Kerygmat

Piotr Apostoł jako „herold-głosiciel” w wyobrażeniu Masolino da Panicale (Kaplica Brancaccich, XV w.)

Kerygmat (z gr. κήρυγμα [kḗrygma] – ogłoszenie, proklamacja[1][2], κηρύσσει [kēryssein] – głosić, przepowiadać, obwieszczać przez publicznego posłańca, pełnienie funkcji herolda[3][2]) – w teologii chrześcijańskiej głoszenie Słowa Bożego[4][5], a w ujęciu biblijno-teologicznym pojęcie określa publiczne i uroczyste ogłaszanie dzieła zbawienia przez Boga i objawienia go w ukrzyżowanym i zmartwychwstałym Chrystusie[6][7]. Proklamacja jest połączona z wezwaniem do nawrócenia i chrztu[4]. W sensie szerszym termin „kerygmat” określa treść głoszenia, zaś równocześnie jak również – w sensie ścisłym – czynność publicznego, uroczystego głoszenia[1][6][4][8].

Etymologia i rodzina wyrazów

Termin kerygmat wywodzi się ono od greckich słów: κήρυγμα [kḗrygma], oznaczającego „ogłoszenie”, „proklamacja”[1][2][5] oraz κηρύσσει [kēryssein] – „głosić”, „przepowiadać”, „obwieszczać przez publicznego posłańca”, „pełnienie funkcji herolda”[3][2][5]. W literaturze greckiej częściej można było spotkać formę κῆρυξ [keryks] – „herold” „ten, który obwieszcza”, natomiast w języku biblijnym, a szczególnie nowotestamentowym, najczęściej pojawiała się forma kēryssein. W Nowym Testamencie spotykany jest także czasownik κηρύσσω [kérussó], oznaczającego „obwieszczać”, „ogłaszać”. Podstawę słowotwórczą terminu stanowi rdzeń keryk-[4]. Związek terminu zarówno z greckim czasownikiem jak i rzeczownikiem sprawia, że kerygmat określa zarówno treść oraz czynność głoszenia, jak i pełnienie funkcji herolda, publicznego posłańca, ogłaszanie, przepowiadanie. Głoszenie, ogłaszanie czy też przepowiadanie Słowa Bożego określane jest biblijnie „kerygmą”, zaś treść przepowiadania „kerygmatem”[4], ale współczesna egzegeza określa terminem „kerygmat” równocześnie treść, jak również czynność głoszenia[1][6][4][8].

Kḗrygma

Poza dwoma wzmiankami do osoby proroka Jonasza (Mt 12,41; Łk 11,32) rzeczownik kḗrygma nie występuje w ewangeliach kanonicznych, jeden raz obecny jest w Dziejach Apostolskich. W listach św. Pawła użyty został sześciokrotnie: w informacji o głoszeniu nowiny o Jezusie (Tt 1,3) i zmartwychwstaniu (1 Kor 15,14), a także o „mocy Bożej”, jaka towarzyszyła owemu głoszeniu (1 Kor 1,21; 2, 4; 2Tm 4,17)[9]. U Hipolita Rzymskiego znaczenie rzeczownika kḗrygma zostało rozszerzone o znaczenia: wyrok, ogłoszenie, proklamacja, zaś Orygenes nadawał terminowi znaczenie głoszenia kazania, głoszenia Ewangelii. Klemens Aleksandryjski określał tak radosne okrzyki, aplauz, oklaski, brawa, jednak w literaturze patrystycznej termin ten najczęściej był używany dla określenia treści apostolskiego przekazu[4].

Kēryssein

W Nowym Testamencie czasownik kēryssein występuje najczęściej w ewangeliach synoptycznych, a także w Listach św. Pawła. Słowo to jest tam używane na określenie czynności przepowiadania Dobrej Nowiny przez apostołów i uczniów[9] – nie w znaczeniu zapowiadania czegoś co ma się wydarzyć, ale jako ogłoszenie, obwieszczenie tego, co zapowiadały wcześniej proroctwa Starego Testamentu[10]. W całym Nowym Testamencie zostało użyte 60 razy[11]. Z kolei w Septuagincie termin kēryssein został użyty tylko 34-krotnie i służył oddaniu znaczenia sześciu hebrajskich słów, wśród nich określenia opisującego działalność herolda (Rdz 41,43; Est 6,9.11; Dn 3,4; 5,29; 2 Krn 24,9; 2 Krl 10,20)[10][12].

Keryks

Rzeczownik keryks występuje w Nowym Testamencie tylko trzy razy[13][11] (1 Tm 2,7; 2 Tm 1,11; 2 P 2,5). W 1. Liście do Tymoteusza Paweł określa siebie jako „głosiciel i apostoł” (κῆρυξ καὶ ἀπόστολος) oraz „nauczyciel narodów” (διδάσκαλος ἐθνῶν ἐν πίστει καὶ ἀληθείᾳ). Autor wskazuje więc, na swoją funkcję (herold), fakt posłania do wykonywania funkcji (apostoł) oraz kompetencje, co łączy funkcję z istotą przekazu[13]. W 2. Liście do Tymoteusza Paweł określa siebie jako herolda-głosiciela (keryksa), którego zadaniem jest głoszenie Ewangelii. Z kolei 2. List Piotra wspomina o Noem, który jako „herold sprawiedliwości” (Νῶε δικαιοσύνης κήρυκα) został uratowany przez Boga. Autor listu wskazuje, że keryksem jest osoba, która realizuje zasady moralne oraz je głosi[14].

Klemens Rzymski, biskup Rzymu w końcu I wieku, w liście do gminy chrześcijańskiej w Koryncie napisał: „Paweł (...) stał się heroldem Pana na Wschodzie i na Zachodzie, pozyskał też za swoją wierność szlachetną sławę”. Termin keryks był przez Klemensa I i Bazylego Wielkiego odnoszony także do postaci Jana Chrzciciela. Klemens używał tego terminu szerzej – w odniesieniu do proroków w Starym i Apostołów w Nowym Testamencie[14].

W pierwotnym Kościele „głoszenie” było otaczane szczególną troską. Świadczy o tym 32-krotne użycie w Nowym Testamencie czasowników: εὐαγγελίζω [euaggelízō] oznaczającego „ogłaszać Dobrą Nowinę”, „ewangelizować”[11][15], oraz μαρτυρέω [martureó] określającego „świadczenie”, „bycie świadkiem” (Jezusa)[11][16].

Eksplikacja terminu

Kerygmat stanowi w teologii chrześcijańskiej podstawę orędzia ewangelicznego i odwołuje się szczególnie do opisywanego w Nowym Testamencie przepowiadania Dobrej Nowiny przez apostołów. Przesłanie owego ogłaszania dotyczyło osoby Jezusa Chrystusa, który był posłany przez Boga, głosił przyjście Królestwa Bożego, w nim wypełniały się proroctwa zawarte w Starym Testamencie, a On umarł, został pogrzebany i zmartwychwstał, po czym został wyniesiony na prawicę Boga w Niebie[17]. Proklamacja jest połączona z wezwaniem do nawrócenia i chrztu[4]. W sensie szerszym termin „kerygmat” określa treść głoszenia, zaś równocześnie jak również – w sensie ścisłym – czynność publicznego, uroczystego głoszenia[1][6][4][8].

Kerygmat w Biblii i pismach patrystycznych

Kerygmat Jezusa

Rozgłaszanie „Dobrej Nowiny o Miłości Bożej” miało wzór i początek w kerygmacie Jezusa[10], który głosił przesłanie o królewskim panowaniu Boga (Βασιλεία τοῦ Θεοῦ [basileia tou theu])[18]. Fraza „Królestwo Boże” pojawia się w Nowym Testamencie 122 razy, w tym 99-krotnie we wszystkich trzech ewangeliach synoptycznych, a 90 w wypowiedziach Jezusa[19], który po raz pierwszy, wysyłając uczniów w pierwszą podróż misyjną (Mt 10, 1-16), nakazuje, by głosili/wykrzyczeli [Krissete!] kerygmat (πορευόμενοι δὲ κηρύσσετε λέγοντες ὅτι Ἤγγικεν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν (Mt 10,7) – w tłumaczeniu BT: „Idźcie i głoście: "Bliskie już jest królestwo niebieskie"”). W innych opisach ewangelicznych znalazły się frazy mówiące o tym, że Jezus „chodził po Galilei i głosił (krisseon) Ewangelię Bożą”(Mk 1, 14)[10].

Kościół Apostolski

Apostołowie podejmują ogłaszanie kerygmatu już zaraz po święcie Pięćdziesiątnicy, podczas której, zgodnie z biblijnym przekazem, nastąpiło zesłanie na nich Ducha świętego. Prezentują historię śmierci i zmartwychwstania Jezusa jako wydarzenia zbawcze. Do najważniejszych przykładów kerygmatu w Dziejach Apostolskich należała przemowa Piotra w dniu Pięćdziesiątnicy, czyli bezpośrednio po zesłaniu Ducha Świętego (Dz 2, 14–36) – w której mówca głosił, że proroctwo Dawida wypełniło się w zmartwychwstaniu Chrystusa i stawiał za świadków pozostałych apostołów („My wszyscy jesteśmy tego świadkami” (Dz 2, 32)) – oraz mowa, jaką do Żydów i Greków wygłosił w Antiochii Pizydyjskiej Paweł z Tarsu (Dz 13, 16–41), jak też przemowa z okazji chrztu pogańskiego setnika Korneliusza[4].

Ojcowie Kościoła

Klemens Aleksandryjski w swoim dziele „Stromateis” wprowadzał i realizował formę kerygmatu pisemnego[20], a potwierdzał ją w „Historii kościelnej” Euzebiusz z Cezarei, a Grzegorz z Nazjanzu dostrzegał jego rolę także w żmudnym przepisywaniu świętych ksiąg[4].

Ojcowie Kościoła wyróżniali także „kerygmat czynu”, którym mogło być zarówno proste życie zgodne z wiarą chrześcijańską, jak i męczeństwo czy życie monastyczne. Z tego powodu mnichów nazywano często „milczącymi keryksami”, a Grzegorz z Nazjanzu widział w męczeństwie formę rozgłaszania wiary[4].

Nowożytność

Katecheza kerygmatyczna

Reforma protestancka w XVI wieku powróciła do akcentowania wagi głoszonego przekazu o zbawieniu. Do użycia w gronie protestantów i katolików weszły podręczniki zwane katechizmami (np. Mały katechizm Marcina Lutra)[17]. Naturalistyczne i moralizatorskie ujęcie katechezy z czasów oświecenia spowodowało powstanie na przełomie XVIII i XIX wieku w gronie pastoralistów obszarów języka niemieckiego związanych z tzw. szkołą tybingeńską (Johann Michael Sailer, Bernhard Overberg, Johann Baptist Hirscher) idei sprowadzenie katechezy do jej biblijnego ujęcia. W konsekwencji rozwijała się katecheza kerygmatyczna, której podstawę stanowiło Objawienie Boże. W stosunkowo krótkim czasie nurt ten został osłabiony przez odnawiającą się scholastykę, ale ożywający przed II wojną światową ruch biblijny i liturgiczny pozwoliło na powrót idei katechezy kerygmatycznej z początku XIX wieku, a także do głoszenia apostolskiego. Dwoma istotnymi impulsami były: encyklikaDivino afflante Spiritu” papieża Piusa XII, która otwierała pole do rozwoju egzegezy i katechezy, oraz publikacja w 1936 roku książki Josefa Andreasa Jungmanna „Die Frohbotschaft und unsere Glaubensverkündigung”, w której autor postulował postawienie treści wyżej niż metody w katechezie[21].

Kerygmat w nauczaniu kościołów chrześcijańskich

Kerygmat był i jest wspólnym nauczaniem chrześcijaństwa Wschodu i Zachodu[22]. Kościół katolicki odnotowuję potrzebę „głoszenia i świadczenia” w licznych dokumentach Soboru Watykańskiego II[4]: w „Dekrecie o pasterskich zadaniach biskupów w Kościele Christus Dominus[23] (3,5), w „Dekrecie o działalności misyjnej Kościoła Ad gentes divinitus[24] (13) i „Konstytucji duszpasterskiej o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes[25] (44), a także w Adhortacji apostolskiej Pawła VI „O ewangelizacji w świecie współczesnym Evangelii nuntiandi[26] (3, 4, 26, 29, 63)[4]. Według papieża Franciszka kerygmat wyraża się w słowach: „Jezus Chrystus cię kocha, dał swoje życie, aby cię zbawić, a teraz jest żywy u twego boku codziennie, aby cię oświecić, umocnić i wyzwolić” (Adhortacja apostolska „Evangelii Gaudium”, 164)[27][28].

Kerygmatowi poświęca wiele uwagi Cerkiew prawosławna[29][30] i widzi w nim „zestaw pierwszych i zasadniczych − wspólnych − prawd chrześcijańskich” o Trójcy Świętej[22], a samo jego głoszenie zostało przekazane następcom apostołów, jako kontynuacja ich misji[30]. Paul Evdokimov, jeden z najważniejszych XX-wiecznych rosyjskich prawosławnych teologów, uważał, że − obok wsłuchiwania się w głos świętych i ich doświadczenie Boga − kerygmat jest oczywistym, kluczowym elementem doktrynalnym teologii[31].

Świadkowie Jehowy uważają, że głoszenie[32][33] czyli obwieszczanie dobrej nowiny o Królestwie Bożym jest dziś najważniejszą działalnością prowadzoną na ziemi (Obj. 14:6, 7), przyczynia się do uświęcania imienia Jehowy Boga (Mt. 6:9), orędzie to odmienia życie ludzi i może prowadzić do ich wybawienia[34]. Dlatego każdy z nich jako głosiciel ma za zadanie nieodpłatnie uczestniczyć działalności kaznodziejskiej[35].

  1. a b c d e Józef Homerski: Kerygmat, [w: Katolicyzm A-Z; (red.) ks. Zbigniew Pawlak]. Łódź: 1989, s. 208. ISBN 83-7015-351-8.
  2. a b c d James Strong: 2782. kérugma (Konkordancja Stronga) (ang.). [dostęp 2017-05-15].
  3. a b Alfred Cholewiński: ABC Chrześcijaństwa. Kraków: WAM, 2004, s. 176. ISBN 978-83-277-0034-6.
  4. a b c d e f g h i j k l m n Piotr Tomasz Goliszek: Tradycyjny kerygmat chrześcijański [w: „Kerygmat dla nowej Europy”]. Lublin: Gaudium, 2004, s. 476. ISBN 83-88615-82-3.
  5. a b c Grzegorz Jaśkiewicz: Keryks – kerygma w mowach Grzegorza z Nazjanzu. Siedlce: 2003, s. 224. ISBN 978-83-918535-5-9.
  6. a b c d Józef Kudasiewicz, Andrzej Zuberbier: „Kerygmat” [w: Słownik teologiczny; red. A. Zuberbier]. Katowice: Księgarnia Św. Jacka, 1989, s. 246-247. ISBN 83-7030-015-4.
  7. kerygma (ang.). W: The Merriam-Webster Dictionary [on-line]. Merriam-Webster, Incorporated. [dostęp 2017-05-19].
  8. a b c Antoni Paciorek: Encyklopedia katolicka, tom VIII. Lublin: Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II, 2000, s. 1360. ISBN 83-87703-87-7.
  9. a b Bolesław Pylak: Teologia kerygmatyczna, [w: Dogmatyka katolicka, red. Wincenty Granat]. Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL, 1964, s. (tom wstępny) 180.
  10. a b c d Piotr Spyra. Kerygmat Jezusa – Dobra Nowina o człowieku i dla człowieka. „Rocznik Teologii Katolickiej”. XIII (1), s. 221-240, 2014. Kuria Diecezjalna Białystok. ISSN 1644-8855 (pol.). 
  11. a b c d Jan Krzysztof Miczyński. Egzystencjalny wymiar kerygmatu Apostoła Pawła. „Roczniki Teologii Duchowości”. 2 (57), s. 41-49, 2010. Towarzystwo Naukowe KUL oraz Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II. ISSN 2081-6146 (pol.). 
  12. Ryszard Rubinkiewicz: Nowotestamentalna idea przepowiadania, [w: Królestwo Boże jest wśród was. Wybrane zagadnienia z teologii biblijnej]. Lublin: 159, s. 2010. ISBN 978-83-7702-026-5.
  13. a b Edward Szymanek: Wykład Pisma Świętego Nowego Testamentu. Poznań: 1990, s. 411. ISBN 83-7014-134-X.
  14. a b Grzegorz Jaśkiewicz. „Keryks” w klasycznej literaturze przedchrześcijańskiej i patrystycznej [w: KERYGMAT - INFORMACJA I INICJACJA NOWOŚĆ EWANGELII A CIEKAWOŚĆ NOWOŚCI MATERIAŁY Z sympozjum organizowanego pod patronatem Komisji Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów Episkopatu Polski]. „Anamnesis”. 24, 2000. Komisja Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów Episkopatu Polski (pol.). 
  15. James Strong: 2097. euaggelizó (Konkordancja Stronga) (ang.). [dostęp 2017-05-15].
  16. James Strong: 3140. martureó (Konkordancja Stronga) (ang.). [dostęp 2017-05-15].
  17. a b The Editors of Encyclopædia Britannica: Encyclopædia Britannica: «Kerygma and catechesis». Encyclopædia Britannica, Inc., 2017.
  18. Joachim Gnilka: Jezus z Nazaretu: orędzie i dzieje. Kraków: Znak, 1997, s. 108. ISBN 978-83-7006-431-0.
  19. Joseph Ratzinger – Benedykt XVI: Jezus z Nazaretu. Część 1. Od chrztu w Jordanie do Przemienienia. Kraków: 2007, s. 52.
  20. Franciszek Drączkowski: Idea kerygmatu pisemnego w przekazach patrystycznych , [w: Ewangelizacja w epoce patrystycznej, red. F. Drączkowski, J. Pałucki]. Lublin: Wydawnictwo Muzyczne Polihymnia, 1994, s. 10-11. ISBN 83-85684-34-4.
  21. Renata Bugajska. Koncepcja katechezy kerygmatycznej. „Kieleckie Studia Teologiczne”. 1-2, s. 233-253, 2002. ISSN 1730-072X (pol.). 
  22. a b Ignacy Kosmana. Homilia prawosławna, jej charakter i oryginalność (na podstawie „Homilii” św. Mikołaja Serbskiego). „Roczniki Liturgiczno-Homiletyczne”. 2 (58), s. 161-171, 2011. Towarzystwo Naukowe KUL & Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II (pol.). 
  23. Dekret o pasterskich zadaniach biskupów w Kościele „Christus Dominus”. , s. 232-254, 28-10-1965. Sobór Watykański II (pol.). 
  24. Dekret o działalności misyjnej Kościoła „Ad gentes divinitus”. „Sobór Watykański II : konstytucje, dekrety, deklaracje”, s. 436-474, 28-10-1965. Sobór Watykański II (pol.). 
  25. Konstytucja duszpasterska o Kościele w świecie współczesnym „Gaudium et spes”. , 7-12-1965. Sobór Watykański II (pol.). 
  26. „Evangelii nuntiandi”, O ewangelizacji w świecie współczesnym. „Miesięcznik Kościelny Archidiecezji Poznańskiej”, 7-8/1976. Konferencja Episkopatu Polski (pol.). 
  27. Franciszek. Adhortacja apostolska „Evangelii Gaudium”. , 24-11-2013. ptm.rel.pl (pol.). 
  28. Mirosław Białous. Zmartwychwstanie Chrystusa w nauce Kościoła prawosławnego. „Wrocławski Przegląd Teologiczny”. 22 (2), s. 7-20, 2014. Papieski Wydział Teologiczny we Wrocławiu. ISSN 1231-1731 (pol.). 
  29. bp. Jerzy (Pańkowski): Teologia kerygmatu. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe ChAT, 2012, s. 372. ISBN 978-83-60273-24-1.
  30. a b Justin M. Lasser: Apostolic succession [w: The Encyclopedia of Eastern Orthodox Christianity (red. John Anthony McGuckin)]. Oxford: John Wiley & Sons, Inc, 2010, s. 872. ISBN 978-1-4443-9254-8.
  31. Paweł Kiejkowski. Paula Evdokimova teologiczne intuicje wokół tematu pochodzenia Ducha Świętego. „Studia Gnesnensia”. XXIX, s. 261–275, 2015. Prymasowskie Wydawnictwo GAUDENTINUM Sp. z o.o. ISSN 0239-9407 (pol.). 
  32. Głosiciel, głoszenie. W: Wnikliwe poznawanie Pism, tom 1 [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 2006. s. 694–698.
  33. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie it-816
    BŁĄD PRZYPISÓW
  34. Watchtower. „Stale bacz na usługiwanie, które przyjąłeś w Panu”. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, s. 4–8, 15 stycznia 2008. Towarzystwo Strażnica. 
  35. Watchtower. ‛Upewniajcie się co do rzeczy ważniejszych’. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, s. 22–26, 15 kwietnia 2013. Towarzystwo Strażnica.