Kolzam Regiovan

Kolzam RegioVan
Ilustracja
SA109-002
Producent Polska Kolzam Racibórz
Polska Fablok Chrzanów
Lata budowy 2003-2005, 2011-2012
Szerokość 2900 mm
Wysokość 3800 mm
Wysokość wejścia 575 mm
(od główki szyny)
Średnica kół 840 mm
Typ silników trakcyjnych Rába D10UTSLL
Rodzaj przekładni hydromechaniczna D864.3
Prędkość konstrukcyjna 120 km/h
Maksymalna prędkość
eksploatacyjna
100 km/h
[1][2][3][4][5]
Portal Portal Transport szynowy

Kolzam RegioVan – rodzina normalnotorowych autobusów szynowych produkcji polskiej, wytwarzanych w zakładach Kolzam w Raciborzu w latach 2003–2005 oraz przez Fablok w Chrzanowie w latach 2011–2012. Kolzam łącznie wyprodukował: dwa egzemplarze jednoczłonowe (SA107 – typ 211M) oraz 10 dwuczłonowych (SA109 – typ 212M), jedenasty dwuczłonowy regiovan został wyprodukowany przez Fablok. Oferowany był także zespół trójczłonowy oznaczony typem 210M, ale nie wyprodukowano żadnego jego egzemplarza.

Historia

Geneza

Do połowy lat 90. na posiadaniu PKP było 6 autobusów szynowych wyprodukowanych przez Kolzam (SN81 i SA104) i 6 przez ZNTK Poznań (SA101 i SA102)[6].

PKP w latach 90. planowała dokonać znaczących zakupów nowego taboru: 16 składów Pendolino, 50 lokomotyw EU11/EU43 z Adtranz-Pafawag-u oraz kilkuset autobusów szynowych do obsługi lokalnych połączeń[7]. Przetarg na Pendolino został unieważniony w 2000 po kontroli Najwyższej Izby Kontroli[8]. Przetarg na lokomotywy co prawda nie został unieważniony, jednakże ze względu na trudności finansowe PKP żadna z lokomotyw nie weszła do eksploatacji w Polsce i wszystkie zostały sprzedane w 2002 włoskiemu narodowemu przewoźnikowi Ferrovie dello Stato[9].

W przypadku szynobusów do podpisania umowy nawet nie doszło. Jednakże w związku jego planami Kolzam oraz ZNTK Poznań, jedyni ówcześni producenci autobusów szynowych w Polsce[6], poczynili pewne przygotowania. W przypadku Kolzamu zaowocowało to opracowaniem konstrukcji trójczłonowego autobusu szynowego bazującego na konstrukcji SA104, który jednak nigdy nie wszedł do eksploatacji[2].

Uchwalenie w 2000 ustawy o restrukturyzacji PKP zmieniło sposób finansowania przewozów regionalnych, tworząc PKP Przewozy Regionalne oraz obligując samorządy do przeznaczenia części środków na zakup taboru[2]. Bazując na doświadczeniach z wcześniejszych przygotowań Kolzam zaproponował samorządom rodzinę autobusów szynowych RegioVan w wersjach 1, 2 i 3-członowej[2].

Poza Kolzamem w przetargach brali udział również ZNTK Poznań ze swoim Regio Trampem oraz Pesa (wcześniejsze ZNTK Bydgoszcz) z Partnerem[7].

Upadłość Kolzamu

Po ogłoszeniu upadłości przez producenta w sierpniu 2005[10] dokumentację i prawo do produkcji RegioVanów wykupił Fablok[11]. Sam Kolzam w 2007 został wykupiony przez węgierskie przedsiębiorstwo Mavex-Rekord[12].

Konstrukcja

Kabina
Wnętrze

Regiovany to jednoprzestrzenne, częściowo niskopodłogowe autobusy szynowe przeznaczone do obsługi regionalnych przewozów pasażerskich na mniej obciążonych, głównie niezelektryfikowanych liniach[2]. Powstawały w wersji jedno- i dwuczłonowej. Konfiguracja trójczłonowa, pomimo gotowych planów, nie doczekała się realizacji[1].

W odróżnieniu od wcześniejszych konstrukcji KolzamuSN81 i SA104 – regiovany mają lekką modułową konstrukcję nadwozia z obniżoną podłogą w rejonie wejścia[1]. Wysokość podłogi w części niskiej to 575–600 mm nad poziomem główki szyny, a w części wysokiej, do której prowadzą trzy schodki lub pochylnia, to 1090 mm[2].

Pojazdy posiadają po obu stronach członów po parze dwuskrzydłowych, odskokowo-przesuwnych drzwi o szerokości 1300 mm, znajdującej się w strefie niskiej podłogi[2]. Pod każdymi drzwiami znajduje się jeden wysuwany stopień ułatwiający wsiadanie[2].

Zarówno wagon 211M, jaki i każdy człon 212M posiadają po jednym jednoosiowym wózku napędowym (typu 18MNb[4][5]) i jednym jednoosiowym tocznym[2] (typu 31ANb[4][5]). W planowanej wersji trójczłonowej, człon środkowy miał być doczepny[2]. Zespół napędowy – silnik spalinowy zintegrowany z przekładnią mocy i przekładnią nawrotną został umieszczony pod podłogą w systemie power-pack[1].

Pojazdy wyposażone są w standardowe urządzenia automatyki bezpieczeństwa ruchu: tachograf kolejowy, samoczynne hamowanie pociągu oraz Radio-Stop[2].

Wersje

Typ Nazwa Liczba
członów
Układ
osi
Masa
służbowa
Długość Liczba i moc
silników
Liczba miejsc
siedzących
Liczba miejsc
ogółem
Liczba
sztuk
211M mini 1 A'1' 23,3 t 14 645 mm 1 × 190 kW 42 / 39 84 2 [1]
212M midi 2 A'1'+1'A' 45 t 26 630 mm 2 × 190 kW 62+11 / 64+9 180 11 [1]
210M maxi 3 A'1'+1'1'+1'A'[a] 60 t[a] 38 350 mm[a] 2 × 275 – 315 kW[a] 114[a] 270[a] 0 [2]

Szablon:Uwagi-lista

211M

Pierwszy wyprodukowany pojazd typu 211M posiada 42 stałe miejsca siedzące, ale nie ma toalety[1]. W drugim wyprodukowanym pojeździe zmniejszono liczbę miejsc do 39 i wyposażono go w toaletę[1].

212M

Typ 212M bazuje na typie 211M, przy czym oba pudła od strony połączenia międzywagonowego były skrócone o wielkość odpowiadającą długości modułu kabiny[1].

W jednym z członów znajduje się toaleta w systemie zamkniętym oraz przestrzeń dla podróżnych z ograniczoną możliwością poruszania się. W drugim członie, w miejscu toalety, znajduje się miejsce przystosowane do przewozu rowerów w pozycji pionowej[2].

Awaryjność

Doświadczenia wielu posiadaczy regiovanów wykazały ogromną awaryjność tej serii. Ze względu na upadłość producenta nie było możliwości wyegzekwowania napraw gwarancyjnych, co dodatkowo potęgowało problemy[13][14][15][16].

Eksploatacja

Wszystkie pojazdy zostały zakupione przez samorządy wojewódzkie i przekazane w użytkowanie Przewozom Regionalnym. W późniejszym czasie dolnośląskie pojazdy przekazano samorządowej spółce Koleje Dolnośląskie, a śląskie Kolejom Śląskim.

Własność Typ Seria Numery Liczba Użytkownik
województwo lubelskie 211M SA107 001, 002 2 Przewozy Regionalne
województwo zachodniopomorskie 212M SA109 001 1 Przewozy Regionalne
województwo małopolskie 002, 009 2 Przewozy Regionalne
województwo dolnośląskie 003, 004 2 Koleje Dolnośląskie
województwo śląskie 005, 011 2 Koleje Śląskie
województwo pomorskie 006 1 Przewozy Regionalne
województwo podkarpackie 007, 010 2 Przewozy Regionalne
województwo opolskie 008 1 Przewozy Regionalne

Lubelskie

SA107-01

1 maja 2003 SA107-01 dla województwa lubelskie rozpoczął kursowanie na trasie LublinKraśnik, był to pierwszy autobus szynowy będący własnością województwa, kursujące dwa SN81 w województwie należały do Przewozów Regionalnych[6]. 7 października podpisano z Kolzamem umowę na dostarczenie kolejnej sztuki[17], która została dostarczona w 2004[18].

12 września 2011 SA107-002 na przejeździe kolejowym w Rudniku Szlacheckim na odcinku WilkołazPułankowice został uderzony przez tira. Ranne zostały 3 osoby, w tym kierowca TIR-u. Ciężarówka uderzyła w część pojazdu, w której znajdowała się toaleta. Dwie pasażerki doznały potłuczeń, a kierowca tira został przetransportowany śmigłowcem do szpitala. Doznał on złamania kręgosłupa i zmarł[19]. 23 listopada pojazd został przetransportowany do Mavex-Rekord Kft. (następcy Kolzamu) na naprawę[20], z której powrócił mniej więcej w połowie lipca.

Zachodniopomorskie

SA109-001

13 stycznia 2004 rozpoczęło się szkolenie maszynistów do obsługi SA109-001 należącego do województwa zachodniopomorskiego[21], który został przeznaczony do obsługi trasy GoleniówKołobrzeg[22], gdzie obsługiwał połączenia o mniejszym natężeniu ruchu[23]. Był to pierwszy autobus szynowy, który pojawił się w województwie, ale już w grudniu 2004 samorząd województwa kupił 7 używanych składów serii 624 od Deutsche Bahn[24].

Pojazd w marcu 2005 uległ wypadkowi, po którym został skierowany do naprawy w Zakładach Samochodowych Jelcz w Jelczu-Laskowicach[25]. 18 czerwca 2004 pojazd został skierowany do obsługi reaktywowanego połączenia Sławna, z Darłowem[26], jednakże już 24 czerwca został zastąpiony przez jeden ze składów serii 624, świeżo sprowadzonych z Niemiec[24].

Pod koniec 2010 podczas naprawy rewizyjnej w Fabloku pojazd otrzymał nowe barwy, znane z zachodniopomorskich Pes 219M Atribo[27].

Małopolskie

SA109-009

28 stycznia 2003 województwo małopolskie wraz podkarpackim i śląskim podpisały umowę na zakup po dwóch dwuczłonowych regiovanów na województwo[28]. W węźle krakowskim już wcześniej jeździł jedyny SA104, będący własnością PKP Przewozów Regionalnych, wyprodukowany również przez Kolzam[6].

1 kwietnia 2004 SA109-002 dla województwa małopolskiego rozpoczął kursowanie na trasie Sucha BeskidzkaŻywiec[29]. 1 lutego 2005 dostarczono SA109-009[30], był to ostatni pojazd wyprodukowany przez Kolzam.

26 maja 2006 zespół SA109-002 został przydzielony do nowo otwartego połączenia Balice Ekspres[31]. Na początku 2007 do obsługi węzła krakowskiego dostarczono wagony elektryczne Pesa 308B i spalinowe zespoły trakcyjne Pesa 218Mc, a oba regiovany przesunięto z powrotem na linię Sucha Beskidzka – Żywiec[32]. 12 grudnia 2010 całkowicie zawieszono przejazdy na tej linii[33], a małopolskie kolzamy stały się pojazdami rezerwowymi w węźle krakowskim[18]. W 2014 roku pojazdy zostały wypożyczone Pomorskiemu oddziałowi PR[34].

Śląskie

SA109-005 (2010 rok)
SA109-011 (2012 rok)

28 stycznia 2003 województwo śląskie wraz z małopolskim i podkarpackim podpisały umowę na zakup po dwóch dwuczłonowych regiovanów na województwo[28].

23 kwietnia 2004 SA109-005 dla województwa śląskiego został dostarczony do Częstochowy[35] (pojazd miał zostać dostarczony w grudniu 2003[28]). Skład został przeznaczony do obsługi zelektryfikowanej linii Częstochowa – Lubliniec[35], obsługiwanej przez Przewozy Regionalne[36].

SA109-011 miał zostać dostarczony w lipcu 2004 roku[28], jednak jego budowa, podobnie jak pozostałych egzemplarzy, opóźniała się, aż ostatecznie została przerwana w sierpniu przez upadłość Kolzamu[10]. 30 czerwca 2011 podpisano umowę z Fablokiem na dokończenie[37], po której we wrześniu 2012 pojazd został skierowany na testy[38].

W 2011 roku ogłoszono dwa przetargi na naprawę wraz z modernizacją SA109-005, jednakże oba zostały unieważnione ze względu na przekroczenie budżetu[39]. W trzecim przetargu, już w 2012 roku, budżet również został przekroczony, jednakże 20 czerwca zdecydowano się udzielić zamówienia spółce Tabor Szynowy Opole[40].

W grudniu 2012 eksploatację SA109 rozpoczęły Koleje Śląskie[41].

Do grudnia 2012 SA109 były jedynymi spalinowymi pojazdami będącymi własnością województwa śląskiego: województwo nie inwestuje w tego typu tabor, gdyż wszystkie obsługiwane linie pasażerskie są zelektryfikowane[42]. Wówczas województwu dostarczony został przez Newag jeden spalinowy zespół trakcyjny SA138[43], natomiast Koleje Śląskie, będące własnością samorządu, rozpoczęły eksploatację łącznie 8 spalinowych wadloperów wynajętych od Sigmy[44].

Podkarpackie

SA109-007

28 stycznia 2003 województwo podkarpackie wraz małopolskim i śląskim podpisały umowę na zakup po dwóch dwuczłonowych regiovanów na województwo[28].

28 maja 2004 na dworcu w Rzeszowie uroczyście zaprezentowano SA109-007 dla województwa podkarpackiego, pojazd został dostarczony z półrocznym opóźnieniem[45]. 1 czerwca rozpoczęto eksploatacje tego zespołu na trasie trasie DębicaStalowa Wola[46]. 30 listopada 2004 po półrocznym opóźnieniu dostarczono SA109-010 dla województwa podkarpackiego[47]. Były to pierwsze autobusy szynowe, które pojawiły się w województwie, ale już w połowie 2005 rozpoczęły kursowanie kolejny pojazdy zakupione przez samorząd – Pesa 214Ma[18]. W 2005 regiovany na przemiennie obsługiwały trasy: Dębica – Tarnobrzeg i Horyniec ZdrójJarosław[48].

W połowie października 2005 SA109-007 uległ zderzeniu z ciągnikiem rolniczym prowadzonym przez nietrzeźwego traktorzystę na niestrzeżonym przejeździe koło Bobrówki[49]. Regiovan został skierowany na naprawę do Pesy Bydgoszcz, a na czas jego naprawy, w jego zastępstwie, wprowadzono zastępczą komunikację autobusową[49]. Od grudnia 2007 do grudnia 2008 jeden pojazd obsługiwał relację Rzeszów – Tarnobrzeg, a drugi Rzeszów – Horyniec Zdrój[18]. W marcu 2010 Newag wykonał naprawy rewizyjne obu pojazdów[50]

Pomorskie

SA109-006

Województwo pomorskie posiada duży odsetek linii lokalnych niezelektryfikowanych[42]. Już w 1992 na trasie GdyniaKościerzyna były wykorzystywane szynobusy serii SA101[51], a w 1996 w województwie pojawiły się również SA102[6]. Wprawdzie likwidacje linii kolejowych na przełomie wieku XX i XXI dotknęły głównie linie lokalne[42], to jednak pozostały wciąż tego typu linie na których dominowały ciężkie paliwożerne lokomotywy z jednym wagonem. W 2003 samorząd województwa pomorskiego zdecydował o zaprzestaniu likwidacji linii i zastępowaniu klasycznych składów wagonowych składami lekkimi, czego efektem była podpisana w styczniu umowa na zakup jednego SA109[52].

4 czerwca 2004 SA109-006 należący do województwa pomorskiego rozpoczął regularne kursowanie na trasie LęborkŁeba[53], a 1 lipca na KościerzynaWierzchucin[54]. Pojazd później powrócił na pierwotną trasę Lębork – Łeba, z której, ze względu na zawieszenie ruchu na linii Lębork – Łeba przez Przewozy Regionalne, 1 marca 2006 został przeniesiony na Gdynia – Kościerzyna i Gdynia – Hel, [55]. Od grudnia 2007 do grudnia 2008 pojazd obsługiwał relację Chojnice – Gdynia[18]. Rola tych pojazdów znacznie zmniejszyła się po zakupie 220M i 221M z Newagu, które w całości przejęły połączenia pomiędzy Gdynią i Kościerzyną[56]. 22 czerwca 2014 pomorski SA109 w Nieżychowicach koło Chojnic brał udział w wypadku na przejeździe kolejowym[57].

Dolnośląskie

SA109-004

13 czerwca 2004 SA109-003 i SA109-004 należące do województwa dolnośląskiego zostały przekazane w użytkowanie Przewozom Regionalnym i rozpoczęły kursowanie w dni robocze na trasach: Kamieniec ZąbkowickiJaworzyna Śląska, Jaworzyna Śląska – Legnica, Jaworzyna Śląska – Wałbrzych, a w weekendy na: WrocławMiędzylesie, Kłodzko – Wałbrzych oraz Kłodzko – Kudowa-Zdrój[58]. Jednakże, ze względu na ciągłe usterki, SA109 były zastępowane składami zestawionymi z SM42 lub SU42 i dwóch wagonów osobowych[58] lub autobusową komunikacją zastępczą[59], a na trasach zelektryfikowanych przez EN57[58]. Od grudnia 2007 do grudnia 2008 pojazdy obsługiwały jedynie relację Kamieniec Ząbkowicki – Jelenia Góra[18].

14 grudnia 2008 wraz z rozpoczęciem przewozów przez Koleje Dolnośląskie przekazano im oba dolnośląskie SA109, które były w tym czasie zepsute[60]. 15 kwietnia 2009 podpisano umowę z Mavex-Rekord (następcą Kolzamu) na naprawę obu pojazdów[61].

Opolskie

SA109-008

10 grudnia 2004 na dworcu w Opolu uroczyście zaprezentowano SA109-008 dla województwa opolskiego[62], który 27 grudnia rozpoczął obsługę trasy Kędzierzyn-KoźleKamieniec Ząbkowicki[63]. Był to pierwszy autobus szynowy, który pojawił się w województwie, ale już 2005 pojawiły się dwa kolejne – Pesa 214Ma[18].

W 2007 opolski regiovan uległ wypadkowi, po którym został skierowany do naprawy w Pesie Bydgoszcz[64].

Problem nazewnictwa

SA107 i SA109 to według oznaczeń PKP autobusy szynowe, jednakże równie dobrze można by zakwalifikować SA107 jak wagon spalinowy, a SA109 jako spalinowy zespół trakcyjny. Kryterium uznania pojazdu za autobus szynowy jest nieprecyzyjnie zdefiniowana lekkość taboru. Ostatecznie na decyzję zakwalifikowania regiovanów za autobusy szynowe wpłynęły preferencyjne stawki dostępu do infrastruktury dla tego rodzaju pojazdów[65]. Dodatkowe zamieszanie wprowadza krajowy zarządca infrastruktury – PKP Polskie Linie Kolejowe, stosując w regulaminie przydzielania tras pociągów żargonowy termin szynobus[18].

Zobacz też

  1. a b c d e f g h i Paweł Terczyński: Atlas Lokomotyw 2007. Wyd. III. Poznań: Poznański Klub Modelarzy Kolejowych, 2007, s. 166-167. ISBN 978-83-920757-7-6. (pol.)
  2. a b c d e f g h i j k l m Marek Malczewski. Autobusy szynowe RegioVAN. „Świat Kolei”. 4/2003, s. 12-13. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  3. Dokumentacja techniczno-ruchowa elektrycznego zespołu trakcyjnego typu 19WE. skm.warszawa.pl. [dostęp 2012-06-12].
  4. a b c Prezes UTK Krzysztof Jaroszyński. Świadectwo dopuszczenia do eksploatacji typu kolejowego 211M. „Elektroniczna baza świadectw dopuszczenia typu do eksploatacji”. T/2011/0050, 2011-01-28. utk.gov.pl (pol.). 
  5. a b c Prezes UTK Krzysztof Jaroszyński. Świadectwo dopuszczenia do eksploatacji typu kolejowego 212M. „Elektroniczna baza świadectw dopuszczenia typu do eksploatacji”. T/2011/0051, 2011-01-28. utk.gov.pl (pol.). 
  6. a b c d e Paweł Terczyński. Autobusy szynowe na torach PKP. „Świat Kolei”. 12/2003, s. 12-15. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  7. a b Marek Malczewski. Autobusy szynowe Regio Tramp. „Świat Kolei”. 3/2003, s. 12-13. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  8. PKP i Pendolino (pol.). rmf24.pl, 2000-02-10. [dostęp 2012-04-24].
  9. J. Wielgus. EU11 sprzedane. „Świat Kolei”. 11/2002, s. 4. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  10. a b Kłopoty raciborskiego producenta autobusów szynowych (pol.). Gazeta Wyborcza, 2005-08-16. [dostęp 2012-04-18].
  11. Co dalej z autobusem szynowym dla Śląska? (pol.). Gazeta Wyborcza, 2006-02-10. [dostęp 2012-03-22].
  12. Mavex Rekord (pol.). [dostęp 2012-04-18].
  13. Dolnośląskie buble na szynach (pol.). rmf24.pl, 2005-11-08. [dostęp 2012-07-12].
  14. Pociągi do kontroli (pol.). wroclaw.naszemiasto.pl, 2008-02-21. [dostęp 2012-07-12].
  15. Szynobusy to buble! (pol.). nto.pl, 2006-10-12. [dostęp 2012-07-12].
  16. J. Wielgus. Dolnośląskie kłopoty. „Świat Kolei”. 1/2006, s. 5-5. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  17. Biuletyn Zamówień Publicznych Nr 149 z dnia 07.10.2003 (pol.). Biuletyn Zamówień Publicznych. [dostęp 2012-04-23].
  18. a b c d e f g h Paweł Terczyński. Wagony i zespoły spalinowe w obsłudze ruchu regionalnego na PKP. „Świat Kolei”. 9/2008, s. 12-21. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  19. Wypadek w Lubelskiem: Brak śladów hamowania (pol.). rynek-kolejowy.pl. [dostęp 2011-09-05].
  20. SA107-002 jedzie na naprawę do Raciborza (pol.). kolejowylublin.cal.pl, 2011-11-23. [dostęp 2011-04-16].
  21. Od 2 lutego szynobus na trasie Goleniów-Kołobrzeg (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2004-01-14. [dostęp 2012-04-10].
  22. SA109-001 po rewizji (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2004-01-23. [dostęp 2012-04-10].
  23. Winicjusz Drozdowski. SA109 w Kołobrzegu. „Świat Kolei”. 6/2004, s. 4. Łódź: EMI-PRESS. ISSN 1234-5962. 
  24. a b Winicjusz Drozdowski. Wagony motorowe serii SA110. „Świat Kolei”. 8/2005, s. 12-13. Łódź: EMI-PRESS. ISSN 1234-5962. 
  25. Naprawa powypadkowa SA109-001 (pol.). inforail.pl, 2005-05-11. [dostęp 2012-03-22].
  26. M. Moczulski. Wznowiono połączenie. „Świat Kolei”. 8/2005, s. 4. Łódź: EMI-PRESS. ISSN 1234-5962. 
  27. SA109-001 po rewizji (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2010-11-30. [dostęp 2012-04-10].
  28. a b c d e Pierwszy szynobus na Śląsku w grudniu (pol.). Gazeta Wyborcza, 2003-01-28. [dostęp 2012-04-18].
  29. Szynobus na trasie Sucha Beskidzka – Żywiec (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2004-04-01. [dostęp 2012-04-10].
  30. Jan Bereza. Funkcjonowanie autobusów szynowych w Województwie Małopolskim. . 
  31. Ryszard Stankiewicz. Kraków Gł. Osob. – Kraków Balice. „Koleje Małe i Duże”. 1/2007, s. 12. Katowice: APLAND. ISSN 1641-117X. 
  32. Paweł Terczyński. Nowości w komunikacji podmiejskiej Krakowa. „Świat Kolei”. 4/2007, s. 3. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  33. Małopolska: Zamiast pociągów… linia busowa? (pol.). Rynek Kolejowy, 2012-01-03. [dostęp 2012-02-20].
  34. Małopolskie szynobusy wożą pasażerów na Pomorzu (pol.). inforail.pl, 2014-10-06. [dostęp 2015-09-23].
  35. a b Między Częstochową a Lublińcem będzie kursował szynobus (pol.). Gazeta Wyborcza, 2004-04-23. [dostęp 2012-04-11].
  36. SPRAWOZDANIE Z WYKONANIA BUDŻETU WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO ZA 2004 ROK. 2011-07-01. [dostęp 2013-02-30].
  37. Ogłoszenie o udzieleniu zamówienia. 2011-07-01. [dostęp 2012-03-01].
  38. „Kolzam” na testach. Będzie w nowym rozkładzie (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2011-09-20. [dostęp 2012-09-21].
  39. Kolejny przetarg na naprawę śląskiego "Kolzama" (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2012-03-28. [dostęp 2012-04-14].
  40. BIP Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego. 2012-06-26. [dostęp 2012-06-28].
  41. Koleje Śląskie: Lepiej, ale karuzela trwa (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2012-12-13. [dostęp 2012-12-13].
  42. a b c Ryszard Stankiewicz, Marcin Stiasny: Atlas Linii Kolejowych Polski 2011. Wyd. pierwsze. Rybnik: Eurosprinter, 2011. ISBN 978-83-931006-4-4. (pol.)
  43. SA138 już w Katowicach (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2012-12-14. [dostęp 2012-12-14].
  44. Marek Graff. Spalinowe wagony silnikowe i zespoły trakcyjne serii DH1 i DH2. „Technika Transportu Szynowego”. 12/2013, s. 43-46. Łódź: Emi-Press. ISSN 1232-3829 (pol.). 
  45. Pierwszy szynobus przybył na Podkarpacie (pol.). Gazeta Wyborcza, 2004-05-28. [dostęp 2012-04-10].
  46. Ł. N.. „Zielone Światło. Biuletyn Centrum Zrównoważonego Transportu”. 1 – lato 2004. s. 5 (pol.). 
  47. Szynobus nr 2 na Podkarpaciu (pol.). Gazeta Wyborcza, 2004-11-30. [dostęp 2012-04-10].
  48. M. Graff. Szynobusy na Podkarpaciu. „Świat Kolei”. 9/2005, s. 4. Łódź: EMI-PRESS. ISSN 1234-5962. 
  49. a b M. Graff. Kolejna ofiara. „Świat Kolei”. 1/2006, s. 5. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  50. Rzeszów: SA109 po naprawie rewizyjnej (pol.). inforail.pl, 2010-03-12. [dostęp 2012-04-13].
  51. Ryszard Stankiewicz. Nowoczesność na linii Gdynia –Kościerzyna. „Koleje Małe i Duże”. 2/2006, s. 7. Katowice: APLAND. ISSN 1641-117X. 
  52. B. Jędrzejewski. Nowy autobus szynowy w Pomorskiem. „Świat Kolei”. 3/2003, s. 4. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  53. Autobus Szynowy na trasie Lębork Łeba. „Świat Kolei”. 8/2004, s. 4-5. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  54. K. Labbuda. Wróciły pociągi. „Świat Kolei”. 9/2004, s. 5. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  55. M. Graff. Spalinowe wagony silnikowe na Pomorzu. „Świat Kolei”. 6/2006, s. 4. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  56. Michał Augustyn. Pierwsze zespoły trakcyjne z Newagu typu 220M i 221M. „Świat Kolei”. 5/2011, s. 30-35. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  57. Wypadek na przejeździe kolejowym. Jedna osoba nie żyje, dwie ciężko ranne (pol.). weekendfm.pl, 2014-06-22. [dostęp 2014-06-27].
  58. a b c R. Boduszek. Dolnośląskie autobusy szynowe. „Świat Kolei”. 9/2004, s. 4. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  59. J. Wielgus. Dolnośląskie kłopoty. „Świat Kolei”. 1/2006, s. 4-5. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  60. Strapagiel: KD wykorzystują tabor nieefektywnie (pol.). Rynek Kolejowy, 2011-07-12. [dostęp 2012-04-13].
  61. BIP Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego (pol.). bip.umwd.dolnyslask.pl, 2009-04-24. [dostęp 2012-04-15].
  62. Cacko za 4,5 miliona (pol.). nto.pl, 2004-12-11. [dostęp 2012-04-11].
  63. Piotr Synowiec. Opolski SA109-008 wreszcie w ruchu planowym. „Świat Kolei”. 2/2005, s. 4. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  64. Opole: Wyłoniono wykonawcę naprawy autobusu szynowego SA109-008 (pol.). inforail.pl, 2007-12-05. [dostęp 2012-03-22].
  65. Stanisław Biega, Marcin Maciąg, Krzysztof Rytel. Efektywność wykorzystania nowego taboru w Polsce – na przykładzie autobusów szywnoych. „Raport”. 5/2006. s. 3. Warszawa. 


Błąd w przypisach: Istnieje znacznik <ref> dla grupy o nazwie „uwaga”, ale nie odnaleziono odpowiedniego znacznika <references group="uwaga"/>
BŁĄD PRZYPISÓW