Kot Morski (herb szlachecki)

Kot Morski
Kot Morski
Alternatywne nazwy Cattus Marinus, Kot
Pierwsza wzmianka 1413 (pieczęć i zapis)
Herbowni Dolski[1], Dulski[1], Korzon[1], Korzón[2], Korzun[3], Kot[3], Kotelnicki[3], Kotłubaj[3], Lipski[1], Swarczyński[3], Swarożyński[3], Wajsznor[3], Wierkolowicz[1], Wilkolewicz[3], Wiłkolowicz[3], Wirkolowicz[3], Wojsnar[3], Wojsznar[3], Wojsznarowicz[1], Wojszwiłło[3], Wołkolewicz[3].

<div

class="ImageGroup"
style="
  border:1px solid transparent;
  max-width:Błąd w wyrażeniu: nierozpoznane słowo „px”px;
  float: right; clear: right;   
  text-align: center;
  margin-left: 1.4em;
  
  background-color: transparent;
  "

>

Małpka w herbie (XV-XVI wiek)
Herb w Heraldyce polskiej wieków średnich Piekosińskiego, stylizowany na najwcześniejsze przedstawienia.
Herb w Stemmata Polonica w opracowaniu Polaczkówny.

<div

class="ImageGroup"
style="
  border:1px solid transparent;
  max-width:Błąd w wyrażeniu: nierozpoznane słowo „px”px;
  float: right; clear: right;   
  text-align: center;
  margin-left: 1.4em;
  
  background-color: transparent;
  "

>

Kot w herbie (XVI wiek - współczesność)
Wizerunek z Herbów rycerstwa polskiego Paprockiego - pierwszy z wielu o nieprawidłowym kierunku godła.
Wizerunek z Orbis Poloni Szymona Okolskiego.
Herb według Antoniego Swacha.
Herb według Niesieckiego.
Herb według Łakiera.
Kot Morski w Księdze herbowej rodów polskich Ostrowskiego, z przywróconym prawidłowym kierunkiem godła.
Strona z Tablic Odmian Herbowych Chrząńskiego, Kot Morski ostatni w środkowym rzędzie

Kot Morski (Cattus Marinus, Kot) – polski herb szlachecki, używany przez kilkanaście rodzin, głównie na terenie Litwy. Jeden z 47 polskich herbów przeniesionych na Litwę w ramach Unii w Horodle, choć np. Władysław Semkowicz twierdzi, że pieczęcie adoptowanego wówczas bojara przedstawiają nie Kota Morskiego, ale Lewarta.

Opis herbu

Opis, stworzony z uwzględnieniem zasad współczesnego blazonowania, brzmi następująco:

W polu czerwonym kot srebrny siedzący, z ogonem między tylnymi łapami, z przednimi łapami uniesionymi i ze złotą przepaską wpół.

W klejnocie nad hełmem w koronie trzy pióra strusie.

Wersja pierwotna, średniowieczna, miała prawdopodobnie w godle małpkę, zwaną kotem morskim lub kotawcem, po niemiecku zaś Meerkatze, wspiętą, bądź siedzącą, z ogonem uniesionym i przepaską.

Najwcześniejsze wzmianki i ewolucja wizerunku

W wyniku unii horodelskiej w 1413 przeniesiony na Litwę. Nieznany herbowny przypuścił wówczas do herbu Wojsznara Wilkolewicza. Rok 1413 jest rokiem pierwszego przedstawienia sfragistycznego, jak i pierwszej wzmianki pisemnej (Akta Unii Polski z Litwą, str. 54, nr 49)[4].

Nie są znane średniowieczne przedstawienia tego herbu. Najwcześniejsze źródła pochodzą z XVI wieku i ukazują godło herbu jako małpkę kotawca. Nazywano tak małe małpki, które marynarze zabierali na statek, zapewne w celach rozrywkowych. Przepaska, czy raczej obroża, miała oddawać fakt, że chodzi o zwierzę udomowione[1].

Herbarz Arsenalski (ok 1535-55) wieku podaje całe godło srebrne, zaś pole czerwone. Barwa ta, jako barwa pola, jest niezmienna we wszystkich źródłach, od XVI po XX wiek. Figura w Herbarzu Arsenalskim przypomina bardziej małpkę niż kota[1].

Przekazy XVI wieczne nie zgadzają się co do barw godła. Stemmata Polonica (ok. 1540) ukazują całe godło złote. Herbarzyk Ambrożego z Nysy (1562) podaje zwierzę czarne, z pasem srebrnym. Według Klejnotów w redakcji Erazma Kamyna (1575), zwierzę ma być kroczące, srebrne, z przepaską złotą[5].

Bartosz Paprocki w Herbach... (1584) zamieszcza już zwierzę bardziej podobne do kota, szare, mimo że w Gnieździe cnoty (1578) tynktura zwierzęcia to srebro. Od publikacji Paprockiego, zwierzę w herbie, mimo iż nadal opisywane jako kot morski, rysowane jest jako zwykły kot domowy. Znamiennym jest, że wraz ze zmianą wizerunku, zmianie uległa też nazwa herbu - herbarze piszą teraz po prostu Kot[5]. Błąd, który popełnił rytownik Paprockiego przy wycinaniu wzorów herbów na kostkach do druku, a w wyniku którego wiele herbów wydrukowano w lustrzanym odbiciu, dotknął również herb Kot Morski. Kolejne herbarze będą ten błąd powielały[6].

Rysunki z kotem w lewo zamieszczają następcy Paprockiego: Szymon Okolski (Orbis poloni, 1642), Wojciech Wijuk Kojałowicz (Compendium, 1650), Antoni Swach (Herby polskie..., 1705) i Kasper Niesiecki (Herbarz polski, 1728-44)[1]. U Niesieckiego i Swacha herb wzbogacił się o klejnot, tj. trzy pióra strusie[7][8]. Wizerunek nie zmienia się w Heraldyce rosyjskiej Aleksandra Łakiera (1855)[9]. W takiej też postaci herb zamieszcza Juliusz Karol Ostrowski w Księdze herbowej rodów polskich z 1897, z tym, że koryguje kierunek godła na prawidłowy, tj. prawy[10].

Zbigniew Leszczyc w Herbach szlachty polskiej i Chrząński w swych Tablicach odmian podają kota zwróconego w lewo, czarnego. Leszczyc dodatkowo podaje labry - czerwone, podbite srebrem, co jest błędem, ponieważ w herbie w wersji Leszczyca brak srebra[11][12].

Opracowania współczesne, jak Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku Tadeusza Gajla, przyjmują najstarszą - srebrną barwę godła i jego prawidłowy, prawy kierunek. Godłem tym jest jednak nie małpa, ale kot. Tadeusz Gajl zamieszcza także rysunek z kotem zastąpionym małpką, dając labry i klejnot jak w wersjach z kotem. Jest to anachronizm, ponieważ najstarsze przekazy stylizujące godło na małpę nie mówią nic o klejnocie i labrach - strusie pióra pojawiły się dopiero u Niesieckiego. Gajl dokonał tu przywrócenia pierwotnego godła i połączył je z nowszymi: klejnotem i labrami[13].

Etymologia nazwy

Nazwa herbu ma charakter obrazowy, nawiązuje do pierwotnego godła, tj. małpki kotawca, zwanej kotem morskim[4].

Pochodzenie herbu

Pochodzenie herbu nie jest jasne. Niesiecki pisze, że herb ten z Włoch albo zkąd inąd do nas przyniesiony, uzasadniając kierunek włoski faktem, że kot był spotykany na rzymskich chorągwiach. Bardziej prawdopodobne jest, że herb trafił do nas z Niemiec. Pierwotne godło herbu czyli małpka, było dość popularne na Zachodzie, zwłaszcza w krajach morskich jak Portugalia, Hiszpania, Anglia i Niderlandy. W przedstawieniach często jest przepasana obrożą. Występuje m.in. w herbach rodów Fitz-Gerald (jako klejnot i trzymacze) i Ketzel (siedząca, w lewo, trzymająca jabłko, jako godło i klejnot)[1].

Herbowni

Mimo, że autorzy herbarzy po Długoszu twierdzili, iż za ich czasów używało się herbu Cattus marinus, to nie da się wskazać średniowiecznego polskiego rodu, czy klanu herbowego, który posługiwałby się tym godłem. Wynika to m.in. z faktu, że nie wiemy kto z polskich panów adoptował Wojsznara. Wijuk Kojałowicz w Compendium twierdzi, że potomkowie tego litewskiego bojara żyli za jego czasów w województwie mińskim i powiecie oszmiańskim. Zaliczał się do nich zapewne duchowny Kazimierz Woysznarowicz, żyjący w XVII wieku[1].

Kolejne źródła dodają jeszcze kilka nazwisk, zarówno polskich jak i litewskich: Dolski - Dulski, Korzun - Korzon, Kot, Kotłubaj, Lipski, Swarczyński, Swarożyński, Wilkolewicz - Wierkolowicz, Wojsznarowicz. Brak wśród tych rodzin przedstawicieli jakiegoś średniowiecznego rodu, czy klanu[1].

Swarczyńscy, pierwotnie herbu Sas prawdopodobnie przejęli Kota od Swarożyńskich, z racji podobieństwa nazwisk[1].

Utworzenie poprawnej listy herbownych komplikuje fakt, że na pieczęciach członków wymienionych rodów brak rysunku jednoznacznie przedstawiajacego kota czy kotawca. Władysław Semkowicz twierdzi, że na pieczęci Wojsznara jest po prostu Lewart. Wymienia też pieczęć Gotarda z Dolska (Dulska), łowczego dobrzyńskiego, z 25 stycznia 1434, z czworonożnym, wspiętym zwierzęciem o długim ogonie. Wprawdzie Tadeusz Gajl przypisuje Dulskim odmianę Gryzimy z jednym lisem[14], ale podobieństwo godeł każe przypuszczać, że być może pierwotnie używali oni Kota. Podobną do używanej przez Gotarda pieczęć miał Janusz z Sokołowa, ale Piekosiński i o tej pieczęci mówi, że prawdopodobnie przedstawia Lewarta[1].

Herbem Kot Morski (z odmianą) pieczętowała się tatarska rodzina Korzunów (Korzónów), osiadła w kijowszczyźnie i bracławszczyźnie (otrzymali w 1386 od Władysława Jagiełły za wierną służbę majątek Moninsk w ziemi ruskiej). Odmiana herbu miała polegać na dodaniu strzały, ale jej ułożenie i tynktura pozostają nieznane. Inna rodzina tatarskiego pochodzenia - Kotłubaje, mieli zarzucić swój herb własny (Kotłubaj) i po unii lubelskiej używać podstawowej wersji herbu Kot (w 1835 mieli się z niego wykazać przed deputacją wileńską). Herb Kotłubaj nie jest znany[15]. Była też rodzina ormiańska Kotłubaj (jej protoplasta Sinan miał w 1398 własnym kosztem zbudować kościół św. Mikołaja w Kamieńcu Podolskim). Według Ludwika Korwina nie ma jednak pewności, czy podobnie jak rodzina tatarska, używali oni herbu Kot[2].

Warto wspomnieć o Adamie Kocie, który w 1659 roku otrzymał szwedzką nobilitację od króla Jana Kazimierza, wraz z nazwiskiem Kotowski. Jego herb, zachowany na dwóch płaskorzeźbach w kaplicy kościoła o.o. Dominikanów w Warszawie, przedstawiał wspiętego kota w koronie (korona występuje tylko na jednej z płaskorzeźb). Głowa kota jednak, przypomina tu bardziej małpią. Kotowski nie figuruje na liście nazwisk w infoboksie, gdyż formalnie miał szlachectwo szwedzkie. Ponadto, korona i brak przepaski w jego herbie sugerowałaby raczej udostojnioną odmianę, a nie właściwy herb Kot Morski[1].

Lista nazwisk znajdująca się w artykule (w infoboksie po prawej stronie) pochodzi z Herbarza polskiego Tadeusza Gajla, uzupełnionego o nazwiska z artykułu Kot czy małpka? Rozważania o herbie Kot Morski, Adama Heymowskiego, oraz jedną oboczność z Herbarza rodzin tatarskich Dziadulewicza. Jest to dotychczas najpełniejsza lista herbownych, którym przypisano herb Kot Morski.

Bibliografia

  • Adam Heymowski. Kot czy małpka? Rozważania o herbie Kot Morski. „Rocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego”. 13, s. 205-209, 1995. 
  • Tadeusz Gajl: Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku : ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów. L&L, 2007, s. 406-539. ISBN 978-83-60597-10-1.

Zobacz też

herbarz, heraldyka, lista herbów

Linki zewnętrzne

  1. a b c d e f g h i j k l m n o Adam Heymowski. Kot czy małpka? Rozważania o herbie Kot Morski. „Rocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego”. 13, s. 205-209, 1995. 
  2. a b Ludwik Korwin: Ormiańskie rody szlacheckie. Kraków: Gebethner i Wolff, 1934, s. 111.
  3. a b c d e f g h i j k l m n Tadeusz Gajl: Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku : ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów. L&L, 2007, s. 406-539. ISBN 978-83-60597-10-1.
  4. a b Józef Szymański: Herby średniowiecznego rycerstwa polskiego. Warszawa: PWN, 1993, s. 163. ISBN 83-01-09797-3.
  5. a b Józef Szymański: Herbarz rycerstwa polskiego z XVI wieku. Warszawa: DiG, 2001, s. 185-187. ISBN 83-7181-217-5.
  6. Alfred Znamierowski: Herbarz rodowy. Warszawa: Świat Książki, 2004, s. 39. ISBN 83-7391-166-9.
  7. Kasper Niesiecki, Jan Nepomucen Bobrowicz: Herbarz polski Kaspra Niesieckiego S. J. T. 5. Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1840, s. 326.
  8. Antoni Swach: Herby polskie z Marcina Bielskiego, Jana Liwa Herbulta, W.O. Szymona Okolskiego Zakonu Kaznodziejskiego S.TB. z inszych autorów. Poznań: 1705, s. 45.
  9. Aleksander Borysowicz Łakier: Russkaja geraldika. St. Petersburg: KNIGA, 1855, s. 437 /art. 123/ XX tabl.. (ros.)
  10. Juliusz Karol Ostrowski: Księga herbowa rodów polskich. T. 1. Warszawa: Główny skład księgarnia antykwarska B. Bolcewicza, 1897, s. 265.
  11. Stanisław Teodor Chrząński: Tablice odmian herbowych. Juliusz Karol Ostrowski, 1909, s. XVI.
  12. Zbigniew Leszczyc: Herby szlachty polskiej. T. 2. Poznań: Zakład Artystyczno-Chemigraficzny Antoniego Fiedlera, 1908, s. tabl. XXXIX.
  13. Tadeusz Gajl: Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku : ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów. L&L, 2007, s. 363. ISBN 978-83-60597-10-1.
  14. Tadeusz Gajl: Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku : ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów. L&L, 2007, s. 85. ISBN 978-83-60597-10-1.
  15. Stanisław Dziadulewicz: Herbarz rodzin tatarskich w Polsce. Wilno: Stanisław Dziadulewicz, 1929, s. 413,415.

Szablon:Herby alfabetycznie