Korale (biżuteria)

Korale
Perły – najbardziej popularne korale wszech czasów[1]

Korale – rodzaj biżuterii w postaci koralików nanizanych przez niewielki otwór na nić, sznurek, żyłkę itp[2]. Koraliki mogą być wykonane z różnych materiałów, zarówno pochodzenia naturalnego, jak i sztucznego. Koraliki są także wykorzystywane w modzie do upiększania odzieży, butów, torebek, nakryć głowy itp[3].

Projektowanie i wykonywanie własnej biżuterii z koralików, niekoniecznie tylko klasycznych sznurów korali, jest rzemiosłem, które stało się popularne w ostatnich latach jako hobby[4].

Pochodzenie nazwy

Etymologia wyrazu koral nie została wyjaśniona. Jedni badacze sugerują hebrajskie pochodzenie wyrazu, podczas gdy inni skłaniają się ku pochodzeniu celtyckiemu[5].

W języku hebrajskim gôrāl גּוֹרָל – mały kamień używany do ujawnienia wyboru Boga spośród różnych możliwości[6]; takie kamyki były używane do wyznaczania „kozła ofiarnego” w Księdze Kapłańskiej 16:8[7]; przeznaczenie, los; mały okrągły kamyk[8][9]; kamień amuletowy, amulet[5].

Najstarsze koraliki

Koraliki-muszelki z Blombos

Za najstarszy przykład biżuterii zrobionej przez człowieka, do tej pory znaleziony, międzynarodowa grupa naukowców uznała 3 koraliki z muszelek morskiego ślimaka Nassarius. W tych muszelkach o wielkości grochu zrobiono otwory, przez przedziurawienie ich ostrym narzędziem z krzemienia. Przez otwory można było przeciągnąć nić w celu wykonania naszyjnika lub bransoletki. Wiek koralików-muszelek oszacowano na 90 do 100 tysięcy lat[10].

Dwa z tych trzech koralików znaleziono na zboczach góry Karmel w Izraelu (obecnie znajdują się w Muzeum Historii Naturalnej w Londynie), a trzeci na stanowisku archeologicznym w Algierii (współcześnie koralik jest przechowywany w Muzeum Człowieka w Paryżu)[10]. W obu przypadkach miejsca-znaleziska są znacznie oddalone od morza, więc muszelki zostały przywleczone tam przez człowieka[10].

Noszenie ozdoby zrobionej z muszelek miało znaczenie symboliczne, socjalne, a nie tylko dekoracyjne. Mogło oznaczać posiadanie władzy, bogactwa, atrakcyjność fizyczną, przynależność do danej grupy czy ochronę przed złymi duchami[10].

Koraliki z muszelek ślimaka Nassarius ze śladami bawnika ochry, o wieku szacowanym na 75 tysięcy lat, znaleziono również w Południowej Afryce w jaskini Blombos[10].

Dwadzieścia morskich muszelek z otworkami, używanymi jako koraliki, o wieku szacowanym na 41 do 35 tysięcy lat, znaleziono na stanowisku archeologicznym położonym na północ od Bejrutu[11].

Historia

Korale z kamienia znalezione w kurhanie w pobliżu Locmariaquer, neolit, 4500-4000 lat p.n.e. obecnie w muzeum historii archeologii w Vannes
Korale znalezione w jaskini w Penne, holocen, epoka brązu, 1800-1500 p.n.e. obecnie w muzeum historii naturalnej w Tuluzie

Korale robiono i noszono w każdej kulturze od przynajmniej 40 tysięcy lat[12]. Najwcześniej w historii ludzie robili koraliki z materiałów naturalnych: kości, muszelek, kamienia[13] i nasion[14]. W miarę jak nasi przodkowie rozprzestrzeniali się po świecie, pozostawali po sobie ślady m.in. w postaci korali[14].

Pierwszymi koralami wykonanymi ze sztucznego materiału, wytworu człowieka, były korale fajansowe, które najpierw wytworzono w Egipcie około 5500 lat temu[13].

Pierwsze koralki ze szkła zrobiono w Egipcie i Mezopotamii około 3500 lat temu. Starożytni szklarze wytwarzali szkło z trzech prostych składników: piasku, węglanu sodu i wapienia. Wraz z rozwojem ludzkiej cywilizacji powstawały coraz to nowe bardziej skomplikowane techniki ich produkcji, a szklane korale stawały się coraz bardziej wymyślne[15].

Około 1350 roku p.n.e. wyrób szkła był już skomplikowanym procesem chemicznym, który pozwalał na otrzymanie szkła bezbarwnego lub barwnego, nieprzezroczystego, mozaikowego (millefiori). Skonstruowano również specjalne piece[15]. Następnie Rzymianie dalej usprawnili wyrób szkła i zainicjowali proces dmuchania[15].

Pochodzące z Europy szklane koraliki były początkowo głównie produkowane w Wenecji[12]. Już w 1291 roku przeniesiono część produkcji z Wenecji do Murano, z obawy, że wypadek z piecem mógłby zniszczyć miasto[12]. Wraz ze wzrostem popularności i dostępności szklanych koralików zmniejszał się popyt na korale fajansowe[13].

Koraliki millefiori docierały nawet do Skandynawii, centralnej Afryki i Chin jako towar wymienny. Wraz z upadkiem cesarstwa Rzymskiego nastąpił koniec okresu rozkwitu szklanych korali[15]. W średniowieczu produkowano mniej i bardziej proste koraliki, głównie do różańców. Wiele metod produkcji popadało w zapomnienie[15].

Dopiero w XV wieku weneccy rzemieślnicy, pracujący w Murano, ponownie odkryli technikę millefiori i zaczęli na nowo wytwarzać w tej technice koraliki, używane do robienia biżuterii, ale także do wymiany handlowej z Afryką i Ameryką Północną[15]. W 1480 roku Marietta Barovier, pochodząca ze znanej rodziny szklarzy z Murano, wymyśliła najsłynniejszy koralik typu millefiori określany jako Rosetta lub Chevron. Koralik był robiony z pustej w środku rurki szklanej o wzorze 12-ramiennej gwiazdy na całej długości rurki[15].

Ze względu na rosnący popyt na szklane koraliki liczba wytwórni w Murano zwiększyła się z 24 w 1525 roku do 251 w 1606 roku[15]. W XVI wieku opracowano metodę produkcji pereł lampowych[15]. Kres rozkwitu produkcji szklanych koralików nastąpił po zdobyciu Wenecji przez Napoleona w 1797 roku[15]. Produkcja szklanych koralików, oparta o wiedzę i doświadczenie z Murano, przeniosła się m.in. do Czech, które pod koniec XIX wieku zyskały pozycję cenionego producenta szklanych koralików. Powstała też firma Swarovski produkująca koraliki-kryształki[15].

W połowie XIX wieku i aż do początków XX wieku europejskie firmy handlowe specjalizujące się w sprzedaży koralików wydawały katalogi, które obecnie stanowią muzealne eksponaty[16].

Pod koniec XIX wieku i na początku XX wieku doszło do ponownego ożywienia w produkcji weneckich koralików. Po II wojnie światowej produkcja znowu zmniejszyła się. W XX wieku koraliki w Wenecji i Murano były produkowane głównie na potrzeby producentów mody[15].

Obecnie koraliki robione z plastiku zyskują coraz większy udział na rynku, wypierając koraliki szklane, podobnie jak kiedyś w miarę upływu czasu koraliki szklane zastąpiły koraliki fajansowe i w dużej mierze te robione z materiałów pochodzenia naturalnego[13].

Rola w handlu wymiennym

Wenecki szklany koralik Chevron, Metropolitan Museum of Art

Szklane koraliki odegrały rolę w handlu wymiennym między Europą i Afryką oraz między Europą i Ameryką[16][12]. W języku angielskim są określane terminem trade beads[16].

W XV wieku europejskie szklane koraliki, które na statkach przywieźli ze sobą do Afryki Zachodniej Portugalczycy, stały się tam popularne, były uważane za przedmioty unikalne i wartościowe, gdyż wyrób szkła nie był znany w Afryce. W zamian za koraliki kupowano różne afrykańskie zasoby i bogactwa (złoto, kość słoniową, olej palmowy), a także niewolników. Z kolei Afrykańczycy używali szklanych koralików do robienia artystycznych ozdób podkreślających wysoki status społeczny[16].

Z kolei przybywający do Ameryki Północnej pierwsi Europejczycy (hiszpańscy konkwistadorzy i duchowni) wymieniali zabrane ze sobą z Europy szklane koraliki na skóry zwierzęce (bobra) i inne produkty w handlu wymiennym z amerykańskimi Indianami[12].

Pierwsza pisemna wzmianka o szklanych koralikach w Ameryce pochodzi z dziennika okrętowego Krzysztofa Kolumba z dnia 12 października 1492 roku – szklane koraliki zostały wręczone miejscowej ludności na wyspie San Salvador[12]. Również inni europejscy żeglarze-odkrywcy (Cortez, de Narváez, de Soto) zabierali na pokład szklane koraliki jako jeden z towarów do wymiany w transakcjach handlowych z tubylczą ludnością albo wręczanych na prezent[12].

Zanim szklane koraliki z Europy dotarły do Ameryki Północnej Indianie wytwarzali koraliki z kości, ręcznie polerowanych muszelek, złota, jadeitu i niebiesko-zielonego turkusu[12].

Pochodzące z Europy szklane koraliki były głównie produkowane w Wenecji i w Murano. Aby sprostać zapotrzebowaniu opracowano szybsze metody ich wytarzania. Z czasem wielkim producentem szklanych koralików stały się Czechy. Także szklane koraliki z Chin docierały do Ameryki Północnej – wraz z hiszpańskimi galeonami do Meksyku, a dzięki Rosjanom od 1741 roku na Alaskę[12].

Nieprawdziwa jest natomiast historia jakoby Holendrzy w 1626 roku kupili Manhattan od Indian za koraliki o wartości 24 dolarów (w przeliczeniu na XIX-wieczne dolary). Koraliki stanowiły jedynie jeden z wymienionych wówczas z Indianami towarów[12][17]. Źródłem tej informacji dla potomnych był list Pietera Schagena z 1626 roku do swoich zwierzchników z Holenderskiej Kompanii Zachodnioindyjskiej. W liście Schagen poinformował, że Peter Minuit kupił wyspę Manhattan od Indian w zamian za dobra o wartości 60 guldenów holenderskich (XVII-wiecznych). Przy czym ówczesnym plemionom indiańskim nie znane były europejskie praktyki sprzedaży i kupna lądu. W ich mniemaniu lądu nie można było sprzedać ani nabyć na własność. Tym niemniej akt sprzedaży-kupna pociągnął za sobą konsekwencje historyczne w postaci założenia na zakupionym terenie kolonii Nowych Niderlandów[17].

Korale z prawdziwych korali

Korale z prawdziwych korali

Odkrycia archeologiczne potwierdziły, że już u ludzi pierwotnych koral miał znaczenie obrzędowe, a później także kultowe[5]. Od IV wieku p.n.e. koral szlachetny zaczęto stosować do wyrobu ozdób, a nie tylko amuletów[5]. W okresie starożytnym koral pełnił nie tylko funkcje kultowe, ale także magiczne i lecznicze. Według poety Owidiusza amulet z korala chronił przed niebezpieczeństwami w podróży i był antidotum na wszelkie trucizny[5]. Silny kult korala szlachetnego istniał u Celtów[5].

Handel koralem rozwinął się podczas wypraw krzyżowych. Okres szczytowy przeżywał na przełomie XVI i XVII wieku aż do czasów rewolucji francuskiej, która zakończyła francuskie panowanie na rynku koralowym[5]. Po Francuzach rynek handlu koralem przejęli Włosi. W latach 1879–1884 miał miejsce światowy boom koralowy. W końcu drugiej połowy XIX wieku na koralowy rynek jubilerski wkroczyli Japończycy, co wiązało się m.in. z wyczerpaniem zasobów czerwonego korala śródziemnomorskiego i odkryciem nowych złóż koralowców w pobliżu wyspy Bonin, Okinawy i północnego Tajwanu[5].

W Polsce moda na ozdoby z korala szlachetnego (Corallium rubrum) pojawiła się przed połową XVIII wieku, najpierw wśród szlachcianek, a następnie u mieszczanek, zaś w XIX wieku objęła także chłopki. Korale z prawdziwych korali stanowiły element kobiecego stroju ludowego, zwłaszcza w południowej i środkowej Polsce. Zwykle kobiety nosiły 3 lub 5 sznurków korali (nieparzystą liczbę) lub więcej, gdy koraliki były małe. Poszczególne korale mogły być tej samej wielkości lub ich wielkość zwiększała się ku środkowi sznurka. Wielkość korali i liczba sznurków świadczyły o zamożności właścicielki. W XX wieku sznurki korali wypełniały cały dekolt gorsetu[18].

Korale z prawdziwych korali były drogie i uważane za lokatę kapitału. Przechodziły w ramach dziedziczenia z matki na córkę oraz stanowiły element wyprawy panny młodej. Panny szły na służbę albo podejmowały się innych prac dorywczych czy sezonowych, aby uzbierać pieniądze na choćby 1 sznurek korali. Najbiedniejsze kobiety nosiły korale sztuczne np. tzw. „korale chlebowe” zrobione ze skrobi i żywicy z dodatkiem czerwonego barwnika[18].

Korale żałobne

W 1861 roku po ogłoszeniu żałoby narodowej Polki we wszystkich trzech zaborach masowo zakładały czarne drewniane korale – przykład żałobnej biżuterii patriotycznej. Pojedynczy sznur czarnych korali był wiązany na szyi w specjalny sposób przypominający pętlę. Oryginalny sznur takich korali znajduje się w Muzeum Narodowym w Poznaniu[19].

Korale modlitewne

Korale modlitewne pomagają wyznawcy danej religii w recytowaniu i liczeniu modlitw. Są używane m.in. w chrześcijaństwie, islamie, buddyzmie i hinduizmie. Wszystko wskazuje na to, że posługiwanie się koralami modlitewnymi zostało zapoczątkowane w hinduskich praktykach religijnych w Indiach, prawdopodobnie około VIII wieku p.n.e[20].

W hinduizmie i buddyzmie wyznawcy posługują się koralami modlitewnymi, które nazywa się mala[20].

Wyznawcy dwóch głównych współczesnych nurtów hinduizmu (siwaizmu i wisznuizmu) używają odmiennych korali modlitewnych mala. W śiwaizmie modlitewne korale składają się z 32 do 108 nasion drzewa mali wąskolistnej. Szorstkie nasiona mali mają symbolizować trudne i rygorystyczne życie wymagane od czcicieli Śiwy, natomiast 5 segmentów, na które jest podzielone każde nasiono, odnosi się do pięciu twarzy i osobowości Śiwy[20]. W wisznuizmie korale modlitewne są zwykle zrobione z 108 koralików, wystruganych z drewna krzewu bazylii azjatyckiej i nawleczonych na nić[20].

Buddyjski korale modlitewne mala liczą zwykle 108 nanizanych koralików w przypadku mnichów i 30 lub 40 koralików w przypadku osób świeckich. Koraliki te symbolizują nieczystości lub kłamstwa, które trzeba pokonać, aby osiągnąć stan Nirwany. Różnica w liczbie nanizanych koralików wynika m.in. z indywidualnych różnic w przezwyciężaniu trudności i w osiągnięciach uzyskanych w drodze do duchowego oświecenia. Tradycyjnie buddyjskie korale modlitewne były i są robione z nasion lub drewna drzewa Bodhi[20].

1
Mala w siwaizmie
2
Mala w wisznuizmie
3
Buddyjska mala („buddyjski różaniec”)
Hinduistyczna i buddyjska mala

Muzułmańskie korale modlitewne o nazwie subha składają się zwykle z 99 koralików do odliczania i jednego wydłużonego koralika końcowego, który służy do wypowiadania imienia Allaha. W przypadku subha ważna jest liczba koralików (99+1), natomiast nie odgrywa roli materiał, z którego zostały wykonane, w przeciwieństwie do korali modlitewnych używanych w hinduizmie i buddyzmie[20].

Używanie różańca do modlitwy zostało zapoczątkowane w średniowieczu w europejskich klasztorach. W późnym okresie tej epoki różaniec stał się pospolity[20]. W 1520 roku papież Leon X oficjalnie zaakceptował używanie różańca[20]. Typowy różaniec składa się z 59 paciorków: 6 dużych i 53 małych. Małe paciorki są ułożone w 5 razy po 10 sztuk plus 1 duży paciorek oraz pojedynczy wisiorek z 3 małych paciorków i 1 dużego, zakończonych krzyżykiem[20].

Również w cerkwi prawosławnej używane są różne korale modlitewne, ale przede wszystkim w monasterach. W cerkwi prawosławnej częściej stosowane są sznury modlitewne, które pełnią tą samą funkcję co korale modlitewne. Sznury modlitewne były stosowane także w innych religiach przed wprowadzeniem modlitewnych korali. Anglikańskie korale modlitewne, wprowadzone w latach 80. XX wieku, stanowią połączenie katolickiego różańca z prawosławnym sznurem modlitewnym[20] (czotki).

1
Subha
2
Schemat różańca
3
Anglikański różaniec
Muzułmańska subha , chrześcijański i anglikański różaniec

W Grecji istnieje zwyczaj relaksowania umysłu za pomocą koralików nawleczonych na sznurek tzw. komboloi[21].

Koraliki współcześnie

Koraliki do robienia korali mogą być pochodzenia naturalnego lub z materiałów wytworzonych przez człowieka[22].

Koraliki mogą mieć najrozmaitsze kształty i kolory. Korale mogą zostać wykonane z jednego rodzaju koralików lub stanowić połączenie różnych koralików[22]. Pod względem wielkości mogą być duże lub małe, a nawet bardzo drobne (ziarenka)[22].

Bardzo drobne koraliki (wielkości ziarenek, o średnicy od 1 do 3 milimetrów[12]) są stosowane do robienia odstępów między dużymi koralami, wydłużania bez dodawania ciężaru, tworzenia splotów z kilku pojedynczych sznurków korali, oraz do wyszywania[22]. Te drobne koraliki są dostępne w różnych kolorach, kształtach i rozmiarach podawanych w milimetrach lub jako liczba odpowiednio ułożonych koralików przypadająca na 2,5 centymetra (aughts), jednak producenci stosują także własne standardy. Koraliki (ziarenka) mają najróżniejsze kolory[22]. Dodatkowo koraliki mogą mogą być wykończone na przezroczyste, półprzezroczyste, matowe, świecące, perłowe, pozłacane, posrebrzane, a nawet o dziurce w innym kolorze niż sam koralik itd.[22]

W przypadku dużych korali o regularnych kształtach (okrągłe, kwadratowe) podawana jest ich średnica lub odległość między dziurkami w milimetrach. W pozostałych przypadkach podawana jest długość (z reguły jako pierwsza) i szerokość (jako druga)[22].

Dostępne w handlu koraliki różnią się nie tylko stylem, ale także jakością i ceną. Producentami koralików są m.in. Japonia i Czechy[4].

2
Koraliki millefiori
3
Koraliki cloisonné
Koraliki ozdobione różnymi technikami

Materiały

Koraliki do korali mogą być pochodzenia naturalnego albo z materiałów wytworzonych przez człowieka. Korale mogą być zrobione z następujących materiałów[22]:

1
Bursztynowe koraliki
2
Plastikowe koraliki
3
Drewniane koraliki
Rożne rodzaje koralików pod kątem materiału, z którego zostały zrobione

Kształty

Koraliki, z których robione są korale, mogą mieć najróżniejsze kształty: okrągłe, dwustożkowe, łezki, kropelki, cylindryczne, owalne, kostek do gry, sześcianów, pierścieni, lampek, bryłek, płaskich czworokątów, diamentów, poduszeczek, monet, ziaren soczewicy, listków, sztyletów, kształtu litery D, pączka z dziurką czyli donuta[22].

Dziurki

Dziurki w koralikach do korali znajdują się najczęściej pionowo lub poziomo na środku koralika, ale nie zawsze. Dziurki w koralikach mogą znajdować się poza ich środkiem, np. z tyłu, podobnie jak u guzików na nóżce, albo na jednym z końców koralika np. koraliki w kształcie kropli mają otwory w górnej, węższej części lub wzdłuż koralika, zaś koraliki w kształcie ziaren soczewicy mają wywiercone dziurki w taki sposób, aby zachodziły na siebie[22]. Rozmiary otworów do przeciągania nici są różne i nie zawsze są proporcjonalne do wielkości koralików[4].

Nizanie

Panie nawlekające korale

Koraliki (paciorki) mają w środku otworki i w ten sposób są nawlekane na nić lub sznurek za pomocą specjalnej igły. Nici mogą wykonane z bawełny, skóry, nylonu, drutu metalowego (mosiądzowego, miedzianego), drutu metalowego pokrytego nylonem itd. Nici, druty, sznurki, żyłki mogą być różnej grubości i w różnych kolorach[26]. Istnieją różne techniki nizania koralików na nici[4]. Igły do nawlekania są dostępne w różnych rozmiarach, im wyższa liczba, którą została oznaczona igła, tym cieńsza igła. W przeciwieństwie igieł do szycia, oko igły do nawlekania jest niewiele szersze niż sama igła. Dobór igły zależy nie tylko od wielkości otworu w koralikach, ale także od tego, ile razy nić ma być przeciągnięta przez otwór. Jeżeli nić ma zostać przeciągnięta kilkukrotnie, to użyta igła musi być cieńsza[27].

Sortowanie i przechowywanie

Koraliki do korali można sortować według[22]:

  • kształtu,
  • wielkości,
  • koloru,
  • materiału, z którego zostały wykonane.

Do przechowywania współcześnie poleca się przezroczyste dobrze zakręcane plastikowe pojemniki[22].

Robótki ręczne z koralikami

Małe koraliki nadają się do wykorzystania w różnych robótkach ręcznych. Mogą być wplatane do robótki na szydełku, wrabiane podczas robienia na drutach, przyszywane lub użyte do wyszywania, oraz stosowane do tkania[28].

Używając koralików można wykonywać tzw. haft koralikowy. Koraliki są ręcznie naszywane na tkaninę według uprzednio zaznaczonego na niej konturu wzoru. Każdy koralik można przyszywać oddzielnie po linii wzoru do materiału albo można przytwierdzać koraliki uprzednio nawleczone na nić[29].

Tkanie koralikami przy użyciu specjalnego krosna umożliwia wykonanie pasów, pasków, bransolet, naszyjników i różnych elementów składowych[30].

Drobne koraliki można też wykorzystać do oplatania kaboszonu ściegiem peyote i zrobić broszkę[31].

1
Tkanina haftowana koralikami
2
Drewniane korale wplecione w siatkę do włosów zrobioną na szydełku
3
Torebka ozdobiona koralikami

Inne zastosowania

Z korali umieszczonych na pręcikach są robione liczydła[32].

Siateczka z nawleczonymi koralikami oplata od strony zewnętrznej tykwę w instrumencie muzycznym shekere. Rytmiczne ruchy instrumentem wprawiają w ruch koraliki, które wydają dźwięk[33].

Z koralików mogą być wykonane różne przedmioty np. żyrandole, żaluzje i przesłony, ramki do zdjęć itp[34].

Dla dzieci dostępne są zabawki z koralikami: dla najmłodszych duże drewniane różnokolorowe korale do nawlekania na sznurek bez konieczności używania igły, dla starszych dziewczynek zestawy do robienia własnej biżuterii (bransoletek, korali, wisiorków) oraz dla chłopów i dziewczynek tzw. koraliki do zaprasowania – rozwijające kreatywność, koncentrację i małą motorykę[35][36].

1
Liczydło
2
Shekere
3
Wzory z zaprasowanych koralików
Inne zastosowania koralików


Zobacz też

  1. Anna M. Miller: Illustrated Guide to Jewelry Appraising: Antique, Period, and Modern (ang.). W: Beads [on-line]. Springer Science & Business Media, 2012. s. 92. [dostęp 2018-01-04].
  2. Słownik Języka Polskiego PWN (pol.). W: Korlale, koral, nić, otwór, dziurka [on-line]. sjp.pwn.pl. [dostęp 2017-12-20].
  3. Leslie A. Piña, Lorita Winfield, Constance Korosec: Beads in Fashion 1900-2000 (ang.). Schiffer Publishing Limited, 1999. [dostęp 2018-01-04].
  4. a b c d Naomi Abeykoon: Chic and Unique Beaded Jewelry. David & Charles Book, 2007.
  5. a b c d e f g h Nikodem Sobczak i Tomasz Sobczak: Dzieje korala – rys historyczny (pol.). W: Świat minerałów i kamieni ozdobnych – korale ozdobne [on-line]. Mineralogia Polonica, 1985. s. 86. [dostęp 2017-12-31].
  6. Bruce K. Waltke: The Book of Proverbs, Chapters 15-31 (ang.). W: Verse 33 [on-line]. Wm. B. Eerdmans Publishing, 2005. [dostęp 2017-12-30].
  7. Isaac E. Mozeson: The Word: The Dictionary That Reveals the Hebrew Source of English (ang.). W: Coral, Gore-Ull, korallion (gr.) i garal (arab.) [on-line]. SP Books, 2000. s. 51. [dostęp 2017-12-30].
  8. Bible Hub (ang.). W: Stone, pebble [on-line]. biblehub.com. [dostęp 2017-12-30].
  9. The unedited full-text of the 1906 Jewish Encyclopedia: Lots (ang.). W: The etymology of the word goral [on-line]. JewishEncyclopedia.com, 1906. [dostęp 2017-12-30].
  10. a b c d e Paul Rincon: Study reveals oldest jewellery (ang.). W: Science & Environment [on-line]. BBC News, 2006. [dostęp 2017-12-23].
  11. Dating of beads sets new timeline for early humans (ang.). W: News & Events [on-line]. University of Oxford, 2013. [dostęp 2017-12-23].
  12. a b c d e f g h i j k O. Ned Eddins: The History of Trade Beads (ang.). W: The Fur Trade Role in Western Expansion [on-line]. Peach State Archaeological Society. [dostęp 2017-12-28].
  13. a b c d Illinois State Museum: Beads and Trade (ang.). museum.state.il.us. [dostęp 2017-12-31].
  14. a b The Museum of Natural and Cultural History: Beads (ang.). University of Oregon. [dostęp 2017-12-31].
  15. a b c d e f g h i j k l Glass of Venice: History of Venetian Glass Beads (ang.). glassofvenice.com. [dostęp 2017-12-31].
  16. a b c d Muzeum Wiktorii i Alberta: Trade Beads (ang.). vam.ac.uk. [dostęp 2017-12-29].
  17. a b The Sale of Manhattan (ang.). W: The Dutch in America 1609-1664 [on-line]. Meeting of Frontiers. [dostęp 2017-12-28].
  18. a b Elżbieta Pobiegły: Korale prawdziwe (pol.). Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie. [dostęp 2017-12-31].
  19. Muzeum Narodowe w Poznaniu: Historia czarnych korali (pol.). http://kultura.poznan.pl.+[dostęp 2017-12-31].
  20. a b c d e f g h i j Hillary Katch i Mary French: Prayer Beads – a cultural experience (ang.). Museum of Antropology, 2004. [dostęp 2018-01-03].
  21. Sierra Adare: Greece the People (ang.). W: Toys and Pastimes [on-line]. Crabtree Publishing Company, 2007. s. 29. [dostęp 2018-01-04].
  22. a b c d e f g h i j k l m Dorothy Wood: The Bead Jewelry Bible (ang.). W: Beads Basics [on-line]. David & Charles Book, 2011. s. 8 do 20. [dostęp 2017-12-22].
  23. Kujawska Monika, Łuczaj Łukasz, Sosnowska Joanna, Klepacki Piotr: Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych. Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 2016, s. 168. ISBN 978-83-64465-29-1.
  24. Clove necklace (ang.). instructables.com. [dostęp 2018-01-12].
  25. Colin Milne: A Botanical Dictionary: Or, Elements of Systematic and Philosophical Botany (ang.). W: Royal Clove [on-line]. H.D. Symonds, 1805. [dostęp 2018-01-12].
  26. Stephanie Bourgeois, Barbara Le Garsmeur: Beautiful Beaded Jewelry (ang.). W: Threads [on-line]. David & Charles Book, 2004. s. 4. [dostęp 2017-12-22].
  27. Bead & Button Magazine: Creative Beading, Volume 4 (ang.). W: Tools and Materials [on-line]. Kalmbach Publishing, Co., 2009. s. 9 i 10. [dostęp 2017-12-22].
  28. Jane Davis: The Complete Guide to Beading Techniques (ang.). W: The Basics [on-line]. Krause Publications, 2001. s. 7. [dostęp 2018-01-05].
  29. Haft koralikowy (pol.). W: Słownik [on-line]. strojeludowe.net. [dostęp 2018-01-05].
  30. Wytwórnia Antidotum w Warszawie: Tkanie koralikami (pol.). wytwornia.antidotum.pl. [dostęp 2018-01-05].
  31. Magdalena Dudała: Koralikowy kwiatek krok po kroku (pol.). jolinka.pl. [dostęp 2018-01-05].
  32. J. Glenn Brookshear: Inleiding informatica (niderl.). W: De oorsprong van rekenmachines [on-line]. Pearson Education, 2005. s. 4. [dostęp 2018-01-12].
  33. Chalo Eduardo, Frank Kumor: Drum Circle: A Guide to World Percussion (ang.). W: Rhythym Instruments [on-line]. Alfred Music Publishing, 2001. s. 37. [dostęp 2018-01-12].
  34. HGTV Canada: 20 uses for beads (ang.). hgtv.ca. [dostęp 2018-01-13].
  35. Kralen en sieraden (niderl.). bartsmit.com. [dostęp 2018-01-13].
  36. Angelika Booher: Koraliki do zaprasowania – doskonały sposób na chwilę ciszy w domu (pol.). dzieciakiwdomu.pl, 2016. [dostęp 2018-01-13].