Literatura bizantyńska epoki Komnenów i Angelosów (1081–1204)

Aleksy I Komnen, błogosławiony przez Chrystusa

Literatura bizantyńska epoki Komnenów i Angelosów 1081-1204 – okres literatury bizantyńskiej od wstąpienia na tron cesarza Aleksego I Komnena w 1081 roku do zdobycia Konstantynopola przez krzyżowców w 1204 roku.

Historycy i kronikarze

Rządy trzech wybitnych władców z dynastii Komnenów: Aleksego I (1081-1118), Jana II (1118-1143) i Manuela I (1143-1180) doczekały się trzech wybitnych historyków. Ich poczet otwiera Nicefor Bryennios (1081-1137), który w 1097 roku z woli cesarza Aleksego I poślubił jego córkę Annę. Bryennios zebrał z inicjatywy cesarzowej Ireny Materiały historyczne do dzieła mającego uświetnić panowanie Aleksego I. Ostatecznie jego dzieło, rozpoczynające się od 1070 roku, przerwała śmierć autora na roku 1079. Pracę męża kontynuowała już po śmierci Bryenniosa jego żona Anna Komnena (1083-1153/1155). Odsunięta od władzy przez brata i zamknięta w klasztorze oddała się działalności kulturalnej i pisaniu dzieła sławiącego panowanie jej ojca, któremu nadała tytuł Aleksjada. Jej praca należy do najwybitniejszych osiągnięć bizantyńskiej historiografii. Anna opowiada w 15 księgach dzieje dojścia swego ojca do władzy i jego panowania: toczonych przez niego wojen i układów z państwami sąsiednimi i krzyżowcami, intryg dworskich, wzbogacone o liczne dygresje. Trzeci z historyków, o pokolenie młodszy od Anny, Jan Kinnam (po 1143-po 1195) był tajnym sekretarzem cesarza Manuela I i jednym z jego najbliższych współpracowników. Napisane przez niego dzieło historyczne, które zachowało się w skrócie zatytułowanym Epitoma przedstawia dzieje panowania Jana II i Manuela I Komnenów w latach 1118-1176[1].

Epoka Komnenów zaowocowała również twórczością kronikarską odznaczającą się wysokim poziomem historycznym i literackim. Jan Zonaras, wysoki urzędnik cesarski za panowania Jana II Komnena, a następnie mnich, napisał około połowy XII wieku obszerną kronikę w XVIII księgach, zatytułowaną Skrót historii, obejmującą dzieje od stworzenia świata do wstąpienia na tron Jana II Komnena. Jego dzieło posiada znaczną wartość historyczną i literacką. W średniowieczu stanowiło podstawowy w Bizancjum podręcznik do dziejów powszechnych i cieszyło się ogromną popularnością. O pokolenie młodszy Konstantyn Manasses (zm. 1187) jest autorem równie poczytnej kroniki wierszowanej, liczącej sobie 6733 wersy, zatytułowanej Streszczenie historii. Autorem trzeciej bardzo popularnej w średniowieczu kroniki noszącej tytuł Księga historii był Michał Glykas, poeta i teolog, wysoki urzędnik cesarski, za udział w spisku uwięziony w klasztorze. Jego kronika nie posiada wielkiej wartości historycznej, obfituje natomiast w liczne ekskursy teologiczne, przyrodnicze i wojskowe, anegdoty i ciekawostki, dla których była czytana. Glykas jest też autorem utworu teologicznego zatytułowanego Zbiór przysłów ludowych, 90 Listów, najczęściej fikcyjnych[2] i Wierszy, pierwszego utworu poetyckiego napisanego w potocznym języku ludowym[3].

Teologowie i filozofowie

Literaturę teologiczną przełomu XI i XII wieku reprezentuje Teofilakt, arcybiskup Ochrydy. Teofilakt pozostawił po sobie przede wszystkim komentarze do Księgi Psalmów, do Proroków mniejszych, Ewangelii Mateusza i Jana oraz Listów Pawłowych. Jest również autorem pism polemicznych Przeciw Łacinnikom oraz Przeciw Żydom, Zbioru homilii oraz Listów do przyjaciół. Napisał ponadto, jako były wychowawca syna cesarskiego, podręcznik Wychowanie cesarskie. Eutymiusz Zygaben, mnich konstantynopolitański, napisał, z inicjatywy cesarza Aleksego I, obszerne dzieło zatytułowane Pełen rynsztunek dogmatyczny wiary prawosławnej, zawierający prawowierną naukę Kościoła Prawosławnego oraz przegląd herezji od czasów najdawniejszych. Eutymiusz jest też autorem komentarza egzegetycznego do Psalmów oraz kilku homilii hagiograficznych[4].

W następnym pokoleniu pod wpływem polityki Manuela I i z jego inicjatywy, Nicetas, arcybiskup Tesaloniki napisał Sześć dialogów dążących do pojednania Kościołów Wschodniego i Zachodniego. Napisał również komentarz do Hymnów Jana z Damaszku i zbiór 11 anatematyzmów na Jana Italosa. Za panowania Manuela i działał też inny wybitny teolog Mikołaj z Metony, gorąco zwalczający ówczesne herezje. W Interpretacji nauk Proklosa przeciwstawił się modnemu wśród warstw wykształconych neoplatonizmowi. W Pytaniach i odpowiedziach dał wykład prawowiernej nauki o Wcieleniu. Zwalczał bogomilskiego mnicha Nifona i jego naukę o Eucharystii. W Zwięzłej argumentacji zbijał łacińską naukę o pochodzeniu Ducha Świętego; w Obaleniu argumentów - doktrynę Soterichosa Pantengena o przyjmowaniu Eucharystii. Młodszy od Mikołaja Teorian zostawił dwie relacje o poselstwach jakie podejmował z polecenia cesarza Manuela I do przywódcy Kościoła ormiańskiego Nersesa IV oraz do katolikosa syryjskich jakobitów Teodora. Andronik Kamater napisał za panowania Manuela I Święty arsenał, mający formę dialogu cesarza, najpierw z łacinnikami o pochodzeniu Ducha Świętego, a następnie z monofizytami i monoteletami[5].

Twórczość filozoficzna omawianego okresu koncentrowała się na komentowaniu dzieł Arystotelesa. Michał z Efezu, uczeń Michała Psellosa, napisał komentarz do Organonu, a Eustracjusz, patriarcha Nicei, komentarz do Etyki nikomachejskiej i Analityk wtórych. Teodor ze Smyrny, następca Michała Psellosa i Jana Italosa na urzędzie kierownika studiów filozoficznych, napisał, dotąd nieopublikowane dzieło O fizyce Arystotelesa. Brat cesarza Aleksego I, Izaak Komnen zajmował się adaptowaniem pism Proklosa do potrzeb ortodoksji, wprowadzając terminy chrześcijańskie w miejsce pogańskich. Przeciw modzie na neoplatonizm występował z kolei Mikołaj z Metony[6].

Poeci

Poezja religijna, przeżywająca kryzys od początku XI wieku, w omawianym okresie całkowicie zanikła. Uprawiali ją jeszcze, ale bez większego powodzenia, mnisi z klasztoru Grottaferrata koło Rzymu: święty Bartłomiej, Arseniusz, German i Józef. Rozwinęła się natomiast, niezwykle bujnie, poezja świecka. Otwiera ją za panowania Aleksego I mnich Filip Montrop (Samotnik), liczącymi 371 wersów Żalami i troskami, rozbudowanymi potem ponad czterokrotnie w dialog Duszy z Ciałem zatytułowany Zbiór. Mikołaj Kallikles, nadworny lekarz Aleksego I, tworzył epigramy dworskie, często ujęte w formę dialogu. W I połowie XII wieku Mikołaj, arcybiskup Korkyry napisał, liczący 3109 wersów, utwór Na swoją abdykację[7].

Najwybitniejszym poetą XII wieku był Teodor, który z powodu nękającej go nieustannie biedy przezwał się Prodoromem (Żebrakiem). W swoich wierszach często żalił się na swój los uczonego poety, nie mającego za co utrzymać żony i gromady dzieci. Prodorm jest autorem większych utworów, do których wzory czerpał z literatury antycznej, parodii Wojna kota z myszą, dialogu Przyjaźń na wygnaniu, satyr: Na lubieżną staruchę, Na starego brodacza, poematów dydaktycznych: Utworu astrologicznego czy Wierszy na 12 miesięcy. Osobne miejsce w twórczości poety zajmuje obszerny zbiór epigramatów dworskich, okolicznościowych, religijnych, rzadziej dotyczących codziennego życia czy nagrobkowych. Prodrom pisał też prozą dialogi satyryczne, wzorowane na Lucjanie z Samosat. Spod jego pióra wyszły: Amaranthos, czyli miłość starca, Wyprzedaż życiorysów poetów i mieszczan, Do cezara Bryenniosa o kolorze zielonym. Prodrom, choć przede wszystkim klasycysta, tworzył też poezje w języku ludowym. Żali się w nich na swą biedę, wymienia przedmioty, które chciałby posiadać. Prodrom jest wreszcie sprawcą odrodzenia w Bizancjum antycznego romansu sofistycznego[8].

Młodszy od Prodorma Jan Kamater, biskup Bułgarii, napisał poemat dydaktyczny Astrologika, Łukasz Chryzoberges, patriarcha Konstantynopola – Dietę, w której zawarł przepisy na sporządzanie dań postnych. U schyłku XII wieku Konstantyn Stilbes, pod wpływem wielkiego pożaru, który nawiedził Konstantynopol, napisał swoje Wiersze o pożarze. Jego rówieśnik Michał Hapluchir w poemacie Dramat użala się w rozpisanym na osoby dialogu na swą biedę. Coraz większą popularność zaczął też w tym czasie zdobywać język ludowy. Około połowy XII wieku syn cesarza Jana II, Aleksy, napisał w tym języku (demotyku) poemat dydaktyczny Młodzik. Kilkanaście lat później, sekretarz cesarski Michał Glykas napisał przeznaczone dla cesarza, w jędrnym języku bizantyńskiej ulicy Wiersze[9].

Romans wierszem i prozą

Do odrodzenia antycznego romansu sofistycznego, rozwijającego się w I-III stuleciu, przyczynił się Teodor Prodrom swoim romansem Rodante i Diosikles. Prodrom zachował jego uczony charakter, choć po wątki sięgał do literatur wschodnich. Diosikles porywa w jego romansie piękną Rodante, po czym oboje wpadają w ręce piratów. Rodante zostaje sprzedana w niewolę, a Diosikles ma być złożony bogom na ofiarę, wszystko jednak kończy się dobrze, weselem zakochanych[10]. W ślady Prodroma, w I połowie XII wieku poszedł Nicetas Eugenian, autor Przygód Drosilli i Chariklesa, utworu odznaczającego się subtelną erotyką, choć nie pozbawionego i arystofanejskiej swobody. Oparte na indyjskiej baśni, anonimowe Losy biednego Leona opowiadają z kolei historię mędrca, który, po stracie majątku, został sprzedany w niewolę i dzięki mądrym radom udzielanym swemu panu, stał się na powrót bogaty[11].

Równolegle z romansem wierszowanym, pod wpływem literatury perskiej, arabskiej i hinduskiej, rozwinął się w Bizancjum romans prozą. Pod koniec XI wieku powstała Przepiękna historia filozofa Syntipasa. Oczernionemu przez macochę pasierbowi, który musi zachować całkowite milczenie przez siedem dni, przychodzi z pomocą siedmiu mędrców, z których każdy opowiada królowi przez cały dzień o przewrotności kobiet i w ten sposób ratują młodzieńca. Z tego samego czasu pochodzi romans Stefanites i Ichnelates, przełożony z arabskiego, romans indyjski o dwóch szakalach, które, pod postacią ludzi, dają władcy przykład jak należy rządzić poddanymi[12].

Dramat i satyra

Z czasów Aleksego I pochodzi jedyny dramat bizantyński, zatytułowany Chrystus cierpiący. W utworze, przeznaczonym do czytania, występuje Matka Boska, wzorowana na bohaterkach Eurypidesa oraz Chrystus, święty Jan, święty Józef i dwa półchóry kobiet galilejskich[13].

Dwunastowieczny klasycyzm przyniósł też nawrót do twórczości Lucjana z Samosat. W połowie XII wieku nawiązał do niego oprócz Prodroma anonimowy autor Timariona. Po wielkim festynie w Tesalonice Timarion umiera i trafia do świata zmarłych, gdzie spotyka cesarza Romana Diogenesa, filozofów: Diogenesa z Synopy, Michała Psellosa, Jana Italosa, Pitagorasa i innych. Ostatecznie Timarion wyrokiem sądu podziemnego wraca na ziemię[14].

Filolodzy i retorzy

Najwybitniejszym filologiem tego okresu był Eustacjusz, biskup Tesaloniki, autor Komentarza do Iliady Homera i Komentarza do Odysei Homera. W latach 1170-1175 Eustacjusz opracował parafrazę i scholia do eposu geograficznego Dionisiosa Periegetesa. Napisał też komentarz do Pindara. Będąc biskupem Tesaloniki, Eustacjusz przeżył zdobycie miasta przez Normanów, czemu dał wyraz w dziełku O zdobyciu Tesaloniki. Eustacjusz jest też autorem interesujących pism obrazujących życie ówczesnego Kościoła: O życiu monastycznym, O obłudzie oraz licznych listów, homilii, pism ascetycznych i enkomiów na cześć świętych[15].

Uczeń Eustacjusza Michał Choniates, biskup Aten, pozostawił po sobie zbiór listów retorycznych oraz mowy okolicznościowe, pogrzebowe i żałobne. Był też autorem wierszy i poematu Teano. Bardziej retorem niż filologiem był też Michał Italik, autor mów i listów[16].

Sekretarz cesarski Jan Tzetzes (ok. 1110-1186) jest autorem liczącego 12.764 wersów poematu historyczno-literackiego Tysiączki. Oprócz niego napisał ponadto: Alegorie do Iliady i Odysei, Wydarzenia przedhomerowe, homerowe i pohomerowe, poemat interpretacyjny Teogonia, komentarz do Prac i dni i Tarczy Heraklesa Hezjoda, do trzech komedii Arystofanesa, do Isagogi Porfiriusza i Kategorii Arystotelesa, a także poematy literaturoznawcze: O wersyfikacji i O poezji tragicznej[17]. W XI wieku powstały też liczne anonimowe prace filologiczne jak słownik do Iliady i Odysei, do wybranych dialogów Platona, do Dziejów Herodota, słowniki: antyattycystyczny, syntaktyczny, retoryczny, Zbiór słów pożytecznych. Liczne słowniki etymologiczne z tego okresu dobrze reprezentuje Wielki słownik etymologiczny. Z mniejszych warto wymienić Etymologicum Gudianum, Etymologicum Angelicanum, Etymologicum Florentinum[18].

Medycy

Medycyna epoki Komnenów czerpała z dorobku minionych wieków. Medyk Damnates napisał Traktat o ciąży i embrionach, Jan, biskup Pryzdiany – Dygresje zaczerpnięte u dawnych lekarzy. Na dworze Aleksego I działali ponadto Mikołaj Kallikles i Michał Pantechnes. Ich pisma nie zachowały się[19].


  1. Jurewicz 1984 ↓, s. 226-235.
  2. Jurewicz 1984 ↓, s. 235-241.
  3. Jurewicz 1984 ↓, s. 254.
  4. Jurewicz 1984 ↓, s. 241-244.
  5. Jurewicz 1984 ↓, s. 244-247.
  6. Jurewicz 1984 ↓, s. 247.
  7. Jurewicz 1984 ↓, s. 247-249.
  8. Jurewicz 1984 ↓, s. 249-253.
  9. Jurewicz 1984 ↓, s. 253-254.
  10. Jurewicz 1984 ↓, s. 253.
  11. Jurewicz 1984 ↓, s. 254-255.
  12. Jurewicz 1984 ↓, s. 256-258.
  13. Jurewicz 1984 ↓, s. 255-256.
  14. Jurewicz 1984 ↓, s. 258-259.
  15. Jurewicz 1984 ↓, s. 259.
  16. Jurewicz 1984 ↓, s. 260, 263.
  17. Jurewicz 1984 ↓, s. 260-261.
  18. Jurewicz 1984 ↓, s. 263-264.
  19. Jurewicz 1984 ↓, s. 264.

Bibliografia