Mancypacja

Szablon:PropozycjaDobregoArtykułu Mancypacja (łac. mancipatio, od manus - ręka) – obrzęd uchwycenia ręką. W prawie rzymskim uroczysta czynność prawna z grupy czynności dokonywanych przy użyciu spiżu i wagi (per aes et libram). Pierwotnie, w prawie rzymskim okresu archaicznego i przedklasycznego, była ściśle sformalizowaną transakcją kupna-sprzedaży (emptio-venditio), umożliwiającą pochodne nabycie własności kwirytarnej (dominium ex iure Quiritium) oraz ustanowienie służebności gruntowej wiejskiej. W prawie okresu klasycznego stała się abstrakcyjnym sposobem nabycia własności kwirytarnej na res mancipi a także stwierdzenia przejścia władzy nad osobą z jednej osoby na drugą. Stosowano ją w celu osiągania różnych skutków prawnych (np. emancypacja, coemptio, adopcja, testament i in.). Zanikająca w okresie poklasycznym definitywnie zniknęła w Kodyfikacji Justyniana.

Przebieg i znaczenie mancypacji

Mancypacji dokonywano w obecności pięciu świadków - będących pełnoprawnymi, dojrzałymi obywatelami rzymskimi - oraz trzymającego wagę (libripens), który odważał kruszec (przeważnie miedź) będący - do czasu pojawienia się pieniądza bitego - środkiem płatniczym. Nabywca stwierdzał przy tym, że dana rzecz jest jego własnością "z mocy prawa Kwirytów" (ex iure Quiritium) oraz chwytał rzecz ręką (manu capere)[1]. Wraz z pojawieniem się monet oraz kolejnymi podbojami i rozwojem wymiany handlowej z prowincjami, wymiana towaru za pieniądz odbywała się poza aktem mancypacyjnym. Jeżeli jednak przedmiotem transakcji były res mancipi, wówczas nabywca nie uzyskiwał na nich własności kwirytarnej, a jedynie posiadanie. Celem nabycia własności kwirytarnej, nabwca przeprowadzał symboliczną mancypację z użyciem jednej monety, co było pozornym kupnem (imaginaria venditio). Nabywca kładł na szalkę wagi monetę (tzw. mancipatio sestertio nummo uno - przy użyciu jednego sesterca). W ten sposób - w prawie rzymskim okresu klasycznego - mancypacja stała się czynnością abstrakcyjną, gdyż jeżeli tylko jej stronami byli obywatele rzymscy oraz dochowano ściśle opisanej formalistyki obrzędowej i słownej, własność na res mancipi przechodziła na nabywcę bez względu na to, z jakiej przyczyny prawnej (causa) nabycie to nastąpiło.

Mancypacja należała do kategorii czynności prawnych zwanych actus legitimi[2], których obwarowanie warunkiem (condicio) lub terminem (dies) powodowało nieważność.

Wobec znikomej liczby form czynności prawnych w dawnym prawie rzymskim, mancypacja - w postaci kupna za jednego sesteca - miała szerokie zastosowanie w celu osiągania różnych skutków prawnych i gospodarczych. Służyła m.in.:

Ponadto mancypacja wchodziła w skład innych złożonych czynności formalnych, takich jak:

  • emancypacja - powodująca wygaśnięcie władzy ojcowskiej (patria potestas) oraz
  • adopcja - powodująca przeniesienie władzy ojcowskiej.

Mancypacja w prawie rzymskim odpowiadała swoją rangą aktowi notarialnemu w polskim prawie cywilnym.

Bibliografia

  1. Gaius Institutiones I, 119:Est autem mancipatio, ut supra quoque diximus, imaginaria quaedam venditio, quod et ipsum ius proprium civium Romanorum est. Eaque res ita agitur: adhibitis non minus quam quinque testibus civibus Romanis puberibus et praeterea alio eiusdem conditionis, qui libram aeneam teneat, qui appellatur libripens, is, qui mancipio accipit, rem tenens ita dicit: HUNC EGO HOMINEM EX IURE QUIRITIUM MEUM ESSE AIO ISQUE MIHI EMPTUS ESTO HOC AERE AENEAQUE LIBRA. Deinde aere percutit libram idque aes dat ei, a quo mancipio accipit, quasi preti loco
    Jest zaś mancypacja, jak już wyżej powiedzieliśmy, niejako pozorną sprzedażą, co też jest prawem właściwym obywatelom rzymskim. A odbywa się ona w ten sposób: przybrawszy przynajmniej pięciu świadków, obywateli rzymskich w wieku dojrzałym, a nadto innego człowieka, zwanego "libripens", spełniającego te same wymogi, by trzymał spiżową wagę, te, który nabywa w drodze mancypacji, trzymając miedzianą monetę, tak mówi: "Twierdzę, że ten niewolnik jest według prawa Kwirytów mój i niech go kupię za pośtrednictwem tej miedzianej monety i spiżowej wagi". Następnie uderza w wagę miedzianą monetą, którą daje jak gdyby zamiast ceny temu, od kogo nabywa w drodze mancypacji.
  2. Digesta D.50,17,77:Papinianus libro vicesimo octavio quaestionum: Actus legitimi, qui non recipiunt diem vel conditionem, veluti emancipatio, acceptilatio, heteditas aditio, servi optio, datio tutoris, in totum vitiantur per temporis vel condicionis adiectionem.
    Papinian w księdze dwudziestej ósmej quaestionum: Opierające się na ustawie akty formalne, które nie dopuszczają terminu lub warunku, na przykład emancypacja akceptylacja, nabycie spadku, wybór przekazanego zapisem niewolnika, ustanowienie opiekuna, stają się w całości wadliwe, jeśli obwarowane zostaną teminem lub warunkiem.