Krzyżownica zwyczajna

Krzyżownica zwyczajna
Ilustracja
Krzyżownica zwyczajna
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad różowe
Rząd bobowce
Rodzina krzyżownicowate
Rodzaj krzyżownica
Gatunek krzyżownica zwyczajna
Nazwa systematyczna
Polygala vulgaris L.
Sp. Pl. 2: 702. 1753

Krzyżownica zwyczajna, k. pospolita (Polygala vulgaris L.) – gatunek rośliny wieloletniej z rodziny krzyżownicowatych. Występuje niemal w całej Europie. W Polsce opisywana jest jako rozpowszechniony na całym obszarze.

Rozmieszczenie geograficzne

Gatunek europejski – rozpowszechniony na znacznej części kontynentu. Zwarty zasięg obejmuje Europę Zachodnią wraz z Półwyspem Iberyjskim, Wyspami Brytyjskimi i Owczymi. Najdalej na zachód sięga po Azory. Na południu zasięg obejmuje Półwysep Apeniński i Bałkański, ale na południu Włoch i Grecji występuje rzadko, na rozproszonych stanowiskach. Pojedyncze stanowiska ma także na Sardynii i Korsyce oraz w Azji Mniejszej. Wschodnia granica obejmuje Rumunię i zachodnią Ukrainę, Białoruś i sięga po rejon Moskwy. Północna granica zwartego zasięgu biegnie w kierunku Zatoki Ryskiej i przecina Półwysep Skandynawski w połowie. Na izolowanych stanowiskach rośnie dalej na północ wzdłuż wybrzeży Norwegii, wokół Zatoki Fińskiej i w północnej Rosji sięgając po Peczorę[2].

W Polsce gatunek opisywany jest jako wszędzie częsty lub pospolity[3][4]. Według atlasu rozmieszczenia roślin w Polsce gatunek w istocie jest pospolity w południowej części kraju (Dolny Śląsk, Lubelszczyzna, południowe Podlasie, cały pas wyżyn i pogórza, podczas gdy w środkowej i północnej części kraju lokalne bywa rzadszy lub niemal brak go zupełnie (np. na Równinie Goleniowskiej, Pojezierzu Krajeńskim i Chodzieskim, na Żuławach i Wysoczyźnie Płońskiej)[5].

Morfologia

Pokrój roślin kwitnących
Budowa kwiatu
Skrzydełko okrywające owoc i po ten widoczny po usunięciu skrzydełka
Pokrój
Bylina o licznych, u nasady drewniejących[6] łodygach podnoszących się lub wzniesionych, pojedynczych lub rozgałęzionych, osiągających od 15 do 30 cm (rzadko do 50 cm[7]) wysokości. Łodygi nagie lub z rzadkimi, w dół odgiętymi włoskami[3]. Korzeń palowy cienki[8].
Liście
Siedzące. Ulistnienie skrętoległe[3] i gęste u dołu, luźniejsze w górnej części pędu[6]. Blaszka wąsko lancetowata do lancetowatej, w dolnej części pędu liście zwykle szersze i tępe, w górnej węższe i zaostrzone. Blaszka na brzegach często podwinięta, naga lub czasem z drobnymi włoskami na brzegach[3].
Kwiaty
Zebrane po 5–30[7] (rzadko do 40[6]) w szczytowe kwiatostany groniaste, które na szczytach nie są ostre (czubate), ponieważ pączki kwiatowe są większe od krótkich przysadek[3] (osiągają one do 2[7]–2,5[8] mm długości i są dwa razy krótsze od rozwiniętych szypułek kwiatowych[9]). Szypułki są fioletowe, niebieskie do różowych[8]. Kwiatostany są gęste i wielokwiatowe. Kielich składa się z trzech drobnych, wąskotrójkątnych, brunatnych lub zielonych działek i dwóch okazałych, niebieskich lub fioletowych[8], okrywających koronę z boków i zwanych skrzydełkami (alae). Skrzydełka są podłużnie eliptyczne, na szczycie tępe lub zaostrzone o długości od 5,6 do 9 mm (najczęściej od 6,5 do 8,5 mm) i szerokości od 3,3 do 5,6 mm. Na skrzydełkach między podłużnymi żyłkami przewodzącymi wyraźnie widoczne są liczne połączenia poprzeczne dzielące ich powierzchnię na kilka do kilkunastu poletek (oczek). Skrzydełka są na tyle duże, że w czasie owocowania okrywają w całości owoc. Korona kwiatu powstaje z trzech zrośniętych płatków i jest ciemnoniebieska, rzadziej różowa lub biała. Osiąga 6–8 mm długości[3]. Zakończona jest trzema łatkami, z których dwie boczne są całobrzegie[8], a środkowa na końcu pocięta jest na kilkanaście do ponad 20, rzadko ponad 30, ząbków i frędzli[3] barwy białawej[6]. Pręcików jest 8. Słupek górny z jedna szyjką zakończoną dwudzielnym znamieniem[8].
Owoce
Siedzące lub prawie siedzące[9], bocznie spłaszczone[8] torebki schowane między skrzydełkami, które są 1,5 raza dłuższe od owocu[9]. Osiągają od 4 do 6 mm długości i od 3,5 do 5 mm szerokości. Nasiona owłosione i z osnówką, osiągają do ok. 3 mm długości, z czego 1 mm stanowi osnówka[3].
Gatunki podobne
Od rosnących także w Europie Środkowej – krzyżownicy gorzkiej i gorzkawej – różni się brakiem rozety przyziemnej i goryczy. Od krzyżownicy czubatej różni się brakiem czubato zakończonego kwiatostanu, a od krzyżownicy ostroskrzydełkowej tępymi zwykle na końcach skrzydełkami, szerszymi (okrywającymi w całości torebkę), kwiatostanami gęstymi i kwiatami niebieskimi (u k. ostroskrzydełkowej kwiaty są białawe lub zielonkawe i zebrane w luźnych kwiatostanach)[4]. W północno-zachodniej Europie podobnym gatunkiem jest Polygala serpyllifolia różniąca się jednak liśćmi naprzeciwległymi w dolnej części pędu[7][6].

Biologia i ekologia

Bylina, hemikryptofit. Rośnie zwykle w niskich[6] darniach trawiastych[10] na łąkach, wrzosowiskach, miedzach, w zaroślach i na skrajach lasów[3] oraz na wydmach[7][6]. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla Ass. Polygalo-Nardetum oraz Calluno-Nardetum strictae[11]. Utrzymuje się w zbiorowiskach trawiastych nienawożonych i nieużytkowanych, ew. tylko ekstensywnie wypasanych[6].

Na obszarach górskich w Tatrach rośnie do rzędnej 1235 m n.p.m., a w Beskidach Pokuckich do 1370 m n.p.m.[3]

Rośnie zwykle na glebach świeżych lub umiarkowanie suchych, gliniastych[8] i ubogich[12]. Preferuje gleby o odczynie obojętnym lub zasadowym[10][6]. Nawożenie łąk i pastwisk powoduje ustępowanie tego gatunku z powodu konkurencji silniej rosnących traw i innych roślin[12]. Ekstensywny wypas zwierząt i zgryzanie silnie rosnących traw jest istotnym warunkiem utrzymywania się tego gatunku na wydmach nadmorskich[13].

Występowanie tego gatunku na ubogich siedliskach, takich jak wydmy

Kwitnie w Europie Środkowej od maja (w łagodniejszym klimacie Europy Zachodniej od kwietnia[6]) do września[3]. Kwiaty zapylane są przez owady[8]. Nasiona dzięki wyposażeniu w odżywcze ciałka mrówcze przenoszone są przez mrówki (→ myrmekochoria)[14][15].

Zmienność

Gatunek zmienny, ale wyróżniane odmiany i formy nie są wybitne[3]:

  • f. carnea Rchb. – rośliny o kwiatach różowych,
  • f. albida Chod. – rośliny o kwiatach białych,
  • f. trichoptera Chod. – skrzydełka na brzegu orzęsione, korona niebieska,
  • f. trichopteroides Pawł. – skrzydełka na brzegu orzęsione, korona różowa,
  • f. rosulata Fr. – dolne liście większe, zbliżone do siebie na podobieństwo rozety przyziemnej,
  • f. turfosa Čelak. – łodygi rozesłane, liście sztywne, szerokie, w dolnej części pędu zbliżone do siebie.

Tworzy mieszańce z krzyżownicą gorzką, gorzkawą i ostroskrzydełkową (= P. ×pawlowskii Rothm.)[4]. Na Wyspach Brytyjskich miesza się także z Polygala calcarea. Mieszańce są w dużym stopniu sterylne, ale potwierdzono także zachodzenie krzyżowania wstecznego z taksonami rodzicielskimi[16].

Zastosowanie

Chociaż w ziołolecznictwie spośród roślin z rodzaju krzyżownica wykorzystywana szerzej jest w zasadzie tylko krzyżownica wirginijska Polygala senega, także krzyżownicy zwyczajnej przypisywane są podobne właściwości[17]. Substancją czynną są saponiny[18]. Zielu i korzeniowi przypisywane jest działanie stymulujące, wykrztuśne i moczopędne[17]. Na ziemiach polskich stosowano korzeń jako lek wykrztuśny, napotny i moczopędny, także przy zaparciach, gruźlicy i kolkach[19]. Do celów leczniczych ziele pozyskiwane jest ze stanowisk naturalnych[20].

Z gatunku tego wyizolowano ksanton działający toksycznie na linię komórkową Lovo (rak jelita grubego)[21].

Pędy krzyżownicy zwyczajnej chętnie mają być zgryzane przez bydło domowe[19].

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-03-02].
  2. Polygala vulgaris. W: Den Virtuella Floran [on-line]. Naturhistoriska riksmuseet. (Za: Hultén, E. & Fries, M. 1986. Atlas of North European vascular plants: north of the Tropic of Cancer I-III. – Koeltz Scientific Books, Königstein). [dostęp 2019-02-10].
  3. a b c d e f g h i j k l Szafer W., Pawłowski B.: Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. T. VIII. Warszawa: PAN, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1959, s. 371-373.
  4. a b c Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  5. Adam Zając, Maria Zając (red.): Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 417. ISBN 83-915161-1-3.
  6. a b c d e f g h i j Simon Harrap: Harrap's Wild Flowers. Bloomsbury Publishing, 2014, s. 69. ISBN 1-4081-8987-9.
  7. a b c d e Dietmar Aichele, Heinz-Werner Schwegler: Guide to Wild Flowers of Britain and Europe. The Hamlyn Ltd, 1993, s. 270, 336. ISBN 0-600-60243-5.
  8. a b c d e f g h i Jean-Denis Godet: Rośliny zielne Europy. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 1999, s. 182. ISBN 83-7073-191-0.
  9. a b c Jakub Mowszowicz: Pospolite rośliny naczyniowe Polski. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1979, s. 163. ISBN 83-01-00129-1.
  10. a b Bob Gibbons, Peter Brough: Atlas roślin Europy Północnej i Środkowej. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 1995, s. 140. ISBN 83-7073-080-9.
  11. Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  12. a b Frantisek Hron, Otakar Zejbrlik: Rostliny luk, pastvin, vod a bazin. Praha: Statni Pedagogicke Nakladatelstvi, 1979, s. 172.
  13. Pejman Tahmasebi Kohyani, Beatrijs Bossuyt, Dries Bonte, Maurice Hoffmann. Grazing as a management tool in dune grasslands: Evidence of soil and scale dependence of the effect of large herbivores on plant diversity. „Biological Conservation”. 141, s. 1687-1694, 2008. 
  14. J.G.B. Oostermeijer. Myrmecochory in Polygala vulgaris L., Luzula campestris (L.) DC. and Viola curtisii Forster in a Dutch Dune area. „Oecologia”. 78, 3, s. 302-311, 1989. DOI: 10.1007/BF00379102. 
  15. Lehouck, Valérie & Bonte, Dries & Dekoninck, Wouter & P. Maelfait, J.. The distribution of ant nests (Hymenoptera, Formicidae) in coastal grey dunes of Flanders (Belgium) and their relationship to myrmecochorous plants. „Belgian Journal of Zoology”. 134, s. 89-96, 2004. 
  16. Andrew J. Lack. Relationships and hybridization between British species of Polygala– evidence from isozymes. „New Phytologist”. 130, 2, s. 217-223, 1995. DOI: 10.1111/j.1469-8137.1995.tb03042.x. 
  17. a b John Jacob: West Devon and Cornwall Flora. T. 1. Longman, Rees, Orme, Brown, Green, & Longman.
  18. Antonina Rumińska: Rośliny lecznicze. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1981, s. 44. ISBN 83-01-02142-X.
  19. a b Krzysztof Kluk: Dykcyonarz roślinny. T. II. Warszawa: 1808, s. 210.
  20. Marian Nowiński: Rośliny lecznicze flory polskiej. Poznań: Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, 1959, s. 173.
  21. Christophe Wiart: Medicinal Plants of China, Korea, and Japan: Bioresources for Tomorrow’s Drugs and Cosmetics. CRC Press, 2012, s. 215.