Krzyżówka białooka

Krzyżówka białooka
Anas laysanensis[1]
Rothschild, 1892
Ilustracja
Krzyżówka białooka na atolu Midway
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd ptaki neognatyczne
Rząd blaszkodziobe
Rodzina kaczkowate
Podrodzina kaczki
Rodzaj Anas
Gatunek krzyżówka białooka
Synonimy
  • Anas platyrhynchos laysanensis Rothschild, 1892
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 CR pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

Krzyżówka białooka[3] (Anas laysanensis) – gatunek średniej wielkości ptaka z rodziny kaczkowatych. Endemiczna dla Wysp Hawajskich krzyżówka białooka występowała w przeszłości na całym archipelagu, obecnie żyje tylko na trzech niewielkich, odosobnionych wyspach. Jest uznawana za gatunek krytycznie zagrożony wyginięciem.

Systematyka

Gatunek został opisany naukowo przez Waltera Rotschilda w 1892 roku[4]. Epitet gatunkowy odnosi się do wyspy Laysan w łańcuchu Północno-Zachodnich Wysp Hawajskich. Należy do kaczek właściwych, do tego samego kladu co krzyżówka (Anas platyrhynchos), lecz wyróżnia się pod względem behawioralnym i genetycznym. Dawniej sądzono, że krzyżówka białooka i krzyżówka hawajska (A. wyvilliana, haw. koloa) pochodzą od migrujących kontynentalnych krzyżówek, które trafiły na archipelag Hawajski, ale badania genetyczne wskazują, że pierwszy gatunek jest dużo dalej spokrewniony z krzyżówką niż krzyżówka hawajska. Analizy filogenetyczne oparte o badania mtDNA wskazują, że krzyżówki białookie i krzyżówki wywodzą się od wspólnych przodków, pochodzących z regionu Azji Wschodniej i wysp Pacyfiku[5].

Charakterystyka

Krzyżówka białooka jest ptakiem wielkości cyraneczki, ciemnobrązowym z wyraźną białą obwódką dookoła oka. Mierzy od 38 do 43 cm[6]. Ma krótki, płaski dziób u samców zielononiebieski, a u samic pomarańczowy; u obu płci występują na nim czarne plamy o różnorodnym kształcie i wielkości. Nogi i płetwy są pomarańczowe, u samców zwykle kolor jest intensywniejszy. Wokół szyi zazwyczaj znajduje się pierścień z tkanki tłuszczowej. U niektórych samców pióra głowy i szyi słabo opalizują, a środkowe sterówki są lekko zawinięte ku górze. Obie płcie mają na skrzydle opalizujące lusterko, zielononiebieskie do purpurowego[7]. U starszych osobników, szczególnie w niewoli, często bieleją pióra głowy i szyi (leucyzm)[8]. Pierzenie odbywa się latem, jest całkowite, pierząca się kaczka traci lotki i zdolność latania aż do wyrośnięcia nowych piór[8]. Masa ciała dorosłej kaczki 348–548 g[6]; latem samce są cięższe od samic, ale w odróżnieniu od kontynentalnych krzyżówek, na wiosnę trend się odwraca: samice są zwykle cięższe od samców[9]. Dzikie krzyżówki białookie żyją do dwunastu lat, w niewoli do osiemnastu[10].

Zachowania

Krzyżówki białookie polujące na muchówki

Krzyżówka białooka dobrze chodzi i biega, jej obręcz biodrowa jest przystosowana do naziemnego trybu życia. Jest owadożerna, żeruje głównie na muchówkach Neoscatella sexnotata żyjących nad wodą. Biegnąc z wyciągniętą szyją i kłapiąc dziobem trzymanym nisko przy ziemi, kaczki chwytają wzbijające się do lotu owady[8]. Poza tym żerują pływając w oczkach wodnych i na wybrzeżu, a także wśród roślin lądowych, gdzie najczęściej zjadają gąsienice i poczwarki ciem Agrotis dislocata. Chwytają też inne bezkręgowce, jedzą glony, liście i nasiona[9][11]. W ciągu dnia, szczególnie w sezonie lęgowym, kryją się wśród traw i krzewów gdzie znajdują schronienie przed ptakami drapieżnymi, takimi jak fregata średnia. Najczęściej wychodzą w otwarty teren, nad lagunę i na tereny podmokłe gdzie żerują, w okresie od zmierzchu do świtu, chociaż w kolejnych latach obserwuje się zmiany związane z dostępnością pożywienia. Nie są terytorialne, ale zwykle wykazują przywiązanie do miejsca i ich areał osobniczy zajmuje obszar średnio 9,78 ± 2,60 hektara[12]. Podobnie jak wiele innych gatunków wyspiarskich, kaczki te są ufne i ciekawskie, można nawet skłonić je do podejścia do człowieka. Mają niewielki dystans ucieczki, rzadko odlatują[8], w obliczu zagrożenia często zastygają w bezruchu[13].

Lęgi

Ptaki łączą się w pary na jesieni, po okresie pierzenia, budowę gniazd zaczynają na wiosnę[2]. Pary nie są stałe, w kolejnym sezonie lęgowym kaczki mogą zachować lub zmienić partnerów[9]. Samica buduje gniazdo na ziemi, ukryte w gęstej roślinności, szczególnie wśród miłki Eragrostis variabilis. Gniazdo ma kształt płytkiej misy otoczonej suchą trawą i zrzuconymi piórami. Krzyżówki białookie składają jaja typowo od kwietnia do sierpnia. Na wyspie Laysan w lęgu znajduje się średnio 3,3 jaja, u ptaków reintrodukowanych na Midway lęgi są większe (7 jaj), przypuszczalnie w związku z większą dostępnością pożywienia[2]. Rozmiar jaja 37,3–39,3 mm, masa 34,5–56 g[6]. Inkubacja jaj trwa 28–29 dni, typowo mniej niż połowa lęgów się udaje (jedną z przyczyn jest zjadanie jaj przez hawajkę grubodziobą). Będąc zagniazdownikami, kaczęta opuszczają gniazdo w dniu wyklucia, ale podążają za matką na żerowiska przez co najmniej 4 dni. Częste jest mieszanie się kacząt z różnych wylęgów, a także dzielenie obowiązkami przez 2–4 kaczki; nie ma pewności, czy jest to strategia rozrodcza na której zyskują spokrewnione ptaki, czy też raczej ograniczone terytorium sprawia, że częstsze jest przypadkowe mieszanie piskląt[13]. Okres pierzenia piskląt trwa 46-52 dni[6].

Status i ochrona

Spadek liczebności

Kaczor krzyżówki białookiej

Spadek liczebności krzyżówki białookiej rozpoczął się pomiędzy 400 a 600 r. naszej ery, wraz z zasiedleniem Wysp Hawajskich przez Polinezyjczyków i zawleczeniem na wyspy drapieżnych ssaków[11]. Znalezione kości świadczą, że w przeszłości zamieszkiwały one główne wyspy Molokaʻi, Oʻahu, Kauaʻi, Maui i Hawaiʻi[7]. Jeszcze w 1828 roku ostatnie kaczki były widziane na małej wyspie Lisianski w archipelagu Północno-Zachodnich Wysp Hawajskich, ale już podczas następnej udokumentowanej wizyty, w 1891 roku, nie było ich[9][2]. Gatunek przetrwał wyłącznie na innej odosobnionej wyspie tego archipelagu, Laysan. Szczątki subfosylne krzyżówek białookich na głównych wyspach Hawajów były znajdowane od poziomu morza po miejsca dawniej porośnięte lasem, na wysokości do 1800 m n.p.m., co wskazuje na zdolności adaptacyjne gatunku i sugeruje, że wyspa Laysan o maksymalnej wysokości bezwzględnej 12 m n.p.m. prawdopodobnie nie reprezentuje optymalnego środowiska dla tych kaczek[14].

Najprawdopodobniej ptaki zniknęły z innych wysp w związku z drapieżnictwem ze strony szczurów polinezyjskich, a także polowaniami i utratą środowiska. Jak wiele wyspiarskich endemitów, krzyżówka białooka wyewoluowała w środowisku, w którym zagrożenie stanowiły drapieżniki latające i nie potrafiła bronić się przed naziemnymi drapieżnikami takimi jak człowiek, szczur, pies, dzika świnia i mangusta mała. Przestraszone kaczki częściej zastygają w bezruchu, niż uciekają przed zagrożeniem, co jest strategią skuteczną w obronie przed rodzimymi hawajskimi ptakami drapieżnymi. Chociaż krzyżówki białookie zachowały zdolność latania, to nie migrują i nie powróciły na dawniej zasiedlone wyspy[13].

Krzyżówki białookie przetrwały dziewiętnasty wiek na wolnej od szczurów wyspie Laysan, zajmując najmniejsze terytorium spośród wszystkich gatunków kaczkowatych na świecie (411 hektarów). W latach 90. XIX wieku na wyspę przybyli ludzie, aby eksploatować guano. Na kaczki polowano dla mięsa i sportu. Sprowadzone na wyspę króliki domowe zniszczyły naturalną szatę roślinną. Wyspa znalazła się pod ochroną prawa federalnego w 1909 roku, wraz z ustanowieniem rezerwatu przyrody na Północno-Zachodnich Wyspach Hawajskich (Hawaiian Islands National Wildlife Refuge). Pomimo tej deklaracji w tym samym roku na wyspie wylądowali japońscy kłusownicy, którzy zabili dla piór około 200 000 ptaków morskich (głównie albatrosów ciemnolicych) i przetrzebili krzyżówki białookie dla ich mięsa[8]. Ogółem przybycie ludzi na Laysan doprowadziło do wyginięcia trzy ptasie endemity: wymarła Porzana palmeri (gatunek chruściela), hawajka szkarłatna (Himatione fraithii) i lokalny podgatunek trzciniaka cienkodziobego (Acrocephalus familiaris familiaris). Krzyżówki białookie znalazły się na skraju wyginięcia: w 1911 roku żyło tylko siedem dorosłych ptaków i pięć piskląt[7][15].

Odbudowa populacji

Wskutek tego, że wiele królików w późniejszych latach zginęło z głodu, a pozostałe zostały wytrzebione przez biologów w 1923 roku, populacja kaczek zaczęła się odradzać, osiągając liczebność około 500 sztuk w latach 50. XX wieku[8][9][16]. W latach 1957-58 pierwsze kaczki zostały odłowione i przewiezione do zoo w Honolulu, a stamtąd do innych ogrodów zoologicznych. W 1966 roku Kongres Stanów Zjednoczonych uchwalił ustawę o ochronie gatunków zagrożonych (Endangered Species Preservation Act) i w 1967 krzyżówka białooka została objęta prawną ochroną. W wyniku katastrof naturalnych gatunek ten dotknął jednak efekt wąskiego gardła, w szczególności w 1993 na skutek nasilonego zjawiska El Niño wystąpiła susza i niedobór żywności, w wyniku czego liczebność populacji spadła do około 100 sztuk. Obecnie rozród i przetrwanie tych ptaków są monitorowane, ptaki są także rozmnażane w ogrodach zoologicznych. Od 1998 roku część kaczek nosi specjalne obrączki ornitologiczne lub nadajniki radiowe, pozwalające na śledzenie ptaków i ich sukcesu lęgowego. Badania te wykazały, że na Laysan zaledwie 30% kacząt dożywa wieku, w którym stają się zdolne do lotu. Przyczyną śmierci, oprócz chorób, często są urazy doznane od ptaków morskich i obcych dorosłych kaczek, czego przyczyną są zapewne ograniczone terytorium i dostępność pokarmu[10][17].

W 2004 i 2005 roku w wyniku wspólnej akcji United States Geological Survey i United States Fish and Wildlife Service 42 krzyżówki białookie zostały przeniesione na atol Midway, aby odtworzyć drugą dziką populację tego gatunku. Jako że prawdopodobieństwo równoczesnego wystąpienia katastrofy naturalnej na obu atolach jest niewielkie, druga populacja zmniejsza ryzyko wyginięcia kaczek na skutek suszy, huraganu, tsunami, chorób takich jak ptasia grypa i przypadkowego pojawienia się w ekosystemie obcych roślin lub zwierząt[18]. W ciągu pierwszych dwóch lat populacja na Midway ponad dwukrotnie zwiększyła liczebność[19]. W styczniu 2007 już sto krzyżówek białookich zamieszkiwało wyspy atolu. Badacze kontrolujący rozwój populacji stwierdzili, że kaczki na Midway parzą się w młodszym wieku i składają więcej jaj niż ptaki pozostałe na Laysan. Te obserwacje wskazują, że dostępność pokarmu i miejsca na Midway sprzyja rozmnażaniu się kaczek, co napawa optymizmem co do przyszłości tej populacji[20]. Do 2011 roku liczba kaczek na Laysan i Midway zbliżała się do tysiąca sztuk, jednak uderzenie fali tsunami wywołanej przez wyjątkowo silne trzęsienie ziemi u wybrzeży Honsiu spowodowało około czterdziestoprocentowy spadek liczebności[21], szczególnie silnie dotykając populację na Laysan (50% strat). Ptaki dotknęła także epidemia zatrucia jadem kiełbasianym (botulizmu), która zabiła ponad 160 kaczek na Midway[2].

W 2014 roku trzecia populacja została wprowadzona na atol Kure, gdzie wytępiono szczury i od 2007 roku przywracano pierwotny stan środowiska naturalnego. Z Midway sprowadzono 28 zdrowych krzyżówek białookich[21]. Ptaki przetrwały zimę i w maju 2015 roku pracownicy hawajskiego Departamentu Ziemi i Zasobów Naturalnych naliczyli 19 piskląt[22].

Planowana jest reintrodukcja ptaków na wyspę Lisianski, z której zniknęły w XIX wieku, jednak wcześniej konieczne jest odtworzenie słodkowodnych mokradeł, które zanikły po zniszczeniu pierwotnej szaty roślinnej wyspy[2].

Przyszłość gatunku

Szanse na przetrwanie krzyżówki białookiej wzrosły znacznie dzięki aktywnej ochronie. Mimo tego gatunkowi wciąż zagraża wprowadzenie obcych gatunków na zamieszkiwane wyspy, co może wpłynąć na przeżywalność lub sukces lęgowy, zmienić szatę roślinną i wpłynąć na dostępność pokarmu. Straty bazy pokarmowej mogą być przyspieszone przez zamulanie jezior i źródeł, gdzie ptaki żerują. Obecność człowieka może negatywnie wpływać na ptaki gniazdujące i wyprowadzające pisklęta, dlatego zezwolenia na lądowanie na Laysan są wydawane tylko naukowcom i administracji. Prądy morskie mogą przynosić odpadki i chemikalia, i w przeszłości plaże Laysan były skażone przez pestycydy i ropę naftową wypływającą ze statków. Północno-Zachodnie Wyspy Hawajskie są niskie, a przez to bardzo narażone na wzrost poziomu morza i gwałtowne zjawiska pogodowe związane z ociepleniem klimatu. Groźne mogą być także pasożyty, takie jak nicień Echinuria uncinata; migrujące ptactwo wodne może też przynieść na wyspy choroby (takie jak ptasia grypa, botulizm, ptasia malaria, cholera i pomór kaczek). Katastrofy naturalne takie jak susze, silne sztormy i tsunami mogą zdziesiątkować populacje[13].

Kaczka z kaczętami

U.S. Fish and Wildlife Service opracowała plan ochrony i odrodzenia krzyżówki białookiej. Jego celem jest w najbliższej przyszłości obniżenie statusu zagrożenia gatunku, a docelowo doprowadzenie do sytuacji, w której nie będzie już potrzebował ochrony przez akty prawne takie jak Endangered Species Act. Najważniejszym środkiem do osiągnięcia tego celu jest odtworzenie populacji na wyspach, na których kaczki te występowały w czasach historycznych i prehistorycznych. Istnienie wielu populacji znacznie zmniejszy zagrożenie dla gatunku jako całości, a zwiększenie liczebności pomoże zmniejszyć wpływ czynników środowiskowych. Planowane jest ustanowienie co najmniej pięciu populacji na Północno-Zachodnich Wyspach Hawajskich, wolnych od lądowych drapieżników i na głównych wyspach Hawajów, gdzie drapieżniki występują. W ramach planu przeniesione mają być ptaki dzikie i rozmnażane w niewoli. Plan zakłada także osiągnięcie przepływu genów pomiędzy populacjami, poprzez przenoszenie kaczek pomiędzy wyspami w długich odstępach czasu, oraz wzywa do opracowania osobnych planów ochrony ptaków i ich środowiska na różnych wyspach. Jeżeli uda się osiągnąć zamierzony cel, około 2019 roku kategoria zagrożenia krzyżówki białookiej (według Endangered Species Act) może zostać obniżona z „zagrożonej wyginięciem” (endangered) na „narażoną” (threatened)[13].

Przypisy

Szablon:Przypisy-lista

Linki zewnętrzne

  • Anas laysanensis, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  • a b c d e f Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie iucn
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie eko
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Rotschild
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Johnson
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • a b c d Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie hbwalive
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • a b c Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie fws
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • a b c d e f Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Warner
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • a b c d e Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Moulton1984
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie mortality
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie R06
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie R04
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • a b c d e Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie USFWS04
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie ancient
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Dill
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Moulton1996
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie USGS05
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie USFWS05
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie USGS06c
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie honolulu
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie newhome
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie proud
    BŁĄD PRZYPISÓW