Klitajmestra

Klitajmestra
Ilustracja
Klitajmestra i erynie, krater czerwonofigurowy z IV w. p.n.e.
mityczna królowa Amyklaj
Jako żona Tantala
mityczna królowa Argolidy
Jako żona Agamemnona
Dane biograficzne
Ojciec Tyndareos
Matka Leda
Mąż Tantal
Mąż Agamemnon
Dzieci z Agamemnonem:
Elektra,
Ifigenia,
Chrysotemis,
Orestes;
z Ajgistosem:
Erigone,
Aletes

Klitajmestra (także Klytajmestra, Klitemnestra, Klitemestra, gr. Κλυταιμήστρα Klytaimḗstra, łac. Clytaem(n)estra) – w mitologii greckiej królewna spartańska.

Przodkowie i przyjście na świat

Opowieść o przyjściu na świat Klitajmestry zalicza się do mitów lakońskich. W Sparcie rządził niegdyś król imieniem Tyndareos[1], wywodzący się z rodu Perseusza przez matkę Gorgofone[2]. Żona jego nosiła imię Leda. Wedle jednej z wersji mitu nie posiadali oni własnych dzieci, co sprawiało im smutek. Pewnego wieczoru odwiedził ich posłaniec mieszkańców Olimpu Hermes i ofiarował jajo znacznej wielkości, przypominające jaja łabędzie. Leda włożyła jajo do złotej puszki, którą wyścielał miękki puch. W końcu skorupka jaja uległa pęknięciu, uwalniając czwórkę dzieci[1].

Inna weersja mitu, że Zeus sam odwiedził Ledę pod postacią łabędzia, a skutkiem tej wizyty zostały spłodzone dzieci. Leda złożyła jaja, z których wykluły się one w górach Tajget[3]. Byli to Klitajmestra, Helena, Kastor i Polideukes. Te piekne dzieci nie miały ziemskich rodziców, przypisywano więc jako ojca Zeusa[1]. Inna wersja mitu stwierdza jednakże, że ojcem Klitajmestry był Tyndareos[4][5][6][7]. Spłodził on ją ze swoją żoną Ledą w normalny sposób, jak i Kastora, natomiast Helenę i Polideukesa spłodził Zeus pod postacią łabędzia[8]. W każdym razie chłopcy (Dioskurowie) zostali wojownikami[9], Helenę uznano najpiękniejszą kobietą świata[10]. Ponadto wymienia się "zwyczajne" potomstwo Tyndareosa i Ledy: Timandrę i Filonoe[6].

Ród Pelopsa

Klitajmestra wyszła za mąż za Tantala[4]. Mąż jej wywodził się z rodu Pelopsa, a ojcem jego był Tyestes[5][11], śmiertelny wród swego brata Atreusa, z którym przegrał rywalizację o tron mykeński. Niekiedy też za ojca jego podaje się syna Tyestesa imieniem Ajgistos[12]. Po latach dzięki pomocy syna Ajgistosa Tyestes zdołał zdobyć tron mykeński, co dla Atreusa skończyło się zgonem. Panowanie Tyestesa przerwał Agamemnon, starszy syn Atreusa, dzięk i wsparciu włądcy Sparty Tyndareosa, który był dlań teściem jego młodszego brata Menelaosa. Agamemnon zdobył władzę w Mykenach[4] (bywa również określany królem Argos, m.in. w Iliadzie[13]), wygnał Tyestesa i Ajgistosa, Tantala zaś zabił, podobnie postępując z jego nowonarodzonym synkiem, którego miał z Klitajmestrą. Klitajmestra znienawidziła za to Atrydę[4]. Wedle innej wersji mitu Agamemnon najpierw zamordował Tantala i jego dziecko, dopiero później zaś brat jego Menelaos spowinowacił się z Tyndareosem[5]. Według jeszcze innej po morderstwie rodziny Klitajmestry ścigali Agamemnona Dioskurowie[6]. Ten ukrył się u ojca skrzywdzonej kobiety i podjął próbę dogadania się[13], w związku z czym musiał poślubić ich siostrę, by uniknąć ich zemsty[6]. Jednakże w tak potworny sposób rozpoczęte małżeństwo było przeklęte[13].

Klitajmestra urodziła Agamemnonowi dzieci o imionach Elektra, Ifigenia, Orestes, Chryzotemis[4]. Chłopiec był z nich najmłodszy[14]. Wcześniejsza wersja mitu jeszcze o Elektrze nie wspomina. Występują w niej prócz Orestesa Laodike, Chrysotemis i Ifigenia[11].

Początek wojny trojańskiej i ofiara z Ifigenii

Dalsze losy Klitajmestry wiążą się z jej siostrą Heleną. Tą ostatnią, żonę Menelaosa i królową Sparty, porwał królewicz trojański Parys. W efekcie postanowiono wyruszyć na woję przeciwko Troi, a na czele wyprawy stanął brat Menelaosa, Agamemnon[15]. Achajowie mieli wyruszać, jednak przeszkodą stałą im cisza morska. Okazało się, że wynikła ona z gniewu Artemidy, która domaga się ofiary z córki wodza, Ifigenii. Zadecydowano o sprowadzeniu dziewczyny z Myken[16] czy też z Argos[6], na co pomimo odrazu i smutku zgodził się jej ojciec[11]. Nie wyjawiono jej jednak prawdy. Królewna przybyła wraz z matką swą Klitajmenstrą sądząc, że zaręczą ją z Achillesem. Agamemnon pozwolił jednak, by dziewczynę wzięto do ołtarza jako zwierzę ofiarne. W tym momencie interweniowała jednak sama Artemida, biorąc Ifigenię ze sobą[16]. Agamemnon tymczasem odesłał żonę z powrotem do Argos. Zrodziła się w niej wtedy myśl o zemście[6].

Klitajmestra tymczasem na czas nieobecności króla Sparty wzięła pod swą opiekę jego córkę Hermione[6].

Podczas wojny do Argos przyjechał Telefos, prosząc o pomoc Agamemnona. Klitajmestra doradziła mu porwanie jej synka Orestesa, co miało zmusić Atrydę od porządanego postępowania[6].

Związek z Ajgistem

Wojna pod Troją toczyła się przez wiele lat, a informacje o walczących mężąch nie napływały. Rozpowszechniły się informacje, jakoby Agamemnon poległ, a z nim podlegli mu ludzie[17]. Klitajmenstra, przez pewien czas wierna mężowi mimo całego zła, jakie jej wyrządził [18]. Zachowania żony miał pilnować pozostawiony przez Agamemnona posunięty w latach pieśniarz Demodokos, którego Atryda ustanowił doradcą królowej. Ponadto miał on przekazywać walczącemu pod Troją informacje o poczynaniach żony. Jednakże w Klitajmestrze zakochał się Ajgistos. W celu zdobucia kobiety pozbył się pieśniarza[6]. Klitajmestra dała w końcu wiarę pogłoskom o śmierci mężą i uznała się wdową. Co więcej, wyszłą kolejny raz za mąż, teraz za pięknego Ajgista[17], któremu udało się ją uwieźć[4] (inne źródło opisują ich związek jako romans, bez umocowania prawnego[19]). Do porzucenia mężów żony trojańskich wodzów namawiał też Nauplios, w zemście za ukamieniowanie przez Achajów jego syna Palamedesa[20], a wedle innej wersji (Hyginusa) to brat Palamedesa Ojaks namawiał, i to od razu do zabójstwa Atrydy[14]. Agamemnona natomiast nienawidziła od początku swego małżeństwa – za morderstwo pierwszego męża, maleńkiego synka i za poświęcenie córki w ofierze, do którego tylko dzięki Artemidzie nie doszło[4]. Ponadto pod Troją Agamemnon wziął sobie za kochankę Chryzeidę[7]. Agamemnonowego syna Orestesa wysłała do innego państwa[19].

Ajgistos spłodził dwójkę dzię dzieci: Aletesa i Erigone[21].

Tymaczasem Agamemnon po wielu latach wojowania powrócił do Lakonii, odprawiając przedtem swe wojsko[17]. Prowadził zaś ze sobą brankę wojenną Kasandrę, która urodziła mu bliźnięta[4]. Nadano im imiona Teledamos i Pelops. Dziewczyna ta miała zdolność przewidywania przyszłości, ostrzegała więc Agamemnona, że w Mykenach czeka ich śmierć, on jednak nie przejął się jej przewidywaniami[22], podobnie jak przedtem mroczną przepowiednią wypowiezianą przed nim przez widmo [Achilles]]a[14].

Ajgistos wystawił szpiega, by zawczasu dotarla doń informacja o powrocie Atrydy[23] albo i nawet całe straże[21]. Ojaks z zemsty za śmierć Palamedesa namówił Klitajmestrę do mężobójstwa, opowiadając jej też, że Agamemnon pragnie zastąpić ją swą branką[23]. Wiadomość o powrocie męża oznaczała dla królowej mykeńskiej i jej męża śmierć. Jan Parandowski pisze, że skrzypienie wozów królewskich na drodze brzmiało w uszach obojga winowajców jak zgrzyt piasku w klepsydrze odmierzającej ich ostatnie godziny. Spojrzeli po sobie i bez słów, jednym błyskiem oczu, uknuli plan[17]. Córka Tyndareosa powitała dawno nie widzianego męża. Jako że odczuwał zmęczenie po długiej podróży, poszedł się wykąpać[17]. Odłożył broń i zdjął z siebie zbroję[22]. Jak tylko zdążył wejść do wanny, w łazience pojawili się oboje – Klitajmestra i Ajgistos – z siekierami, których użyli w celu pozbawienia wodza spod Troi życia. Parandowski podkreśla, że był on bezbronny, Ajgista zaś nazywa "przybłędą"[17]. Późna wersja mitu mówi, że mord zdarzył się po kąpieli. Królowa przygotowała dla męża specjalny ubiór o zaszytych rękawach, uniemożliwiający swobodne ruchy. Gdy Atryda starał odziać się, żona zabiła go bez ryzyka[6]. Inna wersja mówi, że kochankowie zabili męża Klitajmestry w trakcie uczty przez skrytobójstwo[4]. Uczestniczyć w tym miało dwudzistu mężów[14]. Jeszcze inna wersja mitu mówi, że Klitajmestra zabija męża toporem, gdy ten składał ofiarę[24]. Razem z królem Myken śmierć ponieśli jego towarzysze[14], Kassandra i jej bliźnięta[22]. Sama Klitajmestra odebrała życie swej rywalce. Pragnęła również zabić Orestesa, który został jednak wyprowadzony z zamku[6]. Taką relację matki do syna podaje Pindar[14]. Starsze wersje mitu, sformułowane w poematach epickich, obwiniały o całą zbrodnię Ajgista. Klitajmestra miała w nich nie brać udziału w mordzie. Jednak późniejsze wersje, przedstawione przez dramaturów, również i jej przypisują winę, a nawet stawiają ją w centrum wydarzeń, jako tę, która własną ręką zadała śmierć swemu małżonkowi[6]. Zbrodnia ta była niekiedy przedstawiana w sztuce greckiej, ale nie zdarzało się to często. Dzieła takie najczęściej tworzono w okresie archaicznym, można tu też wymienić etruskie urny. Klitajmestra nie zawsze też była na tych dziełach przedstawiona, częściej występował na ich Ajgistos[25].

Śmierć

Odtąd Ajgistos panował w Mykenach. Orestes zaś dorastał, myśląc o zemście. Podobne nadzieje miała jego siostra Elektra, mieszkająca z rodzicami w pałacu mykeńskim[17]. Ajgistos chciał pozbawić córkę Agamemnona życia, matka jej wstawiła się jedna za nią[26]. Matka i jej mąż obawiali się, że małżeństwo Elektry z mężczyzną możnego rodu mogłoby stanowić dla niego podstawę do starań o tron Myken. Wobec tego doprowadzili do jej małżeństwa z mieszkającym w okolicy chłopem. Małżeństwo to pozostało jednak fikcją[27] – mąż uszanował jej wolę. Otaczało ją jednak ubóstwo, żyła samotnie[28], jak niewolnica[26], wedle tragików nawet w więzieniu[6]. Wedle odmiennej wersji obieano ją Polimestorowi, więziąc na zamku w Mykenach[26]. Po siedmiu latach[7] jako młodzieniec syn Agamemnona wrócił do miasta[17]. Apollo polecił mu wcześniej dokonać zemsty[18]. Orestes spotkał się z siostrą. Opracowano plan zemsty. Klitajmestrę odwiedzili młodzieńcy, którzy przekazali jej wiadomość o śmierci jej syna. Może nawet pokazali jej urnę z rzekomymi prochami Orestesa. Klitajmestra i Ajgistos odetchnęli z ulgą, ogarnęła ich radość, że potencjalny mściciel nie żyje. Świętowali swą bezkarność, zrezygnowawszy z uprzedniej czujności[27]. Siostra wprowadziła tymczasem Orestesa do pałacu[17], gdzie syn Agamemnona przy czynnym udziale siostry[26] zabił wpierw bez większych roblemów Ajgista. Potem, pomimo próśb i zaklinania matki, ugodził również i ją. Matkobójstwo uznawano za najgorszą ze zbrodni[27]. Okupił je straszliwymi wyrzutami sumienia, personifikowanymi przez Erynie. W każdym przedmiocie odtąd widział Orestes postać swej matki, a jej zakrwawiona twarz pojawiała się w jego snach. Po wielu trudach dopiero zaznał spokoju[29]. Zaprzestanie ścigania go przez Erynie stało się wytłumaczeniem ich przydomku Eumenidy, co oznacza "życzliwe"[19]. Matkobójstwo rzadko przedstawiano w sztuce, niekiedy wyobrażała ona udział Elektry w zabiciu matki[25].

Potomkowie

Klitajmestra urodziła następujące dziecki:

  • Aletesa, syn Ajgistosa, król Mykeński[26]
  • Erigone, córka Ajgistosa, wedle różnych wersji mitu kapłnaka Artemidy, samobójczyni bądź żona Orestesa i matka Pentilosa[30]

Zobacz też

  1. a b c Parandowski 1979 ↓, s. 215.
  2. Schmidt 2006 ↓, s. 319.
  3. Grimal 2008 ↓, s. 76.
  4. a b c d e f g h i j Pietrzykowski 1983 ↓, s. 226.
  5. a b c Grimal 1998 ↓, s. 108.
  6. a b c d e f g h i j k l m Grimal 2008 ↓, s. 187.
  7. a b c Schmidt 2006 ↓, s. 177.
  8. Schmidt 2006 ↓, s. 191.
  9. Parandowski 1979 ↓, s. 215-216.
  10. Parandowski 1979 ↓, s. 217.
  11. a b c Schmidt 2006 ↓, s. 17.
  12. Pietrzykowski 1983 ↓, s. 223-226.
  13. a b c Grimal 2008 ↓, s. 9.
  14. a b c d e f Grimal 2008 ↓, s. 10.
  15. Parandowski 1979 ↓, s. 243.
  16. a b Parandowski 1979 ↓, s. 245-246.
  17. a b c d e f g h i Parandowski 1979 ↓, s. 255.
  18. a b Grimal 1998 ↓, s. 114.
  19. a b c Cotterell 1996 ↓, s. 177.
  20. Schmidt 2006 ↓, s. 221.
  21. a b Grimal 2008 ↓, s. 16.
  22. a b c Schmidt 2006 ↓, s. 18.
  23. a b Grimal 2008 ↓, s. 10-11.
  24. Grimal 2008 ↓, s. 11.
  25. a b Pietrzykowski 1983 ↓, s. 232.
  26. a b c d e f Grimal 2008 ↓, s. 82.
  27. a b c Pietrzykowski 1983 ↓, s. 228.
  28. Schmidt 2006 ↓, s. 89.
  29. Parandowski 1979 ↓, s. 25-256.
  30. Grimal 2008 ↓, s. 89.

Bibliografia

  • Arthur Cotterell: Słownik mitów świata. Książnica, 1996, seria: Słowniki Encyklopedyczne "Książnicy". ISBN 978-83-7132-704-9.
  • Pierre Grimal: Mitologia grecka. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen, 1988. ISBN 85-86857-07-02.
  • Pierre Grimal: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo we Wrocławiu, 2008. ISBN 978-83-04-04673-3.
  • Jan Parandowski: Mitologia. Warszawa: czytelnik, 1979. ISBN 83-07-00233-8.
  • Michał Pietrzykowski: Mitologia starożytnej Grecji. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1983, seria: Mitologie Świata. ISBN 83-221-0111-2.
  • Joël Schmidt: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Katowice: Książnica, 2006, seria: Słowniki Encyklopedyczne Książnicy. ISBN 978-83-7132-841-1.