Literatura bizantyńska za panowania dynastii heraklijskiej 610–717

Cesarz Herakliusz, wspierany przez świętą Helenę, sprowadza Święty Krzyż do Jerozolimy

Literatura bizantyńska w okresie panowania dynastii heraklijskiej – okres literatury bizantyńskiej od wstąpienia na tron cesarza Herakliusza w 610 roku do przejęcia władzy przez dynastię izauryjską w 717 roku.

Lata panowania cesarza Herakliusza (610-641) zaowocowały twórczością kilku wybitnych autorów. Działał wówczas ostatni na długi czas historyk bizantyński Teofilakt Symokatta, autor Historii świata, dziejów Bizancjum w latach 582-602 oraz cieszących się dużą poczytnością Listów obyczajowych sielskich i miłosnych. Dziejom zmagań cesarza Herakliusza z Persami poświęcił swą twórczość Jerzy Pizydes autor licznych poematów historycznych. Pizydes pisał też poematy filozoficzno-dogmatyczne i epigramaty. Najwybitniejszym teologiem tego okresu był Maksym Wyznawca. W swoich pismach Do Marisa, O duszy i w Listach zwalczał monofizytyzm i monoteletyzm. Pozostawił też po sobie pisma egzegetyczne, liturgiczne i ascetyczne. Wybitnym teologiem był też patriarcha Jerozolimy Sofroniusz, obrońca ortodoksji, poeta i hagiograf. Najwybitniejszym hagiografem I połowy VII wieku był biskup Leoncjusz z Neapolis autor pisanych dla ludu żywotów świętych mnichów. Za panowania Herakliusza działał też w Konstantynopolu wybitny filolog Jerzy Chojrobosk i medycy: Paweł z Eginy, Teofil Protospatar i Stefan z Aten. Z tego okresu pochodzą też dwie kroniki: Kronika świata Jana Antiochijczyka oraz Kronika Wielkanocna.

Najwybitniejszym twórcą drugiej połowy VII wieku był poeta Andrzej z Krety, biskup, twórca wielu kanonów, w tym słynnego Wielkiego kanonu. W drugiej połowie stulecia żył i tworzył również Anastazy Synaita, wybitny teolog, świadek ostatniej fazy sporu ortodoksji z monoteletyzmem. Jan Nikiu napisał zaginioną Kronikę świata, a Trajan Patrycjusz Zwięzłą kronikę. Na początku następnego stulecia działał w Konstantynopolu filolog Horapollon i jego uczeń Tymoteusz z Gazy.

Schyłek świetności

Panowanie cesarza Herakliusza (610-641) przyniosło walki o dominację pomiędzy Cesarstwem Bizantyńskim a Persją, zakończone zwycięstwem Bizancjum i zaraz potem podbój arabski Persji i znacznych obszarów Cesarstwa. Na lata te przypada schyłek świetności literatury bizantyńskiej, wspaniale rozwijającej się w poprzednim okresie. W I połowie VII wieku działa ostatni na długi czas historyk bizantyński Teofilakt Symokatta. Symokatta z wykształcenia filozof, retor i prawnik, przez lata wysoki urzędnik na dworze cesarskim, opracował w swojej Historii świata, stanowiącej kontynuację dzieła Menandra Protektora, okres panowania cesarza Maurycjusza (582-602). Dzieło Symokatty napisane językiem literackim, stylem retoryczno-poetyckim, bogate w alegorie, dialogi, wyszukane słownictwo, cieszyło się w Bizancjum wielkim powodzeniem czytelniczym. Symokatta w młodości próbował sił w dziedzinie twórczości paradoksograficznej, pisząc dziełko O różnych dziwach przyrodniczych i ich wyjaśnianiu. Był też autorem zbioru Listów obyczajowych, sielskich i miłosnych, w których różnorodną treść od tematyki historycznej przez bajkę i anegdotę po problemy moralne i filozoficzne włożył w usta postaci historycznych z różnych epok. Również to dzieło stanowiło ulubioną lekturę Bizantyńczyków. Z I połowy VII wieku pochodzą też dwie, napisane w języku ludowym kroniki: Kronika świata Jana Antiochijczyka, powstała w latach 610-631 i nieco późniejsza Kronika Wielkanocna stanowiące ważne źródło do czasów panowania cesarza Herakliusza[1].

Z cesarzem i patriarchą Konstantynopola Sergiuszem związany był najwybitniejszy ówczesny poeta Jerzy Pizydes, najpierw uczestnik wypraw Herakliusza, potem diakon i chartofylaks świątyni Hagia Sophia. Pizydes jest autorem kilku poematów historycznych: O wyprawie cesarza Herakliusza na Persów, O oblężeniu dokonanym przez barbarzyńców i ich klęsce, dotyczącym dramatycznego oblężenia Konstantynopola przez Awarów, Persów i Słowian i Herakliady opisującej ostateczne zwycięstwo cesarza nad perskim Chosroesem pod Niniwą w 627 roku. Napisał też kilka mniejszych utworów historycznych: Odzyskanie na Persach Świętego Krzyża przez cesarza Herakliusza, O zwycięstwie Herakliusza nad Fokasem. Oprócz historycznych Pizydyjczyk pisał też poematy filozoficzno-dogmatyczne. Największy z nich to liczące 1894 wersy Sześć dni stworzenia świata. Pizydes był też autorem licznych epigramatów. Utwory jego pisane obrazowym językiem literackim cieszyły się wielką popularnością wśród Bizantyńczyków[2]. Poezję tworzył w tym okresie również Sofroniusz, patriarcha Jerozolimy w latach 634-638. Sofroniusz jest autorem 32 zachowanych Hymnów zwanych też Odami, napisanych w formie anakreontyków, a poświęconych epizodom z życia Jezusa. Hymny-anakreontyki pisał też Maksym Margunios[3].

Sofroniusz był nie tylko poetą, ale i teologiem. Zwołał synod do Jerozolimy, po czym skierował obszerny list synodalny przeciw monoteletom do papieża Sergiusza. Zachowało się jego 9 homilii na różne tematy. Był też autorem szczegółowego Żywotu świętych Cyrusa i Jana, dwóch największych świętych egipskich, Żywotu św. Jana Jałmużnika i Biografii św. Marii Egipcjanki, dawnej jawnogrzesznicy z Aleksandrii. Hagiografię uprawiał także biskup Leoncjusz z Neapolis na Cyprze (590-668). Leoncjusz zerwał z pisaniem w języku literackim, chcąc dotrzeć ze swymi żywotami świętych do ludu. Opracował w języku ludowym Żywot św. Jana Jałmużnika, a także Żywot Szymona Salosa (Szalonego) z Edessy i Żywot św. Spirydiona z Trimitus. Leoncjusz jest ponadto autorem licznych homilii i Dialogu przeciw Żydom w 5 księgach. Z tego czasu zachował się też szereg drobniejszych utworów hagiograficznych różnych autorów: Żywot św. Szymona Słupnika autorstwa Arkadiusza, biskupa Konstancji na Cyprze; Żywot Jerzego pustelnika palestyńskiego, pióra mnicha Antoniusza; Żywot Teodora Sykeoty, napisany przez Grzegorza; Żywot Teofana Wyznawcy pióra mnicha Nicefora oraz Zbiór cudów św. Demetriusza wydany przez arcybiskupa Tesaloniki, Jana. Najwybitniejszym teologiem VII stulecia był Maksym Wyznawca (580-662), początkowo urzędnik cesarski, potem mnich zwalczający popierany przez cesarza monoteletyzm. Zakończył życie na wygnaniu w Lazyce, gdzie z rozkazu cesarza obcięto mu rękę i język. W pismach Do Marisa, O duszy i w Listach zwalczał monofizytyzm i monoteletyzm. Pozostawił też po sobie 5 rozpraw egzegetycznych i Kateny – antologie komentarzy Ojców Kościoła do Pisma Świętego. Wysoką wartość posiadają pisma ascetyczne Maksyma: Rozdziały o miłości, Dialog o ascezie, Rozdziały o wiedzy. Maksym pozostawił po sobie również około 500 listów o tematyce filozoficznej, teologicznej i historycznej, 5 dialogów o Trójcy Świętej i komentarze do Dionizego Pseudo-Areopagity i Grzegorza z Nazjanzu[4].

Za panowania Herakliusza działał w Konstantynopolu Jerzy Chojrobosk, profesor wyższej szkoły ekumenicznej w Konstantynopolu i chartofylaks. Spisane przez studentów wykłady Chojroboska objaśniają zasady odmiany rzeczowników i czasowników greckich. Zachował się w formie notatek z wykładów traktat O prozodii, fragmenty pracy o podręczniku Gramatyki Dionizjusza Traka, wykłady o wersyfikacji greckiej, spisany przez studentów Komentarza Podręcznika Hefajstiona, interpretacja Onomatikon Herodiana. W okresie tym działali również wybitni medycy kontynuujący osiągnięcia swoich poprzedników z VI stulecia. Paweł z Eginy opracował, idąc za wzorem Aecjusza z Amidy, podręcznik medyczny w 6 księgach. Teofil Protospatar napisał O budowie człowieka, a jego uczeń Stefan z Aten Komentarz do Prognostyku Hipokratesa i Komentarz do terapeutyki Galena[5].

Twórczość lat późniejszych

Najwybitniejszym twórcą bizantyńskim drugiej połowy VII i początków VIII wieku był Andrzej z Krety (ok. 660-740), uczestnik VI soboru powszechnego, po 692 roku biskup Krety. Andrzej jest autorem 50 homilii, zasłynął jednak przede wszystkim jako poeta, twórca kanonów – pieśni chóralnych, które zastąpiły w liturgii wcześniejsze kontakia. Kanon w formie nadanej mu przez Andrzeja składał się z 9 części zwanych odami. Każda oda liczyła trzy i więcej strof. Andrzej zespolił dawne kontakia w jedną pieśń, zachowując nawet ich zamkniętą treść. Najsławniejszą pieśnią Andrzeja z Krety jest Wielki kanon, złożony z 250 strof, śpiewany raz w roku w piątym tygodniu Wielkiego Postu. Do mniejszych utworów Andrzeja należą kanony: Na poczęcie Anny, Na narodziny Matki Bożej, O Łazarzu, Na Półpięćdzieśiątnicę[6].

Pod koniec VII wieku kolejną Kronikę świata napisał Jan, monofizycki biskup Nikiu, cenną szczególnie ze względu na zawarty w niej opis zdobycia Egiptu przez Arabów w 642 roku. Na przełomie VII i VIII wieku działał Trajan Patrycjusz, autor zaginionej Zwięzłej kroniki, z której korzystał szereg późniejszych kronikarzy[7]. Pod koniec stulecia tworzył też drugi, po Maksymie Wyznawcy, wybitny teolog bizantyński VII stulecia Anastazy Synaita (640-700). Anastazy, mnich synajski napisał Przewodnik przeciw monofizytom, O człowieku stworzonym na obraz Boga przeciw monoteletom oraz, obecnie zaginione pisma w obronie ortodoksji przeciw nestorianom i Żydom. Jego twórczość stanowi ważne źródło wiadomości o ostatnim etapie walk religijnych ortodoksji z monoteletyzmem. Anastazy napisał też traktat egzegetyczny Stworzenie świata w ciągu sześciu dni w 11 księgach. Zachowały się także homilie Synaity[8]. Za panowania cesarza Teodozjusza III (715-717) działał w Aleksandrii i Konstantynopolu filolog Horapollon z egipskiego Fainebytis, autor objaśnień do poematów Homera, tragedii Sofoklesa i liryki Alkajosa. Jego uczeń Tymoteusz z Gazy zostawił po sobie pracę o składni greckiej Wzorce powszechne[9].

Przypisy

Szablon:Przypisy-lista

Bibliografia

  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Jurewicz107a
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Jurewicz124a
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Jurewicz121a
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Jurewicz115a
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Jurewicz126a
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Jurewicz122a
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Jurewicz112a
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Jurewicz120a
    BŁĄD PRZYPISÓW
  • Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Jurewicz127a
    BŁĄD PRZYPISÓW