Krążowniki ciężkie typu Duquesne

Szablon:Typy okrętów infobox Krążowniki typu Duquesne to seria dwóch francuskich krążowników ciężkich, okresu międzywojennego i II wojny światowej. Były pierwszymi francuskimi okrętami tej klasy i służyły czynnie do końca lat 40.

Historia powstania

Traktat waszyngtoński z 1922, ograniczający zbrojenia morskie w zakresie okrętów liniowych, zezwolił jednocześnie sygnatariuszom na budowę krążowników o maksymalnej wyporności do 10.000 t. i kalibrze dział do 203 mm. W efekcie, główne potęgi morskie rozpoczęły budowę nowej klasy okrętów o maksymalnych dopuszczalnych parametrach, nazywanych krążownikami "waszyngtońskimi", a następnie krążownikami ciężkimi. Pierwszymi francuskimi ciężkimi krążownikami były dwa okręty typu Duquesne - "Duquesne" i "Tourville", zamówione 1 lipca 1924, w ramach programu finansowego na 1924 rok (początkowo klasyfikowano je we Francji jako krążowniki lekkie - croiseurs legers, do czasu wprowadzenia podziału klas krążowników przez traktat londyński z 1930). Okręty zaprojektowało biuro STCN.

Ponieważ początkowo koncepcja krążownika ciężkiego dopiero się kształtowała, okręty pierwszego pokolenia tej klasy na ogół były słabo opancerzone, z powodu konieczności zmieszczenia się w narzuconej wyporności. Francuskie okręty mimo to stanowiły wyjątek, będąc praktycznie pozbawione opancerzenia kadłuba i posiadając jedynie bardzo słabe opancerzenie komór amunicyjnych oraz artylerii, przez co były wrażliwe nawet na ogień krążowników lekkich (masa pancerza wynosiła jedynie 459 t – 4,5% wyporności). Atutem ich miała być duża prędkość 33 węzłów, pozwalająca na unikanie walki (podczas prób osiągnęły one nawet maksymalnie 34,13 w - "Tourville" i 35,3 w - "Duquesne") oraz silna artyleria, pozwalająca na zwalczanie lżejszych okrętów. Cechy te były zgodne z przewidywanym zastosowaniem francuskich krążowników ciężkich do prowadzenia dalekiego rozpoznania, a na dalszym planie - do działań rajderskich na liniach komunikacyjnych wroga, zwłaszcza bazując w koloniach francuskich. Stąd nacisk położono na dobre własności morskie i projekt nowych ciężkich krążowników był w zasadzie nieco powiększoną wersją lekkich krążowników typu Duguay Trouin, ze wzmocnionym uzbrojeniem. Oprócz słabego pancerza, ujemną cechą był też słaby stopień biernej ochrony przeciw wybuchom podwodnym.

Nazwa Położenie stępki Wodowanie Przekazanie flocie Wejście do służby Wycofanie ze służby
Duquesne 30 października 1924, Arsenal de Brest w Breście 17 grudnia 1925 6 grudnia 1928 25 stycznia 1929 2 lipca 1955
Tourville 4 marca 1925, Arsenal de Lorient w Lorient 24 sierpnia 1926 1 grudnia 1928 13 marca 1929 28 kwietnia 1961

Okręty otrzymały nazwy na cześć Abrahama Duquesne i Anne Hilarion de Tourville.

Opis

Okręty typu Duquesne miały kadłub z podniesionym pokładem dziobowym, na ok. 1/3 długości, jako jedyne krążowniki ciężkie pierwszego pokolenia. Ich cechą charakterystyczną, przejętą z typu Duguay Trouin, były burty przechodzące w ściany dolnego piętra nadbudówki dziobowej (powtórzone na późniejszych krążownikach typu Suffren). Dzięki dużym rozmiarom i wysokim burtom, miały one bardzo dobrą dzielność morską, porównywalną z brytyjskim typem County. Nadbudówka dziobowa z mostkiem była dość niska i mało rozbudowana, lecz wznosił się nad nią masywny trójnożny maszt ze stanowiskiem kierowania ogniem. Przez całe śródokręcie od uskoku dziobowego ciągnęła się niska nadbudówka, na której na rufie stała wieża dział nr 3. Artyleria główna rozmieszczona była w czterech dwudziałowych wieżach w osi okrętu, po dwie na dziobie i rufie, w dwóch poziomach (na pokładzie dziobowym i rufowym oraz piętrze nadbudówki dziobowej i rufowej). Dynamiczną i zwartą sylwetkę okrętów uzupełniały dwa dość szeroko rozstawione pochyłe kominy na śródokręciu, z dźwigiem pomiędzy nimi i pochyły drugi maszt przed wieżą nr 3.

"Tourville" w 1945. Na szkicu po prawej zaznaczone rozplanowanie pancerza.

Kadłub podzielony był poprzecznie na 17 przedziałów wodoszczelnych, zbudowany w podłużnym układzie naboru, na całej długości miał podwójne dno. Siłownia - 4 kotłownie i 2 maszynownie, zbudowana była w układzie przemiennym (eszelonowym), zwiększającym odporność na uszkodzenia. Okręty miały podwójne stery. Opancerzenie kadłuba ograniczało się jedynie do "skrzyniowego" opancerzenia komór amunicyjnych pod wieżami artylerii głównej, stanowiących łącznie ok. 1/4 długości kadłuba (30 mm po bokach, 20 mm z przodu, tyłu i od góry). Z masy opancerzenia, 368 t przypadało na kadłub i 91 t na wieże artylerii. Wieże i ich barbety opancerzone były dwoma warstwami płyt (co zmniejszało ich i tak niewysoką odporność) łącznej grubości 30 mm. Pomieszczenie maszyny sterowej miało cienki pancerz 17 mm, ponadto pokład górny był wykonany ze stali grubości 22-24 mm[1].

Uzbrojenie główne w 8 dział 203 mm było typowe dla krążowników ciężkich. Dla nowych okrętów specjalnie zaprojektowano działa kalibru 203 mm, nie używanego wcześniej we Francji (używany był kaliber 194 mm). Masa dwudziałowej wieży wynosiła 180 t. System kierowania ogniem obejmował punkt kierowania na szczycie przedniego masztu, z dwoma dalmierzami (3 m i 5 m) i przelicznik artyleryjski w kadłubie. Pomocniczy punkt na nadbudówce dziobowej miał dalmierz 5-metrowy ("Duquesne") lub nowszy 3-metrowy ("Tourville"). Ponadto, górne wieże dział miały własne dalmierze 5-metrowe, za pomocą których można było kierować parą wież.

Osiem dział przeciwlotniczych 75 mm umieszczone było po 4 na burtach: 2 na skrzydłach dolnego piętra nadbudówki dziobowej i 2 na śródokręciu po bokach katapulty. W 1933 działa te wyposażono w tarcze ochronne i zainstalowano system kierowania ogniem przeciwlotniczym, w formie dwóch stanowisk z 3-metrowym dalmierzem i przelicznikiem. Lekkie uzbrojenie plot stanowiło 8 pojedynczych działek automatycznych 37 mm (4 po bokach pierwszego komina i po dwa na pokładzie dziobowym i rufowym)[1]. Według innych źródeł, w połowie lat 30. zostało zamienione na cztery podwójnie sprzężone działka 37 mm[2]. Ponadto, okręty miały początkowo 8 karabinów maszynowych 8 mm Hotchkiss, które wymieniono w latach 1933-1934 na 4 podwójnie sprzężone wkm-y 13,2 mm, a w 1937 dodano jeszcze dwa podwójne wkm-y na skrzydłach mostka[1].

Okręty otrzymały wyposażenie lotnicze już na etapie projektu, jako pierwsze francuskie okręty. Miały jedną katapultę obrotową na śródokręciu za drugim kominem, mogły przenosić do dwóch wodnosamolotów. Początkowo były to maszyny Gourdou-Leseurre serii Gourdou-Leseurre GL-810 (810/811/812HY). W 1937 katapulty zdemontowano, lecz w 1938 ponownie je zainstalowano. Od 1939 używano łodzi latających Loire-130. W skład wyposażenia okrętów wchodziła ponadto stacja hydrolokacyjna[1].

Pod koniec 1943 z obu okrętów zdjęto wyposażenie lotnicze z katapultą. W marcu 1944 na "Tourville" zamieniono 4 działka 37 mm przeciwlotnicze na 4 skuteczniejsze 40 mm Bofors.[1] W marcu 1944 z "Duquesne" zdjęto wyrzutnie torpedowe[2].

W połowie lat 30., w związku z budową silniej opancerzonych krążowników, rozważano przebudowę okrętów na lekkie lotniskowce. Trzy projekty przewidywały zamontowanie częściowego pokładu lotniczego o wymiarach 139x22 m i zachowanie dziobowych lub rufowych wież. Czwarty projekt przewidywał zdjęcie całej artylerii na korzyść pokładu lotniczego długości 176 m. Przewidywano zastosowanie poziomych kominów i artylerii przeciwlotniczej 12 dział 100 mm. Od przebudowy odstąpiono z uwagi na małą ilość zabieranych samolotów (12-14) i plany budowy pełnowymiarowych lotniskowców typu Joffre[1].

Służba

Oba okręty służyły przez większość czasu razem. W latach 1928-1930 jeszcze nie miały zainstalowanej całości wyposażenia, która była następnie uzupełniana. W 1928 "Duquesne" odbył rejs do Nowego Jorku, a w 1929 rejs wokół Afryki, odwiedzając francuskie kolonie. "Tourville" między 5 kwietnia a 24 grudnia 1929 odbył rejs dookoła świata (przez Kanał Panamski, Chile, Australię, Kanał Sueski do Brestu). Wraz z nowym "Suffren" oba krążowniki utworzyły 1. dywizjon lekki w Breście ("Duquesne" jako okręt flagowy). W latach 1930-1931 wypełniały ponadto funkcje szkolne. W styczniu 1932 "Duquesne" został okrętem flagowym Lekkiej Eskadry w Tulonie, obejmującej 1., 5. i 7. lekki dywizjon (dwa ostatnie- wielkich niszczycieli). W latach 1933-1934 oba krążowniki były remontowane i modernizowane, po czym weszły w skład 3. lekkiego dywizjonu, a w 1937 – 2. dywizjonu krążowników. Od 1937 okręty wykorzystywano do szkolenia. W sierpniu 1939 2. dywizjon został przydzielony do 3. eskadry, z "Tourville" jako okrętem flagowym.[1]

Na początku II wojny światowej, "Tourville" pełnił służbę patrolową na Morzu Śródziemnym, a między styczniem a lutym 1940 przewiózł z Tulonu do Bejrutu ładunek złota. "Duquesne" między styczniem a kwietniem 1940 stacjonował w Dakarze, uczestnicząc w poszukiwaniach niemieckich rajderów na Atlantyku. Po ataku Niemiec na Francję, w maju 1940 oba okręty weszły w skład alianckiego zespołu X wiceadm. Godfroya w Aleksandrii (okręt flagowy – "Duquesne"). Po kapitulacji Francji Brytyjczycy podjęli akcje zmierzające do neutralizacji floty francuskiej (zobacz operacja Catapult) i na mocy porozumienia zawartego pod brytyjską groźbą użycia siły, okręty zespołu X zostały 5 lipca 1940 rozbrojone w Aleksandrii, pozostając pod kontrolą francuską ze szkieletowymi załogami (4 lipca, podczas negocjacji, "Tourville" uczestniczył w odpieraniu nalotu włoskich samolotów).

W maju 1943, po przejściu kolonialnej administracji francuskiej w Afryce na stronę generała de Gaulle'a, oba krążowniki zostały włączone do sprzymierzonych z aliantami sił Wolnych Francuzów i w czerwcu 1943 powróciły do linii. 3 lipca 1943 przebazowały do Dakaru płynąc wokół Afryki, tworząc wraz z "Suffren" 1. eskadrę krążowników. Działały stamtąd na Atlantyku, poszukując niemieckich statków, lecz nie były intensywnie wykorzystywane z powodu umiarkowanego zasięgu. W maju 1944 "Duquesne" skierowano do Wielkiej Brytanii na remont. Znajdował się w rezerwie operacji Neptune (lądowania w Normandii). W grudniu wszedł w skład francuskiego zespołu operacyjnego French Naval Task Force, atakującego niemieckie obiekty na wybrzeżu Zatoki Biskajskiej. W kwietniu 1945 wraz z pancernikiem "Lorraine" i niszczycielami zwalczał jednostki niemieckie w ujściu Żyrondy.[1]

"Tourville" od czerwca do listopada 1944 był remontowany w Bizercie. W grudniu został wycofany do rezerwy w Tulonie, służąc jako okręt-baza okrętów eskortowych. [1] Według innych źródeł, służył też jako transportowiec wojska[2].

Po wyzwoleniu Francji oba okręty przeszły modernizację: "Tourville" od grudnia 1944 do listopada 1945 w Tulonie, a "Duquesne" od czerwca do listopada 1945 w Breście. Podczas modernizacji m.in. zdemontowano maszty rufowe i wyrzutnie torpedowe, lekkie uzbrojenie przeciwlotnicze zamieniono na 8 pojedynczych armat 40 mm Bofors i 16 ("Tourville") lub 20 ("Duquesne") działek 20 mm Oerlikon, zamontowano na maszcie amerykańskie radary SF1 i SA2 i w stanowisku kierowania ogniem zamontowano 8-metrowy dalmierz stereoskopowy. Na "Tourville" dziobowe 4 armaty 75 mm przeniesiono z nadbudówki na śródokręcie.[1].

Po modernizacji, oba krążowniki powróciły po wojnie do służby czynnej, w latach 1945-1947 odbyły po dwa rejsy na wody Indochin, gdzie Francja usiłowała odzyskać pozycję kolonialną. W marcu 1946 uczestniczyły w zajęciu Tonkinu. W sierpniu 1947 "Duquesne" wycofano do rezerwy A, po czym służył w Algierze jako okręt-baza sił desantowych. 2 lipca 1955 został wycofany ze służby, po czym przeholowany do Mers el-Kebir i 27 lipca 1956 sprzedany na złom. "Tourville" od końca 1948 służył jako hulk koszarowy w Breście, po czym 28 kwietnia 1961 wycofano go ze służby i 15 stycznia 1963 oddano do stoczni złomowej[1] (inne dane - wycofano 8 marca 1962[2]).

Dane techniczne

  • wyporność:
    • standardowa: 10.160 t
    • pełna: 12.435 t
  • wymiary:
    • długość całkowita: 191 m
    • długość na linii wodnej: 185 m
    • szerokość: 19,1 m
    • zanurzenie: 6,49 m (maks.)
  • napęd: 4 turbiny parowe Rateau-Bretagne o mocy 120.000 KM, 8 kotłów parowych Guyot du Temple[3] (ciśnienie 20 at), 4 śruby (średnica 4,2 m)
  • prędkość maksymalna: 33,75 w.
  • zasięg: 5500 mil morskich przy prędkości 13 w (2900 Mm / 29 w)
  • zapas paliwa: 1820 t.
  • załoga: 605

Uzbrojenie i wyposażenie:

  • 8 dział 203 mm M1924 w dwudziałowych wieżach (4xII, po dwie na dziobie i rufie w dwóch poziomach)
    • długość lufy: 60 kalibrów (L/60), masa pocisku przeciwpancernego: 123,1 kg (później 134 kg), prędkość początkowa: 820 m/s, donośność: 30 000 m, kąt podniesienia: 45°, zapas amunicji: 150 na działo
  • 8 dział przeciwlotniczych 75 mm M1924 (8xI)
  • 8 działek przeciwlotniczych 37 mm M1925 (4xII)
  • 12 wkm plot 13,2 mm (6xII)
  • 6 wyrzutni torpedowych 550 mm 1925T (2xIII, na burtach)
  • 15 bomb głębinowych
  • 1-2 wodnosamoloty, katapulta

Opancerzenie: (masa 459 t)

  • wieże dział artylerii głównej: 30 mm
  • stanowisko dowodzenia: 30 mm
  • komory amunicyjne: 30-20 mm
  1. a b c d e f g h i j k S. Patjanin...
  2. a b c d W. W. Iwanow: Korabli Wtoroj Mirowoj wojny: WMS Francji (Корабли Второй Мировой войны: ВМС Франции), Morskaja Kollekcja 11/2004
  3. 8 kotłów wg S. Patjanin..., 9 kotłów wg Roger Chesneau: Conway's All the World's Fighting Ships 1922-1946, Londyn 1992, ISBN 0-85177-146-7, s.263

Bibliografia

  • Siergiej Patjanin (Сергей Патянин): Francuskije kriejsera Wtoroj Mirowoj wojny. Czast 2: Tjażjołyje kriesera tipa «Duquesne» w: Morskaja Kampania nr 2/2007

Zobacz też