Karabinek wz. 29

Karabinek wz. 29
Ilustracja
Kbk wz. 29
Państwo  Polska
Producent Państwowa Fabryka Broni w Radomiu
Rodzaj karabinek/karabin powtarzalny
Historia
Prototypy 1928-1929
Produkcja 1930-1939
Wyprodukowano >400 tys.
Dane techniczne
Kaliber 7,9 mm
Nabój 7,9 x 57 mm Mauser
Magazynek pudełkowy o poj. 5 nab.
Wymiary
Długość 1100 mm
Długość lufy 600 mm
Masa
broni 3,9 kg
Inne
Prędkość pocz. pocisku 845 m/s

Karabinek wz. 29 (kbk wz. 29) – polski karabinek (karabin krótki) z okresu międzywojennego konstrukcyjne oparty na systemie Mausera.

Karabinek wz. 29 powstał w Polsce na przełomie lat 20. i 30. XX wieku. W zamyśle konstruktorów był to tzw. karabin krótki, czyli broń uniwersalna przeznaczona nie tylko dla kawalerii (jak tradycyjne karabinki), ale także dla m.in. piechoty. Wyposażenie piechoty w taką broń spowodowało zmniejszenie praktycznej odległości prowadzenia ognia do 600-800 m. Jednakże koncepcja jaka narodziła się po I wojnie światowej przewidywała, że przeciętny żołnierz nie jest w stanie prowadzić celnego ognia na odległość powyżej 800 m, ponieważ szerokość muszki robi się większa od szerokości celu. Produkcję kbk wz. 29 rozpoczęto w roku 1930 w Fabryce Broni w Radomiu. W połowie lat 30. XX wieku, w Wojsku Polskim nastąpiła zmiana koncepcji i piechotę ponownie uzbrojono w karabiny wz. 98. Wobec tego karabinki wz. 29, obok karabinków wz. 98 pozostały na uzbrojeniu pozostałych jednostek, m.in. kawalerii, artylerii, jednostek saperskich, itp. Konstrukcyjnie karabinek wz. 29 był bliski innym karabinom krótkim systemu Mausera z tego okresu, takim jak: czeski karabinek vz. 24, belgijski M1924/30 oraz niemiecki Kar 98k.

Historia konstrukcji

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości tworzące się Wojsko Polskie dysponowało 24 różnymi modelami karabinów i 22 karabinków. Używano m.in. karabinów francuskich, angielskich, niemieckich, austrowęgierskich, rosyjskich, a nawet japońskich i amerykańskich. Już w pierwszych latach niepodległości, zajęto się ujednoliceniem karabinów w Wojsku Polskim. Początkowo zastanawiano się nad przyjęciem francuskich karabinów Lebel lub Berthier[1][2].

Sytuacja zmieniła się na początku lat 20. XX wieku. Rada Ambasadorów uchwałą z 10 marca 1921 roku nakazała przekazanie Polsce maszyn i urządzeń, dokumentacji oraz dużych zapasów surowcowych z byłego pruskiego Arsenału Królewskiego w Gdańsku, gdzie w czasie I wojny światowej produkowano karabiny Mauser Gew98. Taki obrót sprawy spowodował, że ostatecznie Wojsko Polskie jako podstawowy karabin wybrało Gew98 (pod oznaczeniem karabin wz. 98)[3][4].

Otrzymane maszyny i urządzenia przewieziono do Warszawy, gdzie powstała następnie Państwowa Fabryka Karabinów. Wytwórnia ta produkcję karabinów wz. 98 rozpoczęła już w lipcu 1922 roku. Jednakże produkcję zakończono w roku 1924 po wyprodukowaniu ok 22 tys. karabinów. Powodem była zmiana koncepcji uzbrojenia piechoty. W połowie lat 20. XX wieku w wielu państwach pojawił się trend przezbrajania piechoty z długich karabinów na poręczniejsze i krótsze karabinki, określane też czasem mianem karabinów krótkich[1][4].

Wobec tego w roku 1924 w Polsce opracowano wersję karabinka opartą na niemieckim karabinku Kar 98a (AZ). Produkcję polskiej wersji karabinka Mauser (polskie oznaczenie: karabinek wz. 98) rozpoczęto w roku następnym. Szybko okazało się, że broń ta ma pewne wady. W zamyśle niemieckich konstruktorów karabinek Kar 98a projektowany był jako broń dla oddziałów pomocniczych. Jedną z jego wad było problematyczne prowadzenie ognia po założeniu bagnetu, nasada bagnetu kończyła się zaledwie 15 cm od wylotu lufy. Powodowało to, że bagnet zamocowany był niestabilnie, a ponadto drewniane okładziny bagnetu narażone były na ogień wylotowy. Wady te niebyły tak istotne w przypadku oddziałów pomocniczych i tyłowych, jednakże w przypadku liniowej piechoty miały duże znaczenie. Do innych wad polskich karabinków wz. 98 należały też niedostateczna zamienność części oraz słaba celność wynikająca z zużego odrzutu[5][6].

Karabinki wz. 98 produkowano w latach 1925-1931 w Państwowej Wytwórni Karabinów w Warszawie (ok. 190 tys. sztuk) oraz w latach 1927-1931 w Państwowej Farbyce Broni w Radomiu (ok. 158 tys. sztuk)[6].

W roku 1928 rozpoczęto prace nad opracowaniem nowego karabinka, który nie posiadałby wad kbk wz. 98. Nowa broń oznaczona jako karabinek wz. 29 otrzymała m.in. nową lufę oraz inne mocowanie bagnetu. Prace konstrukcyjne zakończono w 1929 roku, zaś w roku następnym rozpoczęto produkcję w Fabryce Broni w Radomiu[7].

Nieco wcześniej podobna konstrukcja powstała w Czechosłowacji. Mowa tu o karabinku vz. 24, który od połowy lat 20. XX wieku stał się przepisową bronią długą czechosłowackiej armii. Sylwetka czechosłowackiego karabinku vz. 24 była podobna do polskiego karabinku wz. 29[8][6].

Głównym użytkownikiem karabinków wz. 29 było Wojsko Polskie, któremu dostarczono co najmniej 264 000 karabinków[a]. Policja Państwowa również otrzymała karabinki wz. 29 – 340 sztuk[9][10].

Na przełomie lat 1930/1931 w Wojsku Polskim nastąpiła kolejna zmiana założeń taktycznych walki piechoty. Wtedy to uznano, że należy wydłużyć celowany ogień karabinowy do 1000-1500 m, co wymagało ponowne wprowadzenie długich karabinów w miejsce karabinków. Wobec tego w roku 1934 podjęto decyzję o przywróceniu produkcji karabinów wz. 98 (co nastąpiło dwa lata później) i przezbrojenie w nie żołnierzy kompanii strzeleckich piechoty. Karabinki wz. 29 obok karabinków wz. 98 pozostały m.in. na uzbrojeniu poddziałów funkcyjnych (np. sekcje ciężkich i ręcznych karabinów maszynowych, granatników), oddziałów artylerii, saperów oraz kawalerii[11][12][13].

Oprócz tego za pośrednictwem spółki SEPEWE wyeksportowano ponad 140 000 karabinków, głównie do republikańskiej Hiszpanii w czasie trwającej tam wojny domowej. Karabinki produkowane na eksport czasem oznaczano jako wz. 29e (e – od słowa eksport), ponadto nie posiadały one oznaczeń producenta na komorach zamkowych[14][11].

Doświadczenia kampanii wrześniowej wykazały, że karabinki wz. 29 parametrami były bliskie niemieckim karabinom Kar98k, zaś po jej zakończeniu obok innych karabinków i karabinów systemu Mausera znalazły się na wyposażeniu partyzantki[11][15].

Po zakończeniu kampanii wrześniowej znaczne ilości polskiej broni dostały się w ręce Niemców oraz Sowietów. Zarówno Wehrmacht, jak i Armia Czerwona zdobyte karabinki wz. 29 wykorzystały do uzbrojenia swoich żołnierzy. W armii niemieckiej karabinki wz. 29 otrzymały oznaczenie Gewehr 298(p)G298(p)[16][17].

Opis konstrukcji

Karabinek wz. 29 był indywidualną bronią powtarzalną wyposażoną w zamek czterotaktowy, ślizgowo-obrotowy. Ryglowanie odbywało się za pomocą trzech rygli: dwóch głównych w przedniej części trzonu zamka i jednego pomocniczego w jego tylnej części, tak jak w przypadku karabinu Mauser Gew98. Zamek składał się z: trzonu zamkowego z rączką zakończoną kulistą gałką[b], zameczka, kurka bezpiecznika skrzydełkowego, iglicy, sprężyny iglicznej, wyciągu oraz zapadki. Karabinek miał długość całkowitą równą 1100 mm oraz masę 3,9 kg[18][19].

Zasadnicze różnice pomiędzy karabinkiem wz. 29, a karabinkami wz. 98 (wzoru polskiego i niemieckiego) obejmowały m.in.: skrócone o 7,5 cm łoże zakończone nasadką do bagnetu z kanałem wyciora, zmieniony bączek tylny, umieszczenie w kolbie kowadełka (tzw. babki) do rozbierania zamka oraz wzmocnienie komory zamkowej polegające na zastosowaniu większej komory „karabinowej” (z dodatkowym przetoczeniem górnej części komory ryglowej) w miejsce mniejszej „karabinkowej”. Ponadto części karabinków wz. 29 miały większą tolerancję wymiarową, co zapewniało wymienność elementów[20][9][21][22].

Lufa karabinku wz. 29 kalibru 7,9 mm była gwintowana, z czterema bruzdami prawoskrętnymi. Miała ona długość 600 mm. Wykonana była z opracowanego w Polsce, nowego stopu stali węglowej, dzięki czemu charakteryzowała się dużą wytrzymałością, wynoszącą około 10 000 strzałów[18][23][24].

Łoże i kolba były jednolite, wykonane z drewna bukowego. Na dolnej krawędzi kolby umieszczone było strzemiączko do pasa nośnego. Stopkę kolby osłonięto stalowym trzewikiem. W celu obniżenia kosztów produkcji w okresie międzywojennym prowadzono próby z łożami wykonanymi ze sklejki bakelitowej. Nie osiągnięto zadowalających rezultatów, jednak w późniejszym okresie z powodzeniem wprowadzono łoża klejone z dwóch części[18][23].

W łożu pod zamkiem znajdował się stały, dwurzędowy magazynek pudełkowy, niewystający z łoża. Mieścił on 5 naboi. Przyrządy celownicze składały się z pryzmatycznej muszki oraz celownika krzywkowego[18].

Do karabinka wz. 29 stosowano bagnet wz. 29 z pierścieniem jelca. Dzięki pierścieniowi bagnet pewnie opierał się o lufę i był zabójczą bronią[25][26].

Jednostka ognia (JO) do karabinku wz. 29 wynosiła 30 naboi 7,9 x 57 mm Mauser. Amunicję przenoszono w typowych skórzanych, potrójnych ładownicach wzoru niemieckiego. Jedna potrójna ładownica mieściła 45 załódkowanych naboi (po 15 w każdej z komór). Żołnierz zależnie od pełnionej funkcji miał na pasie jedną lub dwie takie ładownice. Wykonywano je ze skóry garbowanej, w naturalnym, lekko brązowy kolorze. Wyjątkiem było lotnictwo oraz Marynarka Wojenna, gdzie używano ładownic czernionych[27][28].

Karabinek wz. 1898/29

Karabinek wz. 1898/29 powstał przez modyfikację niemieckich i polskich karabinków wz. 98 z zastosowaniem elementów karabinku wz. 29. Przebudowa obejmowała wymianę łoża, nakładki oraz innych mniejszych elementów. Cechą charakterystyczną odróżniającą karabinek wz. 1898/26 od wz. 29 była mniejsza komora ryglowa występująca w połączeniu z pierścieniem nakładki[29].

Przebudowy karabinków odbywały się w Zbrojowni nr 2 w Warszawie. Ilość przerobionej broni była jednak niewielka co wynikało z wysokiego kosztu przeróbki – cena przebudowy dwóch karabinków wz. 1898 była bliska cenie nowego karabinku wz. 29[29][23].

Karabinek KP-32

Osobny artykuł: Karabinek KP-32.

W roku 1927 powstał projekt utworzenia na Politechnice Warszawskiej Katedry Wojskowej, która miała zająć się kształceniem specjalistów z zakresu budowy broni. Ostatecznie, z powodu małych funduszy powstała tylko Sekcja Uzbrojenia przy Wydziale Mechanicznym PW. W roku akademickim 1930/1931 jeden z absolwentów tej sekcji Józef Maroszek otrzymał temat pracy dyplomowej – „Uproszczenie technologiczne karabinu krajowej produkcji”. Zdecydował on zająć się karabinkiem wz. 29[30].

Promotorem pracy był ówczesny wicedyrektor Fabryki Karabinów w Warszawie A. Karczewski, pozytywnie ocenił on pracę Maroszka i w ramach odbywanego stażu w Fabryce Karabinów umożliwił mu wykonanie prototypu. Model karabinku powstał w grudniu 1931 roku[30].

Nowy karabinek wyróżniał się uproszczoną technologią wykonania zamka, co zainteresowało przedstawicieli Ministerstwa Spraw Wojskowych. W kolejnych latach przeprowadzono badania i testy porównawcze z karabinkami wz. 98 i wz. 29. Wykazały one, że KP-32 m.in. ma lepiej położony środek ciężkości, wygodniejszy kształt kolby oraz większą celność[31].

Ujawniły się także wady m.in.: mała odporność zamka na zanieczyszczenia, szybkie zużywanie się części mechanizmu oraz zła konstrukcja celownika. Konstruktor stwierdził, że wady i usterki są łatwe do usunięcia. Mimo to z nieznanych przyczyn nie zrobiono tego i ostatecznie nie podjęto produkcji seryjnej[31].

Gewehr G29/40

Po zakończeniu kampanii wrześniowej w ręce niemieckie dostały się części oraz elementy polskich karabinów i karabinków zgromadzone w Fabryce Broni w Radomiu. Elementy takie jak: komory zamkowe, zamki oraz pudełka magazynka z zespołem donośnika i kabłąkiem przekazano do fabryki broni Steyr w Austrii[32].

Części i elementy te wykorzystano potem przy budowie karabinków w konfiguracji Kar98k. Broń zbudowana z użyciem polskich części pochodzących z karabinka wz. 29 otrzymały oznaczenie niemieckie Gewehr G29/40 (Gew. 29/40). Do roku 1942 wyprodukowano ponad 400 000 takich karabinów. Głównymi ich użytkownikami było Kriegsmarine oraz Luftwaffe[33].

Cechą charakterystyczną dla Gew. 29/40 były bicia na komorach zamkowych. W egzemplarzach produkowanych w roku 1939 na komorach zamkowych oprócz roku produkcji znajdowały się: napis FB RADOM, orzeł w koronie oraz wybita liczba 660, która była kodowym oznaczeniem producenta (Steyr-Daimler-Puch). Na lewej ściance komory zamkowej poziomą linią przekreślano wz., a także do 29 dodawano /40. Od roku 1940 wybijano tylko rok produkcji, kod 660 oraz na boku komory G. 29/40[33].

  1. W źródłach pojawia się także liczba 320 tys. egzemplarzy kbk wz. 29
  2. W starszych opracowaniach wymieniane są dwa rodzaje zamków: z rączką zagiętą w dół oraz z rączką prostą. Nowsze badania zdjęć praz zachowanych egzemplarzy nie potwierdzają tej tezy. Prawdopodobnie produkowano karabinki wz. 29 tylko z rączką prostą, bądź seria karabinków z rączką zagiętą była bardzo niewielka
  1. a b Głębowicz, Matuszewski i Nowakowski 2000 ↓, s. 41.
  2. Hałaj i Rozdżestwieński 2010 ↓, s. 32-34.
  3. Haładaj 2013 ↓, s. 23.
  4. a b Haładaj 2013 ↓, s. 35.
  5. Haładaj 2013 ↓, s. 37-40.
  6. a b c Głębowicz, Matuszewski i Nowakowski 2000 ↓, s. 42.
  7. Głębowicz, Matuszewski i Nowakowski 2000 ↓, s. 42-43.
  8. Głębowicz, Matuszewski i Nowakowski 2000 ↓, s. 13.
  9. a b Hałaj i Rozdżestwieński 2010 ↓, s. 58.
  10. Hałaj i Rozdżestwieński 2010 ↓, s. 60.
  11. a b c Matuszewski i Wojciechowski 1984 ↓, s. 12.
  12. Głębowicz, Matuszewski i Nowakowski 2000 ↓, s. 44.
  13. Hałaj i Rozdżestwieński 2010 ↓, s. 66-70.
  14. Hałaj i Rozdżestwieński 2010 ↓, s. 58-59.
  15. Hałaj i Rozdżestwieński 2010 ↓, s. 81.
  16. Haładaj 2013 ↓, s. 53.
  17. Hałaj i Rozdżestwieński 2010 ↓, s. 75.
  18. a b c d Głębowicz, Matuszewski i Nowakowski 2000 ↓, s. 45.
  19. Hałaj i Rozdżestwieński 2010 ↓, s. 59.
  20. Głębowicz, Matuszewski i Nowakowski 2000 ↓, s. 43.
  21. Gwóźdź i Zarzycki 1993 ↓, s. 146-147.
  22. Instrukcja o broni piechoty..., s. 15-16
  23. a b c Gwóźdź i Zarzycki 1993 ↓, s. 147.
  24. Instrukcja o broni piechoty..., s. 1
  25. Hałaj i Rozdżestwieński 2010 ↓, s. 65-66.
  26. Haładaj 2013 ↓, s. 51.
  27. Hałaj i Rozdżestwieński 2010 ↓, s. 63.
  28. Haładaj 2013 ↓, s. 47-48.
  29. a b Haładaj 2013 ↓, s. 45.
  30. a b Gwóźdź i Zarzycki 1993 ↓, s. 148.
  31. a b Gwóźdź i Zarzycki 1993 ↓, s. 149-150.
  32. Hałaj i Rozdżestwieński 2010 ↓, s. 75-77.
  33. a b Hałaj i Rozdżestwieński 2010 ↓, s. 77-78.

Bibliografia

  • Instrukcja o broni piechoty. Karabinek polski wz. 29. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1928. (pol.)
  • Roman Matuszewski, Ireneusz Wojciechowski: Karabin Mauser wz. 1898. T. 91. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1984, seria: Typy Broni i Uzbrojenia. (pol.)
  • Zbigniew Gwóźdź, Piotr Zarzycki: Polskie konstrukcje broni strzeleckiej. Warszawa: SIGMA NOT Spółka z o.o., 1993. ISBN 83-85001-69-7. (pol.)
  • Witold Głębowicz, Roman Matuszewski, Tomasz Nowakowski: Indywidualna Broń Strzelecka II Wojny Światowej. Warszawa: Wydawnictwo Lampart sc., 2000. ISBN 83-86776-55-2. (pol.)
  • Krzysztof Haładaj, Paweł Rozdżestwieński: Karabiny i karabinki Mauser 98 w Wojsku Polskim w latach 1918-1939. ZP Grupa Sp. z o.o., 2010. ISBN 978-83-61529-90-3. (pol.)
  • Krzysztof Haładaj: Karabiny i karabinki Mauser 98. T. 10. Edipresse Polska S.A., 2013, seria: Wielki Leksykon Uzbrojenia. Wrzesień 1939. ISBN 978-83-7769-558-6. (pol.)

Linki zewnętrzne