Krążowniki liniowe typu Amagi

Krążowniki liniowe typu Amagi
ilustracja
Planowane okręty 4
Zbudowane okręty 0 (jeden ukończony jako lotniskowiec)
Okręty w służbie 0
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność standardowa: 41217 ton
pełna: 47000 ton
Długość 251,8 m
Szerokość 30,8 m
Zanurzenie 9,5 m
Napęd 4 śruby, turbiny Gihon, 19 kotłów Kampon, 131200 SHP
Prędkość 30 węzłów
Zasięg 8000 mil morskich @ 14 węzłów
Uzbrojenie 10 × 406 mm L/45
16 × 140 mm L/50
6 × 120 mm L/45 plot
8 × 610 mm tt
Opancerzenie pas pancerny: 254 mm
barbety: 280–229 mm
wieża dowodzenia: 356–76 mm
grodzie cytadeli 73 mm
pokład: 98 mm

Krążowniki liniowe typu Amagi (jap. 天城型 Amagi-gata) − typ japońskich okrętów wojennych z okresu I wojny światowej.

Budowa krążowników liniowych typu Amagi była elementem realizacji tzw. planu 8-8, mającego na celu unowocześnienie Marynarki Wojennej Japonii. Typ Amagi, w skład którego miały wchodzić cztery okręty, był powiększoną wersją pancerników typu Kaga, ale z cieńszym pancerzem burtowym i pokładowym oraz zmodyfikowanym układem artylerii średniego kalibru[1]. Ograniczenia nałożone przez traktat waszyngtoński z 1922 spowodowały, że budowa okrętów tego typu musiała zostać przerwana. Jedynie "Amagi" i "Akagi", zgodnie z ustaleniami traktatu, zostały przeznaczone do ukończenia jako lotniskowce. Trzęsienie ziemi uszkodziło jednak kadłub tego pierwszego tak mocno, że okręt został zezłomowany, a w jego miejsce na lotniskowiec przerobiono pancernik "Kaga". "Akagi" służył w czasie II wojny światowej jako część Kido Butai do momentu zatopienia w bitwie o Midway.

Nazwy trzech pierwszych okrętów pochodziły od formacji Amagi, Akagi i Atago, podczas gdy nazwa czwartego pochodziła od miasta Takao na Formozie (obecnie Kaohsiung, Tajwan)[1].

Projekt

Rozmiary i maszynownia

Okręty miały planowaną wyporność równą 41 217 tonom oraz pełną 47 000 ton. Projekt przewidywał, że osiągną 250 m długości na linii wodnej oraz 251,8 m całkowitej. Szerokość miała wynosić 30,8 m, a zanurzenie 9,5 m[1]. Okręty miały być napędzane turbinami typu Gohon przekazującymi moc na cztery śruby napędowe. Projektanci zakładali, że turbiny będą otrzymywać parę z 19 kotłów wodnorurkowych typu Kampon, z których 11 miało być opalanych olejem napędowym, a pozostałych osiem mieszaniną oleju i węgla. System ten miał zapewnić moc 131 200 shp i prędkość maksymalną 30 węzłów. Okręty miały mieć zapas 3900 ton oleju i 2500 ton węgla. Prędkość ekonomiczna została określona na 14 węzłów, a z pełnym zapasem paliwa okręt miał mieć maksymalny zasięg 8000 mil morskich[1].

Uzbrojenie

Zaplanowano, że artyleria główna okrętów typu Amagi będzie się składać z 10 dział kal. 406 mm L/45[A 1] w pięciu wieżach dwudziałowych (choć w 1920 testowano działo o lufie długości 50 kalibrów i mogło ono także być zastosowane). Działo wystrzeliwało pocisk przeciwpancerny ważący 1000 kg przy pomocy ładunku prochowego o masie 224 kg z prędkością 790 m/s. Działa mogły strzelać z prędkością pomiędzy 1,5 a 2,5 strzału na minutę. Każde miało zapas 90 pocisków, a żywotność luf określono na 250-300 strzałów. Wieże zostały umieszczone wzdłuż linii środkowej w następujący sposób: dwie wieże na dziobie (w superpozycji) i trzy za nadbudówką rufową (dwie na podwyższonym pokładzie, trzecia bezpośrednio na rufówce)[1]. Ważyły 1004 tony każda i mogły ustawić działa pod kątem od -5 do +30 stopni[2].

Artyleria średniego kalibru miała się składać z 16 dział kal. 140 mm L/50 zamontowanych w kazamatach na śródokręciu. Działa te wystrzeliwały pociski o wadze 38 kg za pomocą ładunku prochowego o wadze 10,33 – 10,97 kg z prędkością wylotową 850-855 m/s. Maksymalne podniesienie dział miało wnosić 25 stopni, co umożliwiało oddanie strzału na odległość 17 500 m[3]. Cztery, później sześć, dział przeciwlotniczych kal. 120 mm L/45 miało być zamontowanych na śródokręciu. Okręty miały być także wyposażone w osiem wyrzutni torpedowych kal. 610 mm umieszczonych poniżej linii wodnej[1].

Opancerzenie

Planowano, że typ Amagi będzie wyposażony w pancerz burtowy o grubości 254 mm nachylony pod kątem 12 stopni, natomiast grodzie cytadeli miały mieć 73 mm grubości. Barbety artylerii głównej miały być chronione przez pancerze grubości 229–280 mm, a wieża dowodzenia przez 76–356 mm. Planowano, że pancerz pokładowy będzie miał grubość 98 mm[1].

Geneza projektu

Doświadczenia z wojny rosyjsko-japońskiej przekonały planistów morskich, że japońskiej flocie potrzebnych będzie więcej szybkich okrętów. 4 kwietnia 1907 Cesarska Rada Obrony zaaprobowała tzw. plan 8-8. Był on oparty na założeniu, że w składzie marynarki zawsze będzie się znajdowało osiem pancerników i osiem krążowników pancernych młodszych niż 10 lat (później zmodyfikowano założenia na osiem krążowników liniowych i wiek do ośmiu lat). Nadejście nowego rodzaju pancerników – drednotów spowodowało jednak, że od samego początku plan był niewykonalny[4]. Przy słabej i nierozwiniętej gospodarce oraz dużych obciążeniach, jakim została ona poddana w czasie wojny rosyjsko-japońskiej (Japonia wyszła z wojny zwycięska, ale będąc bankrutem)[4] zwodowanie HMS "Dreadnought" było katastrofą dla Japonii[5].

W 1907 Japonia była w połowie drogi do uzyskania stanu 8-8 mając w służbie dwa nowo zbudowane pancerniki (typu Katori), dwa dalsze (typu Satsuma) w budowie oraz cztery krążowniki pancerne zatwierdzone do budowy lub w budowie. Dodatkowo zatwierdzono budowę trzech dalszych pancerników oraz czterech krążowników, lecz fundusze na ten cel nie zostały przyznane. Zmiany technologiczne i strategiczne spowodowały jednak, że ówczesne pancerniki (w tym wszystkie japońskie okręty pozostające w służbie lub znajdujące się w budowie[A 2]) stały się przestarzałe w momencie wprowadzenia do służby HMS "Dreadnought". Krążowniki pancerne stały się natomiast przestarzałe w momencie, gdy Wielka Brytania i Niemcy rozpoczęły budowę pierwszych jednostek nowej klasy - krążowników liniowych. Dowództwo japońskiej marynarki szybko zrozumiało tę sytuację i zaproponowało zamówienie u Brytyjczyków dwóch krążowników liniowych, z których jeden miał być zbudowany w Wielkiej Brytanii, a drugi w Japonii. Okręty te zostały zamówione (typ Kongo)[5].

W 1910 nadal posiadano autoryzację na budowę jednego pancernika i czterech krążowników pancernych. Pancernik – silniej opancerzona wersja okrętów typu Kongo – stał się pierwszym japońskim superdrednotem ("Fusō"). Z tym okrętem Japonia pozornie zbliżała się do celu 8-8, ale nowe okręty wchodzące na służbę we flotach innych mocarstw reprezentowały wyższy poziom technologiczny i powodowały, że wszystkie wcześniej zbudowane japońskie okręty liniowe stawały się przestarzałe. To oznaczało, iż planiści dążący do floty 8-8 musieliby zmierzać do budowy siedmiu dalszych pancerników oraz czterech dalszych krążowników liniowych[5] w momencie, gdy Japonia starała się przetrwać światowy kryzys finansowy[4].

Po propozycjach dowództwa marynarki z 1911 i 1912 nawołujących do dużej rozbudowy floty, rada ministrów zgodziła się przyjąć plan 4-4. Zgodnie z nim zostały zatwierdzone do budowy trzy nowe pancerniki, ale żaden krążownik liniowy[6]. Marynarka uznała jednak ten plan za zbyt skromny i nadal dążyła do realizacji planu 8-4. Cesarska Rada Obrony z kolei naciskała na realizację planu 8-8. Rząd ustąpił i do lipca 1914 zdecydował najpierw o poparciu planu 8-4, a następnie 8-8. Plan 8-4 został zaprezentowany Zgromadzeniu Narodowemu w 1914. Planowano że do 1923 Japonia będzie posiadała osiem pancerników i cztery krążowniki liniowe. Planowano zbudować dwa pancerniki typu Nagato i dwa typu Tosa. Problemem był przy tym fakt, że stary plan zakładał, iż wszystkie okręty wchodzące w skład floty 8-8 musiały mieć mniej niż osiem lat. Do czasu, gdy wszystkie nowe okręty zostałyby ukończone, "Fuso" i pierwsze dwa okręty typu Kongo byłyby już według tych kryteriów uznane za przestarzałe[7].

Pomimo tego plan został przegłosowany w 1917 i zatwierdzony wraz z finansami na dwa krążowniki liniowe, którymi zostały dwie jednostki typu Amagi. Pod koniec 1917 marynarka zaproponowała rozszerzenie planu 8-4 i dodanie dwóch kolejnych krążowników liniowych. Propozycja została zaaprobowana i w rezultacie zamówiono dwa kolejne okręty typu Amagi. Jednak posiadanie w budowie czterech pancerników i czterech krążowników liniowych (wszystkie wyposażone w działa kal. 406 mm) było bardzo dużym obciążeniem dla gospodarki japońskiej. W tym czasie Japonia na marynarkę wojenną wydawała około 1/3 budżetu[7].

Budowa, jej przerwanie i konwersja

Wielki okręt po wodowaniu znajdujący się w stoczni
"Akagi" po wodowaniu w kwietniu 1925; już po rozpoczęciu konwersji na lotniskowiec

"Akagi" był pierwszym okrętem typu, którego stępkę położono. Budowa rozpoczęła się 6 grudnia 1920 w stoczni w Kure. Budowa "Amagi" rozpoczęła się dziesięć dni później w Yokosuka. Planowano, że ta pierwsza para jednostek zostanie ukończona, odpowiednio, w grudniu i listopadzie 1923. Stępkę "Atago" położono w Kobe w stoczni Kawasaki 22 listopada 1921 i planowano, że jednostka zostanie ukończona w grudniu 1924. "Takao" , czwarta i ostatnia jednostka tego typu, miał powstać w stoczni Mitsubishi w Nagasaki. Jego stępkę położono 19 grudnia 1921 i planowano, że także zostanie ukończony w grudniu 1924[1].

Plany japońskie zostały mocno zmienione przez traktat waszyngtoński podpisany w lutym 1922, który ograniczył tonaż okrętów określanych jako capital ship jakie mogli posiadać jego sygnatariusze. Traktat ustanawiał także moratorium na budowę nowych jednostek. Zgodnie z tym ustaleniem krążowniki liniowe znajdujące się w budowie zostały anulowane. Wielka Brytania wstrzymała budowę jednostek typu G3, USA jednostek typu Lexington, a Japonia typu Amagi[8]. Traktat zezwalał na przerobienie kadłubów pancerników i krążowników liniowych znajdujących się w budowie na lotniskowce, ale tylko jeżeli nowe jednostki miałyby wyporność poniżej 27 000 ton. Mając na uwadze, że jednostki typu Amagi miały mieć projektowaną wyporność pełną równą 47 000 tonom[1], ciężko byłoby utrzymać ten limit. Jednak Amerykanie mieli ten sam problem z jednostkami typu Lexington. Spowodowało to, że w ramach wyjątku (na wniosek amerykańskiego asystenta Sekretarza Marynarki T. Roosevelta Jr.) został dodany do traktatu punkt umożliwiający pięciu sygnatariuszom możliwość przerobienia do dwóch capital ships, które znajdowały się w budowie, na lotniskowce o wyporności maksymalnej 33 000 ton.[9][10]. Spowodowało to, że Stany Zjednoczone i Japonia szybko skorzystały z tej możliwości. Japonia wybrała do konwersji "Amagi" i "Akagi", dwa najbardziej zaawansowane w budowie okręty. "Atago" i "Taka" zostały anulowane 31 lipca 1924 i rozebrane na złom tego samego roku[1].

Podczas trzęsienia ziemi w Tokio (1923), doszło do znacznych uszkodzeń kadłuba "Amagi". Struktura została zbyt mocno zniszczona by być użyteczną i prace zostały przerwane. "Amagi" został skreślony z listy jednostek floty i sprzedany na złom. Złomowanie rozpoczęło się 14 kwietnia 1924[1]. W zamian za krążownik liniowy do przeróbki został wybrany nieukończony pancernik "Kaga", przy budowie którego prace zostały wcześniej przerwane 5 lutego 1922.

Służba jako lotniskowiec

"Akagi" na próbach w 1927; okręt początkowo miał dwa krótkie pasy startowe i jeden główny do lądowania
Osobny artykuł: Akagi.

Prace mające na celu przerobienie nieukończonego krążownika liniowego na lotniskowiec rozpoczęły się 19 listopada 1923 i zostały ukończone w marcu 1927. Okręt początkowo miał jeden główny pokład służący do lądowań oraz dwa krótsze, umieszczone poniżej, pokłady startowe. Ten projekt okazał się być niesatysfakcjonujący i w 1937 okręt został wycofany z aktywnej służby w celu przebudowy, która zakończyła się w następnym roku. Niższe pokłady startowe zostały usunięte, pokład startowy został wydłużony do 249 metrów, dodano także trzeci podnośnik samolotów[11].

Okręt brał udział w operacjach w pobliżu Chon do chwili, gdy wszedł w skład sił mających zaatakować Pearl Harbor. W ataku brał udział jako jednostka flagowa admirała Nagumo[12]. Około 6:00 7 grudnia 1941 w odległości koło 275 mil od bazy amerykańskiej z pokładu lotniskowców "Akagi", "Kaga", "Hiryū", "Sōryū", "Shōkaku" i "Zuikaku" wystartowały samoloty pierwszej fali, która zaatakowała o 7:40. Drugi atak nastąpił o 8:50. Rozważano trzeci atak, ale Nagumo stwierdził, że nie jest on wart ryzyka i nakazał flocie odwrót[13] .

W lutym 1942 "Akagi" wraz z lotniskowcami "Hiryū" i "Sōryū" oraz zespołem pancerników, krążowników i niszczycieli został wysłany na Ocean Indyjski by zniszczyć tamtejszą flotę brytyjską. W czasie podróży do celu japońskie lotniskowce zbombardowały Darwin (19 lutego) oraz zatopiły amerykański transportowiec wodnosamolotów (dawniej lotniskowiec) USS "Langley" (CV-1) 27 lutego. 5 kwietnia samoloty ze wszystkich lotniskowców uderzyły na brytyjską bazę w Colombo niszcząc instalacje nabrzeżne oraz zatapiając krążownik pomocniczy i niszczyciel w porcie. Gdy japońskie samoloty wróciły na pokłady okrętów, wodnopłatowiec rozpoznawczy spostrzegł krążowniki ciężkie HMS "Dorsetshire" i HMS "Cornwall". 88 samolotów zostało wysłanych przeciw Brytyjczykom – oba okręty zostały zatopione. 9 kwietnia japońskie lotniskowce zaatakowały Trincomalee i zniszczyły wiele brytyjskich myśliwców i bombowców oraz zatopiły statek handlowy w porcie. W czasie ataku na Trincomalee samoloty z "Akagi" zatopiły brytyjski lotniskowiec HMS "Hermes" i australijski niszczyciel HMAS "Vampire"[14].

"Akagi" został następnie okrętem flagowym 1. Floty Powietrznej (Kido Butai), która skoncentrowana była dookoła lotniskowców "Akagi", "Kaga", "Hiryū" i "Sōryū". Formacja została wysłana by wziąć udział w bitwie o Midway 4 czerwca 1942[12]. Japończycy planowali, że wyciągną w morze i zatopią amerykańską flotę w czasie tej operacji. 3 czerwca bombowce B-17 z Midway zaatakowały japońskie lotniskowce, ale bez efektu. Rankiem 4 czerwca 108 samolotów zostało wysłanych do ataku na wyspę, ale w czasie lotu japońskie samoloty zwiadowcze zlokalizowały amerykańską flotę. Nagumo rozkazał zawrócić samoloty i przezbroić je w bomby przeciwpancerne i torpedy. W czasie przezbrajania i uzupełniania paliwa nad japońskimi lotniskowcami pojawiły się amerykańskie bombowce nurkujące Dauntless i w ciągu kilku minut trzy japońskie lotniskowce zostały obezwładnione[15]. "Akagi" został trafiony przez dwie bomby, które spowodowały wybuch pożaru[11]. Okręt został opuszczony i zatopiony następnego dnia, pozostałe 3 lotniskowce także nie przetrwały bitwy[12].

Przypisy rzeczowe

  1. L/45 oznacza długość luf – w tym wypadku lufa ma długość 45 kalibrów – czyli jest 45 razy dłuższa niż kaliber działa
  2. z technicznego punktu widzenia okręty typu Satsuma były semidrednotami z powodu ciężkiej artylerii średniego kalibru, jednak nadal były przestarzałe w stosunku do brytyjskiego okrętu liniowego
  1. a b c d e f g h i j k Gardiner i Gray (1984), s. 235
  2. Tony DiGiulian: Japanese 41 cm/45 (16.1") 3rd Year Type, 40 cm/45 (16.1") 3rd Year Type. Navweaps.com, 19 kwietnia 2007. [dostęp 18 stycznia 2009].
  3. Tony DiGiulian: Japanese 5.5"/50 (14 cm) 3rd Year Type. Navweaps.com, 23 sierpnia 2007. [dostęp 18 stycznia 2009].
  4. a b c Gardiner i Gray (1984), s. 222
  5. a b c Gardiner i Gray (1984), p. 223
  6. Gardiner i Gray (1984), s. 222–223
  7. a b Gardiner and Gray (1984), s. 224
  8. Patrz: Washington Naval Treaty, Chapter II, Part III, Section II
  9. Friedman (1983), s. 43
  10. Patrz: Washington Naval Treaty, Chapter I, Article IX
  11. a b Stille, s. 12
  12. a b c Akagi (Aircraft Carrier, 1927-1942). Naval Historical Center, 21 marca 1999. [dostęp 18 stycznia 2009].
  13. Tucker, Roberts, et. al. (2005), s. 995
  14. Tucker, Roberts, et. al. (2005), s. 613
  15. Tucker, Roberts, et. al. (2005), s. 846–847

Bibliografia

Szablon:Bibliografia start

Szablon:Bibliografia stop

Linki zewnętrzne

Szablon:Link FA