Mały katechizm Marcina Lutra

Luteranizm
Lutherrose.svg
Róża Lutra
 PortalKategoria

Mały Katechizm - katechizm autorstwa Marcina Lutra, napisany w celu lepszego poznania prawd wiary ewangelickiej przez ogół mieszkańców Niemiec. Opublikowany po raz pierwszy w języku niemieckim w 1529. Obecnie stosowany podczas nauki konfirmacyjnej.

Mały Katechizm miał umożliwiać ludowi wstępne poznanie treści i podstawowego sensu prawd wiary. Lepszemu ich zrozumieniu służył Duży Katechizm, oparty o kazania Lutra, który Luter zalecał poznawać po przyswojeniu sobie nauk Małego Katechizmu.

Mały Katechizm wraz z Konfesją Augsburską, Apologią Konfesji Augsburskiej, Dużym Katechizmem, Artykułami Szmalkaldzkimi i Formułą Zgody stanowi jedną z sześciu ksiąg symbolicznych, zawierających zasadnicze nauki luteranizmu.

Geneza

Przyczyną powstania Małego Katechizmu i Dużego Katechizmu był niski poziom wiedzy teologicznej w społeczeństwie niemieckim XVI wieku, w tym u niższego duchowieństwa, zwłaszcza na wsi (w miastach nauczaniem zajmowali się byli mnisi, którzy przyjęli wiarę ewangelicką, jak również absolwenci uniwersytetu w Wittenberdze). Już w dziele Msza niemiecka Marcin Luter zauważał potrzebę napisania dobrego i przystępnego katechizmu, jasno wykładającego podstawowe prawdy wiary chrześcijańskiej. Tę potrzebę potwierdziły przeprowadzane od 1526, a na szeroką skalę w latach 1527 - 1528 wizytacje parafii, w których brali udział m.in. Filip Melanchton i Marcin Luter. Reformatorzy byli poruszeni wynikami swoich obserwacji; zwłaszcza upadkiem moralnym, jak i intelektualnym duchowieństwa (niektórzy proboszczowie nie opanowali pamięciowo najbardziej podstawowych modlitw). W przedmowie do Małego Katechizmu Luter wspomina:

Do ułożenia tego katechizmu, czyli nauki chrześcijańskiej, w zwięzłej, prostej, zwykłej formie zmusiła i skłoniła mnie krzycząca, rozpaczliwa potrzeba, z jaką się ostatnio spotkałem, gdy byłem również wizytatorem. Pożal się Boże, jakiejże to nędzy się napatrzyłem! Prosty lud, szczególnie po wsiach, nie zna w ogóle nauki chrześcijańskiej, a wielu proboszczów, niestety, jest zupełnie niezdatnych i niezdolnych do nauczania.

Marcin Luter, Mały Katechizm

Katechizmy były znane już przed Lutrem, jednak różnica pomiędzy dziełem reformatora a średniowiecznymi katechizmami jest zasadnicza. Poprzednie katechizmy służyły pamięciowemu opanowaniu Modlitwy Pańskiej i Symbolu Apostolskiego, od XIII wieku również Zdrowaś Maryjo. Z rzadka natomiast zawierały treść Dekalogu, najczęściej jako materiał pomocniczy do spowiedzi. W odróżnieniu od nich, Luter postanowił w swym dziele zawrzeć także wyjaśnienie nauk, jakie niosą ze sobą podane treści.

Innym celem Lutra było ujednolicenie nauczania kaznodziejów ewangelickich w danej parafii na przestrzeni czasu. Dotyczyło to zwłaszcza treści opanowywanych pamięciowo przez młodzież. Luter obawiał się, że sama zmiana użytych formuł może u nieprzygotowanej teologicznie młodzieży wzbudzić niepotrzebny zamęt.

Wydania

Pierwsze wydanie Małego Katechizmu opublikowano w Wittenberdze na początku 1529 w formie tablic (w tym okresie istniała praktyka wydawania katechizmów jako tablic wywieszanych w kościołach i szkołach). Trzy pierwsze tablice wydano w styczniu, cztery następne w marcu. Do pierwszego wydania dołączoną Książeczkę o ślubie ("Traubüchlein") opisujący sposób udzielenia ślubu kościelnego. W formie książkowej dzieło wydano w połowie maja. Jeszcze tego samego roku opublikowano trzecie wydanie, w której część Krótki sposób spowiedzi zastąpiono dodatkiem Jak uczyć prostaczków spowiadania się, dołączono również Książeczkę o chrzcie ("Taufbüchlein") zawierającą zalecenia dla duchownych dotyczące obrządku chrztu św. W takiej formie, po dokonaniu niewielkich uzupełnień np. uzupełnieniu pierwszego przykazania dodatkiem "Jam jest Pan Bóg twój", tekst Małego Katechizmu opublikowano w 1580 w Księdze zgody. Wydania Księgi zgody aż do dzisiaj zawierają wraz z Małym Katechizmem niewchodzące w jego skład dodatki: Książeczkę o ślubie i Książeczkę o chrzcie. Oprócz tego, zarówno za życia Lutra jak i po jego śmierci, pojawiały się nieautoryzowane wydania Małego Katechizmu, które zawierały zarówno zmiany drobne (jak dodanie do Modlitwy Pańskiej doksologii "Albowiem Twoje jest królestwo, moc i chwała na wieki") jak i znaczące (np. dodanie ustępów Władza kluczów Królestwa niebieskiego lub Pytania dla tych, którzy chcą przystąpić do sakramentu ołtarza). Zmiany te jednak nie były sprzeczne z nauczaniem Lutra.

Tytuły

Pierwsze wydanie Małego Katechizmu nosiło tytuł Mały katechizm dla zwykłych proboszczów i kaznodziei. W wydaniu Księgi zgody z 1584 usunięto słowa "dla zwykłych proboszczów i kaznodziei", ograniczając tytuł do Mały katechizm doktora Marcina Lutra.

Adresaci

Bezpośrednim adresatem Małego Katechizmu byli duchowni, jak wskazuje na to pierwotny tytuł oraz pierwsze słowa przedmowy ("Marcin Luter wszystkim wiernym[1], pobożnym proboszczom i kaznodziejom"). W dalszej kolejności adresatami są jednak ojcowie rodzin, a za ich pośrednictwem pozostali członkowie rodziny (jak wskazują na to śródtytuły, np. "jak ich ojciec rodziny powinien w prostocie nauczać domowników"). Bezpośrednio do duchownych były również skierowane dodatki liturgiczne: Książeczka o ślubie i Książeczka o chrzcie.

Treść

Treść Małego Katechizmu składa się z pięciu części dotyczących: Dekalogu, Symbolu Apostolskiego, Modlitwy Pańskiej, sakramentu chrztu i Wieczerzy Pańskiej. Pomiędzy czwartą a piątą częścią znajduje się ustęp dotyczący spowiedzi (Luter celowo nie nadał mu rangi odrębnej części). Na końcu Mały Katechizm zawiera dodatki dotyczące modlitw porannych i wieczornych, modlitw stołowych oraz Tablicę domową (zbiór cytatów biblijnych). Poprzedzająca treść przedmowa jest często pomijana w wydaniach Małego Katechizmu.

Treść poszczególnych sekcji dzieła jest sformułowana w formie pytań i odpowiedzi. W przypadku pierwszych trzech części pytania dotyczą poszczególnych fragmentów Dekalogu, Symbolu Apostolskiego lub Modlitwy Pańskiej.

Przedmowa

W przedmowie Luter wyjaśnia cel napisania katechizmu, zarzucając jednocześnie biskupom zaniedbanie posługi Słowa Bożego, które doprowadziło do zaobserwowanego przez niego stanu. Luter zaleca, by nauczać lud nauk katechizmu, a tych, którzy nie chcą poznać jego nauk należy powstrzymywać od przystąpienia do sakramentów, a nawet donosić na nich władzom świeckim w celu wypędzenia z kraju (nie namawia do prześladowań religijnych, gdyż sam stwierdza, że "nie można i nie powinno się nikogo zmuszać do wiary", jednak uważa, że nawet niewierzący muszą znać zasady społeczeństwa, w którym żyją - "Kto bowiem chce w jakimś mieście mieszkać, ten powinien znać i szanować prawo tego miasta, z którego ochrony chce korzystać, bez względu na to, czy wierzy"). Zaleca również, by wierzących, którzy nauczą się Małego Katechizmu, nauczać treści Dużego Katechizmu. Nakazuje też rodzicom posyłanie dzieci do szkół, a powstrzymywanie ich od nauki uważa za grzech (mówi: "Wykaż im dobitnie, jak okropną wyrządzają szkodę, gdy nie dopomagają wychowywać dzieci na proboszczów, kaznodziei, pisarzy itd., i że Bóg surowo ich za to ukarze"). Przy nauce przykazań zwraca uwagę na to, by konkretnego przykazania nauczać w szczególności tych, którzy dane przykazanie często łamią.

W zakończeniu przemowy, Luter szczególnie szeroko wyjaśnia potrzebę częstego przystępowania do Wieczerzy Pańskiej. Wiąże to z przekonaniem ludzi, o wyswobodzeniu spod "tyranii papieża". Rzadkie przystępowanie do Wieczerzy Pańskiej jest według Lutra oznaką nadmiernej ufności we własne siły, przekonania o własnej doskonałości, i przekonania o braku potrzeby otrzymania łaski Bożej - co uważa za zgubne. Jednocześnie zakazuje ustanawianie jakiegokolwiek przymusu przystępowania do sakramentu, chce jedynie, by ludziom należycie przedstawiono pożytek z przystępowania do sakramentu (mówi: "nie powinniśmy nikogo zmuszać do wiary lub do sakramentu (...) lecz takie wygłaszać kazania, aby sami bez naszych ustaw domagali się i nieomal zmuszali nas, księży, do udzielania im sakramentu").

Część 1. Dziesięcioro przykazań

Charakterystyczną cechą katechizmów Lutra jest obecność na początku Dekalogu. Do jego czasów, zwykle na początku katechizmu pojawiała się Modlitwa Pańska. Ma to uzasadnienie teologiczne. Luter uważał, że człowiek najpierw powinien uświadomić sobie swoją grzeszność, by następnie znaleźć lekarstwo w wierze, a przez modlitwę wiedzieć, jak to lekarstwo przyjąć.

Dekalog nie ma formy cytatów biblijnych, lecz streszczenia ich treści. Podział dekalogu jest analogiczny do katolickiego, z zakazem bałwochwalstwa zawierającym się w treści pierwszego przykazania i dwoma przykazaniami dotyczącymi zakazu pożądania. W odróżnieniu od katolickiej wersji katechetycznej, dziewiąte przykazanie brzmi "Nie pożądaj domu bliźniego swego", zgodnie z kolejnością z Księgi Wyjścia.

Przykazania w interpretacji Lutra są nie tylko zakazami, ale i nakazami (np. przykazanie "nie zabijaj" nakazuje wspieranie bliźniego w wszelkich potrzebach cielesnych). W zakończeniu części, wyjaśniona jest treść fragmentu Księgi Wyjścia 20,5-6[2] dotyczącego gniewu i łaski Boga.

Część 2. Skład wiary

Część druga wyjaśnia treść Symbolu Apostolskiego. Według Katechizmu wyznanie wiary przekonuje, że Bóg obdarza ludźmi obficie zarówno dobrami doczesnymi (gdyż jest stworzycielem nieba i ziemi), jak i darem wiecznym - odpuszczeniem grzechów przez ofiarę Chrystusa. Uwierzyć w Chrystusa nie można własnymi siłami, ale jedynie przez Ducha Świętego oświecającego przez Ewangelię i utrzymującego w prawdziwej wierze. Społeczność świętych jest rozumiana jako ziemska wspólnota usprawiedliwionych i uświęconych. W wyznaniu zamiast formy "święty Kościół powszechny" użyto formy "święty Kościół chrześcijański". Forma ta do dzisiaj bywa stosowana podczas luterańskich nabożeństw na Śląsku Cieszyńskim, choć oficjalną formą według Śpiewnika Ewangelickiego jest "święty Kościół powszechny"[3].

Cześć 3. Ojcze nasz

Tytuł tej części dzieła w niemieckim oryginale brzmi "Vaterunser", czyli "Ojczenasz". Jest to związane z łacińską łączną nazwą "Paternoster".

W interpretacji Lutra, Modlitwa Pańska ma oprócz charakteru prośby rolę pouczającą (Np. słowa "Ojcze nasz" mają pouczyć chrześcijan, że Bóg jest ich prawdziwym Ojcem) i dziękczynną (skłania do dziękczynienia za "chleb powszedni", czyli wszystko, czym Bóg zaspokaja ludzkie potrzeby). Modlitwa nie zawiera doksologii "Albowiem Twoje jest królestwo, moc i chwała na wieki", zawiera jednak na końcu słowo "amen", podobnie jak ma to miejsce w Wulgacie.

Część 4. Sakrament Chrztu Świętego

Sakrament chrztu świętego jest pojmowany jako środek łaski Bożej, dokonującej odpuszczenia grzechów i wybawiającej od śmierci wiecznej. Odpuszczenia grzechów nie dokonuje sama woda, lecz woda połączona ze Słowem Bożym i objęta Bożym przykazaniem. Sakrament nie działa ex opere operato, ale na podstawie wiary. Choć sam chrzest jest aktem jednorazowym, to jego charakter jest dynamiczny, jego zbawczy skutek obejmuje całe życie człowieka, służy on codziennej przemianie starego, grzesznego człowieka w nowego (jak pisze Luter: "stary Adam w nas przez codzienny żal i pokutę ma być utopiony i umrzeć ze wszystkimi grzechami i złymi pożądliwościmi, natomiast ma codziennie wyłaniać się i powstawać nowy człowiek, który by w sprawiedliwości i czystości żył wiecznie przed Bogiem").

Część pośrednia. Jak uczyć prostaczków spowiadania się?

Spowiedź składa się z dwóch części: wyznania wiary i absolucji (rozgrzeszenia). Mały Katechizm zalec by wyznawać w spowiedzi indywidualnej wszystkie znane i pamiętane grzechy ("Przed spowiednikiem zaś należy jedynie te grzechy wyznać, które znamy i w sercu czujemy"), natomiast prosić o odpuszczenie przez Boga także tych nieuświadamianych sobie. W przypadku, gdyby osoba nie potrafiła wymienić żadnego grzechu (co dla Lutra wydaje się nieprawdopodobne) nakazuje nie wyszukiwać usilnie swoich grzechów, lecz przyjąć rozgrzeszenie na podstawie ogólnego wyznania grzechów przed Bogiem. Ustęp zawiera również poradę dotyczącą formy spowiedzi indywidualnej. Zdaniem Lutra, korzyścią z spowiedzi indywidualnej jest pocieszenie przez spowiednika ("Którzy zaś sumienie mają bardzo obciążone albo są zasmuceni i zaniepokojeni, tych spowiednik należycie z Pisma Świętego pocieszy i do wiary zachęci").

Część 5. Sakrament Ołtarza

Według Katechizmu, w Sakramencie Ołtarza obecne są prawdziwe ciało i prawdziwa krew Chrystusa, których spożywanie daje wiernym odpuszczenie grzechów oraz, jako jego skutek, życie i zbawienie. Tym, co przynosi przystępującemu do sakramentu dar odpuszczenia grzechów jest nie cielesne spożywanie, ale słowa ustanowienia Chrystusa przyjęte z wiarą ("to jest ciało Moje, które się za was daje", "to nowe przymierze we krwi Mojej, która się za was wylewa na odpuszczenie grzechów"). Każdy, kto prawdziwie wierzy w słowa Chrystusa godnie przystępuje do sakramentu, niezależnie od zewnętrznego przygotowania czy zachowania postu eucharystycznego (które są "pięknym powierzchownym zwyczajem").

Jak ojciec rodziny nauczać powinien swoich domowników modlić się rano i wieczorem;
Jak ojciec rodziny powinien domowników swoich nauczać modlitw stołowych

Te dwie części dotyczą przykładowego pacierza porannego i wieczornego, jak również przykładowych modlitw odmawianych przed i po posiłku. Podane modlitwy mają charakter przede wszystkim dziękczynny.

Tablica domowa

Tablica domowa to zbiór cytatów biblijnych skierowanych dla różnych powołań i grup społecznych (biskupów, proboszczów, kaznodziejów, nauczycieli, duszpasterzy, władz świeckich, poddanych, mężów, żon, rodziców, dzieci, pracowników, przełożonych, młodzieży i wdów), jak również dla całego zboru.

Wydania polskie

Pierwszego tłumaczenia Małego Katechizmu w języku polskim dokonał Jan Malecki. Tłumaczenie opublikowano w Królewcu w 1546 roku. Egzemplarz wydania znajduje się w bibliotece Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Od tego roku Mały Katechizm był wydawany w języku polskim wielokrotnie przez różnych wydawców. Obecnie powszechnie przyjęte jest tłumaczenie biskupa Andrzeja Wantuły oparte o tekst niemiecki skonfrontowany z przekładem łacińskim.

Wybrane wydania Małego Katechizmu:

  • Mały i Duży Katechizm doktora Marcina Lutra (przekład A. Wantuła), Warszawa 1962, s. 21–40.
  • Wybrane Księgi Symboliczne Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego, Warszawa 1980, s. 30–42.
  • Księgi Wyznaniowe Kościoła Luterańskiego, Bielsko-Biała 1999, s. 41–55.
  • Mały Katechizm, Duży Katechizm (Biblioteka Klasyki Ewangelickiej, nr 4), Bielsko-Biała 2000, s. 22–43.

Tłumaczenia Małego Katechizmu z 1643 roku, przypisywane Michałowi Mostnikowi, jest jednym z najstarszych zabytków piśmiennictwa kaszubskiego.

  1. W języku niemieckim przymiotnik treuen.
  2. Wj 20,5-6 w przekładach Biblii.
  3. Międzykościelna Komisja Śpiewnikowa: Śpiewnik Ewangelicki. Wyd. II. Bielsko-Biała: Wydawnictwo "Augustana", 2008, s. 1628. ISBN 978-83-88941-88-7. Cytat: Zawarte w III artykule wiary słowa łacińskie sanctam Ecclesiam catholicam tłumaczone są czasami: święty Kościół chrześcijański. Nie jest to jednak dosłowny przekład, dlatego powrócono tu do pierwotnego znaczenia tych słów, aby wyznawać z całym chrześcijaństwem: święty Kościół powszechny.

Bibliografia

  • Andrzej Wantuła: Historia powstania i znaczenie katechizmów ks. Marcina Lutra. W: Praca zbiorowa: Księgi Wyznaniowe Kościoła Luterańskiego. Bielsko-Biała: Wydawnictwo "Augustana", 2003, s. 31-40. ISBN 83-88941-41-0.
  • Marcin Luter, Andrzej Wantuła (tłumacz): Mały katechizm. W: Praca zbiorowa: Księgi Wyznaniowe Kościoła Luterańskiego. Bielsko-Biała: Wydawnictwo "Augustana", 2003, s. 31-40. ISBN 83-88941-41-0.
  • Wizytacje i katechizmy. W: Manfred Uglorz: Marcin Luter. Ojciec Reformacji. Wyd. II. Bielsko-Biała: Wydawnictwo "Augustana", 2006, s. 92-94. ISBN 83-88941-68-2.

Linki zewnętrzne