Krążowniki liniowe typu Moltke

Krążowniki liniowe typu Moltke
Ilustracja
SMS "Moltke" podczas wizyty w Nowym Jorku w 1912 roku
Kraj budowy Flag of the German Empire.svg Niemcy
Użytkownicy War Ensign of Germany (1903–1919).svg Niemcy
Wejście do służby 1911–1912
Zbudowane okręty 2
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność 22 979 ton konstrukcyjna
25 400 ton pełna
Długość 186,6 m
Szerokość 29,4 m
Zanurzenie 9,19 m
Napęd 2 zespoły turbin parowych o łącznej mocy nominalnej 52 000 KM
24 kotłów parowych
4 śruby
Prędkość 25,5 węzła
Zasięg 4120 Mm przy 14 w.
Załoga 1053
Uzbrojenie 10 dział kal. 280 mm
12 dział kal. 150 mm
12 dział kal. 88 mm
4 wyrzutnie torped kal. 500 mm

Krążowniki liniowe typu Moltke – typ dwóch niemieckich krążowników liniowych (w Niemczech klasyfikowanych oficjalnie jako wielkie krążowniki, niem.: Große Kreuzer), oddanych do służby w latach 1911–1912 i uczestniczących w działaniach I wojny światowej. Stanowiły ulepszoną wersję pierwszego zbudowanego dla Kaiserliche Marine okrętu tej klasy, SMS "von der Tann", ze wzmocnionym uzbrojeniem i opancerzeniem.

Pierwszy z krążowników typu Moltke, SMS "Moltke", przez cały okres wojny wchodził w skład Hochseeflotte i brał udział w większości głównych bitew z Royal Navy, w tym na Dogger Bank w 1915 i jutlandzkiej w 1916 roku. Przez pewien czas uczestniczył również w kampanii na Bałtyku. Podobnie jak większość okrętów Hochseeflotte został samozatopiony w Scapa Flow 21 czerwca 1919 roku.

Drugi okręt typu, SMS "Goeben", w chwili rozpoczęcia I wojny światowej wchodził w skład Eskadry Śródziemnomorskiej (Mittelmeerdivision) i wraz z lekkim krążownikiem SMS "Breslau", ścigany przez okręty brytyjskie przedarł się do Konstantynopola. Wcielony formalnie w skład floty tureckiej, pod nazwą "Yavuz Sultan Selim", nadal był obsadzony niemiecką załogą. Brał udział w walkach z Rosjanami na Morzu Czarnym i Brytyjczykami na Morzu Egejskim. Po zakończeniu I wojny światowej pozostał w składzie marynarki wojennej Turcji, w 1936 roku zmieniając nazwę na "Yavuz". Służył ostatecznie aż do 1971 roku, po czym został złomowany.

Projektowanie i budowa

Pierwsze niemieckie krążowniki liniowe: SMS "von der Tann" i dwie jednostki typu Moltke powstały w odpowiedzi na budowę w stoczniach brytyjskich okrętów typów Invincible i Indefatigable. W odróżnieniu od krążowników Royal Navy, silnie uzbrojonych i o dużej prędkości maksymalnej, osiągniętej jednak kosztem redukcji opancerzenia do minimum, Niemcy stworzyli bardziej zrównoważony projekt okrętów, o zbliżonej prędkości, lecz uzbrojonego w działa o mniejszym kalibrze i dużo lepiej opancerzonego. Według taktyków Hochseeflotte, miały one przede wszystkim wypełniać działania rozpoznawcze na rzecz głównych sił floty[1].

Projekt typu Moltke oparto o plany SMS "von der Tann", zwiększając rozmiary, dodając dodatkową wieżę artylerii głównej na rufie (umieszczoną po raz pierwszy na niemieckich okrętach w superpozycji[2]) oraz dokonując mniejszych modyfikacji. Pierwszy z okrętów został sfinansowany z budżetu na lata 1908–1909, drugi zaś 1909–1910[3]. Podobnie jak poprzednik, obydwa okręty zostały zbudowane w stoczni koncernu Blohm & Voss w Hamburgu. Kontrakty na budowę krążowników oznaczonych "G" (numer budowy 200) i "H" (numer budowy 201) zawarto 17 września 1908 i 8 kwietnia 1909 roku[4][5]. Stępkę pod pierwszy położono 7 grudnia 1908, pod drugi 28 sierpnia 1909 roku. Prace stoczniowe ukończono odpowiednio 30 września 1911 i 2 maja 1912 roku[6]. Koszt budowy każdej jednostki wynosił około 42 miliony marek w złocie[7].

Opis konstrukcji

Charakterystyka ogólna

Krążowniki liniowe typu Moltke miały kadłub o długości całkowitej 186,6 m i szerokości całkowitej 29,4 m. Ich wyporność konstrukcyjna wynosiła 22 979 ton metrycznych, zaś pełna 25 400 ton. Przy obciążeniu do wyporności pełnej zanurzenie wynosiło od 8,77 m na dziobie do 9,19 m na rufie[8]. Grodzie wodoszczelne dzieliły kadłuby na 15 przedziałów, podwójne dno obejmowało 78% długości okrętu[9].

Załoga okrętu według projektu miała wynosić 43 oficerów i 1010 podoficerów i marynarzy w okresie pokoju[8]. W czasie wojny liczebność załogi wzrosła, w przypadku SMS "Moltke" w okresie gdy pełnił funkcję okrętu flagowego 1. Grupy Rozpoznawczej, o 13 oficerów i 62 marynarzy[10].

Konstrukcyjnie okręty były wyposażone w zbiorniki przeciwprzechyłowe, których jednak nie używano zgodnie z przeznaczeniem, wykorzystując jako dodatkowe pomieszczenia na paliwo[3].

Urządzenia napędowe

Napęd jednostek typu Moltke stanowiły dwa zespoły turbin parowych Parsonsa, każdy składający się z turbiny wysokiego i niskiego ciśnienia o łącznej projektowanej mocy 52 000 KM. Napędzały one za pośrednictwem wałów napędowych cztery śruby o średnicy 3,74 m[7]. Parę do turbin dostarczały 24 kotły opalane węglem, umieszczone w czterech kotłowniach. W 1916 roku w paleniskach kotłów SMS "Moltke" zainstalowano rozpylacze paliwa płynnego[11]. Planowana prędkość maksymalna, wynosząca 25,5 węzła, była przez obydwa okręty znacznie przekroczona podczas prób morskich. SMS "Moltke" osiągnął 28,4 węzła przy mocy maszyn 85 782 KM, SMS "Goeben" był tylko nieznacznie wolniejszy[4].

Podobnie jak pozostałe niemieckie krążowniki liniowe, okręty typu Moltke posiadały dwa stery, ustawione w układzie tandem, jeden za drugim. Rozwiązanie to, poprawiające zwrotność w zakresie niskich prędkości, przy większych powodowało znaczne (nawet do 60%) zwalnianie jednostki przy silnym wychyleniu sterów na burtę. Ponadto, ponieważ pierwszy ster znajdował się w strefie zaburzonego przez śruby przepływu wody, jego sprawność przy większych prędkościach malała[11].

Projektowany zapas węgla wynosił 1000 ton i mógł być w razie konieczności zwiększany do maksymalnie 3100 ton, co pozwalało przepłynąć 4120 mil morskich przy prędkości ekonomicznej 14 węzłów[7].

Okręty były zasilane w energię elektryczną przez sześć turbogeneratorów o łącznej mocy 1500 kW, dostarczających prąd o napięciu 225 V[11].

Uzbrojenie

Główne uzbrojenie krążowników typu Moltke stanowiło dziesięć dział kalibru 280 mm i długości lufy 50 kalibrów, umieszczonych w pięciu wieżach artyleryjskich, znajdujących się na pokładzie dziobowym (jedna), na śródokręciu (dwie rozmieszczone diagonalnie na burtach) oraz na rufie (dwie w superpozycji). Zapas amunicji wynosił 810 sztuk (po 162 jednostki ognia na wieżę)[7]. Kąt podniesienia luf wynosił początkowo 13,5°, w 1916 roku na SMS "Moltke" został zwiększony do 16°, co pozwoliło na zwiększenie donośności z 18 100 do 19 100 m[8].

Na artylerię średnią składało się dwanaście dział kal. 150 mm, umieszczonych w kazamatach, po sześć na burcie oraz dwanaście dział kal. 88 mm w kazamatach w nadbudówkach. Te ostatnie zostały później uznane za nieskuteczne i sukcesywnie demontowane. W ich miejsce na rufowej nadbudówce zainstalowano cztery działa przeciwlotnicze kal. 88 mm[7].

Ponadto okręty posiadały cztery podwodne wyrzutnie torpedowe kal. 500 mm, umieszczone w sposób typowy dla niemieckich ciężkich okrętów tego okresy: jedna na dziobie, jedna na rufie po lewej stronie urządzenia sterowego oraz dwie na burtach prostopadle do osi podłużnej jednostek[8]. Krążowniki zabierały łącznie 11 torped[7].

Jesienią 1915 roku na SMS "Moltke" prowadzono próby z użyciem wodnosamolotu[11].

Opancerzenie

W porównaniu z SMS "von der Tann" opancerzenie jednostek typu Moltke uległo wzmocnieniu. Wykonane w całości ze stali Kruppa[9], składało się z cytadeli pancernej o ścianach pionowych grubości 270 mm, chroniącej główne elementy konstrukcji, pancerza pionowego poza cytadelą o grubości 100 mm, pancernych kazamat o grubości ścian do 150 mm i opancerzenia poziomego o łącznej grubości 75 mm. Wieże artyleryjskie były chronione pancerzem o grubości do 230 mm a ich barbety 250 mm, pancerne stanowisko dowodzenia miało pancerz o grubości do 350 mm. Podwodne części okrętów były chronione wzdłużną grodzią przeciwtorpedową o grubości od 50 mm w rejonie wież artyleryjskich i komór amunicyjnych do 30 mm w mniej istotnych fragmentach konstrukcji[4][3][7].

Losy jednostek

SMS Moltke

Osobny artykuł: SMS Moltke (1911).
SMS "Moltke"

Stępkę pod budowę wielkiego krążownika "G" położono w stoczni Blohm & Voss w Hamburgu 7 grudnia 1908 roku. Wodowanie odbyło się 7 kwietnia 1910 roku[6]. Okręt otrzymał nazwę upamiętniającą pruskiego feldmarszałka Helmuta von Moltke (1800–1891), nadał mu ją zaś bratanek patrona, szef Sztabu Generalnego, generał Helmuth von Moltke[11]. Prace stoczniowe ukończono 30 września 1911 roku, po czym SMS "Moltke" udał się na próby morskie. Po ich zakończeniu 31 marca 1912 roku został wcielony do 1. Grupy Rozpoznawczej (niem.: 1. Aufklärungsgruppe)[6]. W kwietniu krążownik wszedł w skład zespołu okrętów Kaiserliche Marine, odbywających rejs do Ameryki Północnej, podczas którego wpłynął z oficjalną wizytą do portu w Nowym Jorku[12]. Po powrocie do Kilonii okręt wykonał jeszcze jedno zadanie specjalne: eskortował jacht cesarza Wilhelma II płynącego z oficjalną wizytą do Rosji[12].

Podejmując normalną służbę, SMS "Moltke" został okrętem flagowym dowódcy 1. Grupy Rozpoznawczej, kontradmirała Franza von Hippera i pełnił tę rolę do czerwca 1914 roku[12]. Podczas I wojny światowej krążownik wziął udział w większości akcji zespołu admirała Hippera, poczynając od rajdów na Yarmouth oraz na Scarborough, Hartlepool i Whitby, poprzez bitwę na Dogger Bank i bombardowanie Yarmouth i Lowestoft aż do bitwy jutlandzkiej[13]. Dwukrotnie działał operacyjnie na Morzu Bałtyckim: w sierpniu 1915 roku wziął udział w bitwie w Zatoce Ryskiej a w październiku 1917 roku wspierał swą artylerią operację Albion[14]. Podczas działań w Zatoce Ryskiej 19 sierpnia 1915 roku został poważnie uszkodzony po trafieniu torpedą przez brytyjski okręt podwodny HMS E1[15]. Pomimo to i z około 450 tonami wody w kadłubie powrócił o własnych siłach do Hamburga[1].

Zgodnie z warunkami rozejmu w Compiègne SMS "Moltke" był, wraz z niemal całą Hochseeflotte, internowany w Scapa Flow, gdzie został zatopiony przez własną załogę 21 czerwca 1919 roku. Wrak został wydobyty w 1927 roku i złomowany w latach 1927–1929[10].

SMS Goeben

Osobny artykuł: SMS Goeben.
SMS "Goeben"

Stępkę pod budowę wielkiego krążownika "H" położono w stoczni Blohm & Voss w Hamburgu 28 sierpnia 1909 roku, wodowanie odbyło się 28 lutego 1911 roku[6]. Nazwą upamiętniono pruskiego generała z czasów wojny francusko-pruskiej, Augusta Karla von Goebena (1816–1880), zaś nadał ją generał Paul von Ploetz[16]. Prace stoczniowe ukończono 2 lutego 1912 roku. Po przyspieszonym ich zakończeniu w sierpniu 1912 roku[6], krążownik został skierowany na Morze Śródziemne, do tworzonej tam (w związku z wybuchem I wojny bałkańskiej) Eskadry Śródziemnomorskiej. Wraz z lekkim krążownikiem SMS "Breslau" opuścił Kilonię w pierwszych dniach listopada 1912 roku, by 15 listopada zawinąć do Konstantynopola[17].

Przed wybuchem I wojny światowej okręty eskadry odbyły szereg wizyt w portach Morza Śródziemnego, między innymi Wenecji, Neapolu i Poli[17]. W 1914 roku na SMS "Goeben" nastąpiła awaria kotłów, co znacznie ograniczyło prędkość krążownika. Plany powrotu na remont do Niemiec zostały anulowane po zamachu w Sarajewie. Ostatecznie naprawę przeprowadzono w stoczni w Poli, z udziałem niemieckich specjalistów[18]. 4 sierpnia, w dniu rozpoczęcia wojny z Francją i Wielką Brytanią, niemieckie jednostki ostrzelały port Philippeville we francuskiej Algierii[19]. Następnie zgodnie z rozkazami skierowały się w stronę Konstantynopola. Prowadzony przez sześć kolejnych dni pościg za niemieckimi krążownikami nie przyniósł rezultatu i obydwa okręty bezpiecznie zawinęły do portu przeznaczenia[17].

16 sierpnia 1914 roku SMS "Goeben" został fikcyjnie zakupiony i formalnie wcielony do floty tureckiej (jako jej okręt flagowy) pod nazwą "Yavuz Sultan Selim", ale pozostał obsadzony niemiecką załogą, realizującą niemieckie plany wojenne[19]. 29 października, pomimo formalnej neutralności Turcji, artyleria krążownika zbombardowała Sewastopol, w drodze powrotnej topiąc rosyjski stawiacz min "Prut" i uszkadzając niszczyciel "Lejtenant Puszczin". Podczas wymiany ognia "Yavuz Sultan Selim" został dwukrotnie niegroźnie trafiony ciężkimi pociskami rosyjskiej artylerii nadbrzeżnej. W konsekwencji tej akcji 1 listopada Rosja wypowiedziała wojnę Turcji[20].

18 listopada 1914 roku u wybrzeży Krymu "Yavuz Sultan Selim" starł się z eskadrą rosyjskich przeddrednotów, uszkadzając jeden z nich i samemu odnosząc uszkodzenia po trafieniu rosyjskim pociskiem w kazamaty artylerii średniej. Zginęło przy tym 13 członków załogi okrętu[18]. W grudniu 1914 roku krążownik wszedł na dwie miny i został poważnie uszkodzony. Naprawy trwały aż do maja 1915 roku. Następnie okręt prowadził działania przeciwko flocie rosyjskiej na Morzu Czarnym aż do wycofania się Rosji z wojny w grudniu 1917 roku[20]. 20 stycznia 1918 roku "Yavuz Sultan Selim" wraz z "Midilli" (dawnym SMS "Breslau") podjęły akcję przeciwko flocie brytyjskiej w pobliżu wyspy Imroz na Morzu Egejskim. Zatopione zostały co prawda dwa monitory Royal Navy, ale tureckie okręty weszły na pole minowe. "Midilli" zatonął, zaś powracający do Dardaneli "Yavuz Sultan Selim" został poważnie uszkodzony przez wybuch trzech min i osadzony na płyciźnie[21]. Prowizorycznie naprawiony krążownik został w maju 1918 roku wysłany do okupowanego przez Niemców Sewastopola na remont, kontynuowany później w Konstantynopolu[22]. W listopadzie 1918 roku niemiecka załoga formalnie przekazała okręt Turkom[23].

Okręt pozostał we flocie tureckiej w okresie międzywojennym, z nazwą skróconą do "Yavuz Selim"[24]. W latach 1926–1930 przeszedł poważną modernizację w Izmirze[19], w 1936 roku ponownie zmienił nazwę na "Yavuz"[24]. Podczas II wojny światowej stacjonował w Gölcük[19]. Po wejściu Turcji do NATO otrzymał numer burtowy "B70"[24]. W czynnej służbie pozostawał do 1963 roku, następnie został przesunięty do rezerwy[19]. Na przełomie lat 60. i 70. był oferowany do sprzedaży rządowi Republiki Federalnej Niemiec, ale z różnych przyczyn transakcja nie doszła do skutku. Ostatecznie wycofany w 1971 roku, jako ostatni okręt swojej klasy[24], został złomowany w Izmirze w latach 1973–1974[19].

  1. a b Tadeusz Klimczyk: Pancerniki. s. 121.
  2. R. A. Burt: German Battleships 1897-1945. s. 18.
  3. a b c Conway's All the World's Fighting Ships 1906-1921. s. 152.
  4. a b c Dieter Jung: Die Schiffe der Kaiserlichen Marine.... s. 16-17.
  5. Gary Staff: German Battlecruisers 1914-18. s. 11-12.
  6. a b c d e N. J. M. Campbell: Battle Cruisers. s. 22.
  7. a b c d e f g Siegfried Breyer: Schlachtkreuzer der Kaiserlichen Marine (I). s. 15, 21.
  8. a b c d Gary Staff: German Battlecruisers 1914-18. s. 12.
  9. a b Erich Gröner: German Warships: 1815-1945. s. 54.
  10. a b Erich Gröner: German Warships: 1815-1945. s. 55.
  11. a b c d e Gary Staff: German Battlecruisers 1914-18. s. 14.
  12. a b c Gary Staff: German Battlecruisers 1914-18. s. 15.
  13. Siegfried Breyer: Schlachtkreuzer der Kaiserlichen Marine (I). s. 18.
  14. Gary Staff: German Battlecruisers 1914-18. s. 15-16.
  15. R. A. Burt: German Battleships 1897-1945. s. 19.
  16. Gary Staff: German Battlecruisers 1914-18. s. 17-18.
  17. a b c Gary Staff: German Battlecruisers 1914-18. s. 18.
  18. a b N. J. M. Campbell: Battle Cruisers. s. 25.
  19. a b c d e f Siegfried Breyer: Schlachtkreuzer der Kaiserlichen Marine (I). s. 25.
  20. a b Gary Staff: German Battlecruisers 1914-18. s. 19.
  21. Tadeusz Klimczyk: Pancerniki. s. 122.
  22. N. J. M. Campbell: Battle Cruisers. s. 26.
  23. Gary Staff: German Battlecruisers 1914-18. s. 20.
  24. a b c d R. A. Burt: German Battleships 1897-1945. s. 20.

Bibliografia

Szablon:Bibliografia start

  1. Siegfried Breyer: Schlachtkreuzer der Kaiserlichen Marine (I). Friedberg: 1988, seria: Marine Arsenal. Band 7. ISBN 3-7909-0352-3.
  2. R. A. Burt: German Battleships 1897-1945. London: 1989. ISBN 0-85368-985-7.
  3. N. J. M. Campbell: Battle Cruisers. Greenwich: 1978, seria: Warship Specjal 1. ISBN 0-85177-130-0.
  4. Robert Gardiner (red.): Conway's All the World's Fighting Ships 1906-1921. London: 1986. ISBN 0-85177-245-5.
  5. Erich Gröner: German Warships: 1815-1945. Annapolis: 1990. ISBN 0-87021-790-9.
  6. Dieter Jung: Die Schiffe der Kaiserlichen Marine 1914-1918 und ihr Verbleib. Bonn: 2004. ISBN 3-7637-6247-7.
  7. Tadeusz Klimczyk: Pancerniki. Warszawa: 2002. ISBN 83-86776-66-4.
  8. Gary Staff: German Battlecruisers 1914-18. Botley, Oxford: 2006. ISBN 1-84603-009-3.

Szablon:Bibliografia stop

Szablon:Link FA