużnymi listewkami[3]. Płatki korony są krótsze od działek kielicha, osiągają 2–3,5 cm długości. Pręcików jest 10, o długości ok. 1 cm[5]. Zalążnia jest jednokomorowa[3]. Szyjek słupków jest 5 o długości 1 cm[5].
Owoc
Torebka jajowata okryta rurką kielicha, otwierająca się 5 klapami[5][3]. Zawiera ciemnobrunatne lub czarne, matowe nasiona o długości 2,5–3,5 mm[3][6] i grubości 2,2 mm[6], nerkowate[3], prawie czworościenne, ale słabo kanciaste[6].
Gatunki podobne
Jedyny inny gatunek kąkola – kąkol wysmukły A. brachyloba rośnie w Grecji i Turcji, jest słabo owłosiony, ma wąską rurkę kielicha, podobnej długości jak ząbki kielicha i płatki dłuższe od ząbków kielicha[5].

Biologia i ekologia

Rozwój
Roślina jednoroczna. Kwiaty są przedprątne, w zależności od obszaru występowania i populacji mogą kwitnąć w różnych terminach[5]. Populacje środkowoeuropejskie zakwitają od czerwca do lipca (sierpnia[6]) i zapylane są przez motyle[7]. Nasiona dojrzewają równocześnie z nasionami zbóż, wśród których rośnie kąkol[6]. W glebie zachowują zdolność kiełkowania najwyżej przez jeden rok[8]. Nasiona rozprzestrzeniane są głównie w wyniku zebrania owocujących roślin wraz z rośliną uprawianą. Jeśli owoce nie zostaną zebrane nasiona rozsiewają się zwykle w odległości do 1 m od rośliny macierzystej, wyrastając w takiej sytuacji w kolejnym roku w dużym zwarciu[5]. Jeśli zebrane zostaną wraz ze zbożami - nasiona przedostają się do ziarniaków zbóż w czasie ich omłotu[4]. Wschody pojawiają się jesienią i wiosną[6]. Liczba chromosomów 2n= 48[9].
Siedlisko
Chwast segetalny – gatunek występujący niemal wyłącznie w uprawach rolnych. Dawniej był pospolitym chwastem, głównie zbóż, najczęściej pszenicy i żyta[5], zwłaszcza w oziminach[3]. Rzadko rośnie w uprawach roślin strączkowych i okopowych. Nigdzie już nie spotyka się go w środowisku naturalnym. Rzadko spotykany w sąsiedztwie pól – na przydrożach, w żywopłotach. W Szwecji obserwowany był na stromym, piaszczystym i erodującym stoku[5].
Rośnie na wszelkich glebach, na których uprawiane są rośliny, którym towarzyszy. Mogą to być gleby piaszczyste, ilaste, gliniaste (według niektórych źródeł – te preferuje[4]), wapienne, zwykle zasobne w związki azotu i dobrze przewietrzone. Nie rośnie na glebach zbitych, na których stagnuje woda. Siewki dobrze rozwinięte potrafią znieść mrozy do -15°C, ale słabsze giną. Siewki kiełkujące na powierzchni gleby łatwo wysychają[5].
Zasiedla tereny nizinne. W Wielkiej Brytanii nie był notowany powyżej 600 m n.p.m. Najwyższe stanowiska w Alpach miał na 1140 m n.p.m.[5] W Polsce na Gubałówce sięgał 1025 m n.p.m., poza tym w Karkonoszach do 650, w Tatrach do 930, a w Bieszczadach Zachodnich do 460 m n.p.m.[3]
W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla rzędu (O.) Centauretalia cyanii[10]. Ze względu na znaczące zmiany w zbiorowiskach chwastów, jakie nastąpiły w ciągu minionego wieku, kompozycja gatunkowa zbiorowisk z udziałem kąkola także uległa w tym czasie zmianie[5]. Kąkol bardzo źle znosi konkurencję gorczycy białej. Młode rośliny kąkola zjadane są przez króliki. Nie jest znana mikoryza u tego gatunku[5].
Roślina silnie trująca
Cała roślina jest trująca, zarówno dla ludzi, jak i koni, bydła i świń[11]. Nasiona (zwłaszcza zarodek i liścienie[4]) zawierają gitegininę, której jest do 5–7% w suchej masie[5]. Zawartość ta jest zmienna w zależności od warunków środowiska[4]. Mąka z domieszką zmielonego kąkolu jest szkodliwa dla zdrowia już przy domieszce sproszkowanych nasion w ilości 0,5%. Przy większych domieszkach kąkolu nadaje on mące sine zabarwienie i gorzki smak[4]. Objawy zatrucia mogą wystąpić już po spożyciu 3–4 nasion kąkolu[4]. Objawami zatrucia są: podrażnienie błon śluzowych (owrzodzenie śluzówki[4]), bóle głowy i mdłości, przyspieszenie tętna i paraliż mięśni oddechowych[11], zapalenie oskrzeli, zaburzenia rytmu serca, częściowa hemoliza krwi[4], rzadziej: zawroty głowy, kurcze i śpiączka[4].

Zmienność

Wyróżnia się trzy odmiany[5]:

  • var. githago – odmiana typowa;
  • var. macrospermum (Levina) Hammer – odmiana wielkonasienna, występuje głównie w uprawach zbóż w Europie Południowej;
  • var. linicolum (Terechov) Hammer (syn. A. linicola Terechov) – odmiana o nasionach drobnych i niemal gładkich.

Poza tym populacje z różnych obszarów cechują się różnicami w terminach kwitnienia, średniej liczbie kwiatów i nasion powstających na roślinie[5], różnią się wzrostem, długością działek, kształtem i barwą płatków, kształtem torebki. Wszystkie te różnice mają niewielkie znaczenie taksonomiczne, choć były powodem opisywania ras sezonowych lub form[3]. Wyróżnia się jedną formę o kwiatach białych[5].

Zastosowanie

Roślina lecznicza
  • Surowiec: ziele, nasiona. Zawiera: w zielu saponiny (gitagenina, której jest do 5–7% w suchej masie nasion[5]) i kwas agrostemowy; w nasionach ponadto znajduje się związek sterydowy stigmasterol.
  • Działanie i zastosowanie: Napar przygotowuje się z 1 łyżki stołowej ususzonego ziela i 1 szklanki wrzącej wody (parzyć pod przykryciem 15–20 minut) i używa do przymoczek na krosty, wysypki, egzemy, a także do przemywania drobnych zranień i otarć naskórka. Ze względu na toksyczność kąkolu należy zachować ostrożność w stosowaniu jego preparatów.

Zagrożenia i ochrona

Gatunek umieszczony na polskiej czerwonej liście w kategorii NT (bliski zagrożenia)[12]. Był pospolitym chwastem zbóż. Wymienia go np. Biblia Jakuba Wujka (Mt 13,25)[13]. W związku z postępem w zakresie ochrony roślin (zwalczania chwastów), gatunki takie jak kąkol spotykane są w wielu rejonach coraz rzadziej. W celu zachowania różnorodności biologicznej zakładane są dla ginących gatunków chwastów (w Polsce los podobny do kąkola spotyka np. miłka letniego) specjalne ogródki chwastów. W Polsce zajmuje się tym np. Klub Przyrodników.

Zwalczanie

Jeszcze na początku XX wieku zalecanym sposobem na ograniczenie występowanie kąkola w uprawach było ręczne pielenie upraw, płodozmian i starannie wykonywane zabiegi agrotechniczne ([uprawa pożniwna]] i przedsiewna)[5][6]. Usunięcie siewek kąkola do lutego (w Europie Zachodniej) skutkowało wyeliminowaniem wpływu chwastu na plon gatunku uprawianego. Prace ręczne nie pozwalały jednak na skuteczne wyeliminowanie kąkola z upraw[5]. Dopiero rozwój technik oczyszczania nasion przed siewem spowodował radykalny spadek udziału obecności chwastu, a z czasem zagrożenie jego całkowitym zniknięciem[5].

Kąkol jest odporny na działanie herbicydów, w tym na 2,4-D. Skuteczne są preparaty zawierające bromoksynil. Ogranicza obecność kąkola także duże zagęszczenie roślin uprawianych[5].

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Caryophyllales (ang.). Angiosperm Phylogeny Website, 2001–. [dostęp 2009-10-07].
  2. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-02-05].
  3. a b c d e f g h i j k l m n o p q Adam Jasiewicz (red.): Flora Polski. Rośliny naczyniowe. T. III. Kraków: Instytut Botaniki im W. Szafera PAN, 1992, s. 269. ISBN 83-85444-06-8.
  4. a b c d e f g h i j Jakub Mowszowicz: Rośliny trujące. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1990, s. 30. ISBN 83-0204161-0.
  5. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab L. G. Firbank. Agrostemma githago L. (Lychnis Githago (L.) Scop.). „Journal of Ecology”. 76, 4, s. 1232-1246, 1988. 
  6. a b c d e f g Włodzimierz Tymrakiewicz: Atlas chwastów. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1959, s. 150.
  7. Olga Seidl, Józef Rostafiński: Przewodnik do oznaczania roślin. Warszawa: PWRiL, 1973.
  8. Horst Klaasen, Joachim Freitag: Profesjonalny atlas chwastów. Limbergerhof, 2004.
  9. Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  10. Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  11. a b Burkhard Bohne, Peter Dietze: Rośliny trujące: 170 gatunków roślin ozdobnych i dziko rosnących. Warszawa: Bellona, Spółka Akcyjna, 2008. ISBN 978-83-11-11088-5.
  12. Kaźmierczakowa R., Bloch-Orłowska J., Celka Z., Cwener A., Dajdok Z., Michalska-Hejduk D., Pawlikowski P., Szczęśniak E., Ziarnek K.: Polska czerwona lista paprotników i roślin kwiatowych. Polish red list of pteridophytes and flowering plants. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody Polskiej Akademii Nauk, 2016. ISBN 978-83-61191-88-9.
  13. Zofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011. ISBN 978-83-89648-98-3.

Star of life.svgZapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.