Maria bytomska

Pochówek Marii bytomskiej – miniatura z Kroniki ilustrowanej
Karol Robert – miniatura z Kroniki ilustrowanej

Maria bytomska (ur. przed 1295, zm. 15 grudnia 1317 w Temesvárze) – księżniczka bytomska, królowa węgierska z dynastii Piastów.

Córka księcia bytomskiego Kazimierza i Heleny, której pochodzenie nie jest znane, aczkolwiek literatura historyczna skłania się do uznania jej za córkę księcia halickiego Lwa I z dynastii Rurykowiczów[1]. Żona króla Węgier Karola I Roberta z dynastii Andegawenów.

Maria była pierwszą żoną[2] Karola Roberta, poślubioną przez niego w 1306. Związek ten był bezpotomny, jednakże starsza literatura naukowa utrzymywała, że pochodziły z niego dwie córki. Niewiele wiadomo o działalności Marii na Węgrzech. Jej małżeństwo z Karolem Robertem potwierdzało porozumienie polsko-węgierskie skierowane przeciw Czechom. Pośrednio wpłynęło na kariery kościelne na Węgrzech braci Marii: Bolesława i Mieszka, a także na zawarcie przez Karola Roberta trzeciego małżeństwa z Elżbietą Łokietkówną[3].

Życiorys

Narodziny

Data urodzenia Marii nie jest znana. W 1306, gdy została poślubiona przez Karola Roberta, zgodnie z wymogiem ówczesnego prawa kanonicznego musiała mieć ukończone 12 lat. Urodziła się zatem najpóźniej w 1294[4]. Była pierwszą przedstawicielką śląskiej linii dynastii piastowskiej noszącą imię Maria[5]. Motywy nadania jej tego miana nie są znane[5]. Wśród dzieci Kazimierza bytomskiego umownie zajmuje ostatnie, szóste miejsce, aczkolwiek mogła urodzić się nawet jako trzecie dziecko z kolei[5].

Małżeństwo z Karolem Robertem

Informację o zamążpójściu Marii z Karolem Robertem przekazał Jan Długosz w Rocznikach dwukrotnie: raz pod rokiem 1306 i ponownie pod 1310[6]. Z dwóch datacji poprawna jest ta wcześniejsza. Na jej korzyść przemawia pierwszy znany dokument Marii jako królowej węgierskiej, wystawiony 23 czerwca 1306. Ponadto po 1306 w dokumentach węgierskich zaczynają występować urzędnicy królowej. Wreszcie przypuszcza się, że pożyczka w wysokości 140 grzywien groszy srebrnych zaciągnięta ok. 1305 przez Kazimierza bytomskiego została przeznaczona na pokrycie kosztów związanych z weselem Marii i Karola Roberta[7]. W zawarciu małżeństwa miał pośredniczyć brat księżniczki, Bolesław, scholastyk krakowski i książę toszecki. Zgodnie z prawie stuletnim zwyczajem Piastówna śląska została koronowana na królową węgierską przez biskupa weszpremskiego Benedykta w Székesfehérvárze.

Małżeństwo Marii z Karolem Robertem umacniało antyczeski sojusz polsko-węgierski zawarty między jej mężem a Władysławem Łokietkiem, bratem ciotecznym ojca Piastówny[8]. Przyczyniło się do uzyskania wysokich godności kościelnych na Węgrzech przez braci Marii, jednakże nominacje na urzędy biskupie otrzymali oni dopiero po jej śmierci, gdy królową węgierską była Elżbieta Łokietkówna. Bolesław został arcybiskupem ostrzyhomskim, natomiast Mieszko wpierw otrzymał biskupstwo nitrzańskie, skąd został przeniesiony na biskupstwo weszpremskie, obejmując jednocześnie urząd kanclerza królowej. Niewiele wiadomo o roli Marii na węgierskim dworze królewskim. Do czasów współczesnych zachowały się zaledwie dwa dokumenty przez nią wydane.

Małżeństwo z Karolem Robertem było bezdzietne, prawdopodobnie z powodu bezpłodności królowej. Starsza literatura przypisywała temu związkowi dwie córki. Pierwsza z nich – Katarzyna miała być żoną Henryka świdnickiego, druga – Elżbieta żoną Bolesława niemodlińskiego[9]. Pogląd ten został jednak zakwestionowany[10]. Karol Robert nie był wobec Marii wiernym mężem. Utrzymywał stosunki z pochodzącą z wyspy Czepel na Dunaju nieznaną z imienia kobietą, która pod koniec 1316 lub na początku 1317 urodziła mu syna Kolomana. Ten jako syn królewski z nieprawego łoża zrobił karierę kościelną, sprawując w latach 1337–1375 rządy biskupie w Győr.

Śmierć

Maria zmarła 15 grudnia 1317[11] w Temesvárze i została pochowana w Székesfehérvárze, w bazylice Panny Marii. Wiadomość tę przekazał Jan Długosz. Relację polskiego kronikarza potwierdzają źródła węgierskie, przy czym podają one trzy różne daty roczne śmierci Piastówny: 1315, 1316, 1317. Na korzyść trzeciej datacji przemawia dokument Karola Roberta z 24 lutego 1317, w którym Maria występuje jeszcze jako osoba żyjąca. Powstałe rozbieżności w dacie rocznej tłumaczy się opuszczeniem pionowych kresek przez pisarza – zamiast MCCCXVII zapisano MCCCXV i MCCCXVI[12]. Moment złożenia Marii do grobu został przedstawiony na miniaturze w przechowywanej w zbiorach Biblioteki Narodowej w Budapeszcie Kronice ilustrowanej.

Po śmierci Marii Karol Robert żenił się jeszcze dwukrotnie. W 1318 poślubił Beatrycze Luksemburską, która w następnym roku zmarła w trakcie porodu, a w 1320 pojął za żonę Elżbietę Łokietkówną, z którą doczekał się pięciu synów.

  1. Domysł identyfikacji żony Kazimierza bytomskiego, Heleny, z córką Lwa I halickiego przedstawił K. Jasiński, Rodowód Piastów śląskich, cz. III, wyd. II, Kraków 2007, s. 517–518; Został on zaakceptowany i rozwinięty przez S.A. Srokę, skłaniali się do niego J. Sperka i J. Tęgowski. Zob. D. Dąbrowski, Rodowód Romanowiczów książąt halicko-wołyńskich, Poznań – Wrocław 2002, s. 218; W literaturze można spotkać się z poglądem, iż Helena była córką Szwarna Daniłowica. Zob. J. Horwat, Helena, [w:] A. Barciak (red.), Książęta i księżne Górnego Śląska, Katowice 1995, s. 47–48; W innej swojej pracy badacz podtrzymał swoją hipotezę, uznając równocześnie, że jest ona równoważna wobec poglądu o pochodzeniu Eufemii od Lwa Daniłowica. Zob. J. Horwat, Piastowie górnośląscy, Bytom 2007, s. 37–41; Istnieją też hipotezy, które przypisują Helenie litewskie lub czeskie pochodzenie. Zob. S.A. Sroka, Kazimierz, [w:] K. Ożóg, S. Szczur (red.), Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999, s. 725.
  2. Stanowisko to podziela cała polska literatura naukowa. Jedynie węgierski historyk Gy. Kristó, Károly Róbert első felesége, s. 27–30, opowiedział się za poglądem, zgodnie z którym przed poślubieniem Marii bytomskiej Karol Robert pojął za żonę Marię, córkę Lwa II halickiego. Badacz ten powołał się na dwa przekazy źródłowe. W dokumencie z 7 lutego 1326 Karol Robert wspomniał o wyprawie na Ruś mającej na celu sprowadzenie jego pierwszej żony, zaś Anonymi Descriptio Europae Orientalis przekazał, że Rusią władał potężny książę Lew, którego córka została poślubiona przez króla Węgier Karola. Gy. Kristó zidentyfikował władcę ruskiego z Lwem II halickim. W pracy Aba Sámuel és Károly Róbert családi kapcsolatairól, [w:] „Acta Universitatis Szegediensis de Attila József nominatae. Acta Historica”, t. 96, 1996, s. 25–30, badacz ustalił, że księżniczka halicka miała na imię Maria. Zgodnie z jego ustaleniami małżeństwo zostało zawarte w 1306, choć pierwotnie uważał on, że doszło do niego w 1307 lub 1308. Zaślubiny Karola Roberta z Marią bytomską wyznaczył natomiast na ok. 1310. Pogląd Gy. Kristó został zakwestionowany przez S.A. Srokę w pracy Wokół mariażu Karola Roberta z Piastówną śląską Marią, [w:] „Biuletyn Polskiego Towarzystwa Heraldycznego”, nr 11, 1994, s. 1–5. Historyk ten zwrócił uwagę na fakt, że wobec dotychczasowych ustaleń Lew II miał w 1306 co najwyżej 14 lat, w związku tym nie mógł być wtedy ojcem dorastającej księżniczki. Jednocześnie odrzucił możliwość, iż ojcem domniemanej Marii był Lew I halicki, zauważając, że znane córki tegoż księcia zdecydowanie wcześniej zostały wydane za mąż lub oddane do klasztoru. Aby uzasadnić tezę głoszącą, że pierwszą żoną Andegawena była Maria bytomska, S.A. Sroka zaproponował emendacje źródeł wymienionych w wywodzie Gy. Kristó. Zdaniem badacza w anonimowym opisie Europy Wschodniej powinien był znaleźć się zapis, że żoną Karola Roberta została nie córka, lecz wnuczka księcia Lwa (Helena, matka Marii bytomskiej, najprawdopodobniej była córką Lwa I halickiego). Natomiast w dokumencie Karola Roberta Polska została pomylona z Rusią, co można wytłumaczyć upływem wielu lat od wspomnianego w akcie wydarzenia. S.A. Sroka (za K. Jasińskim) dopuścił także możliwość, iż Maria bytomska wychowywała się na dworze halickim u wuja Jerzego I, skąd została sprowadzona przez męża na Węgry. Gy. Kristó podjął polemikę z ustaleniami S.A. Sroki. W pracy Orosz hercegnő volt-e Károly Róbert első felesége?, [w:] „Aetas”, 1994, z. 1, s. 194–199, stwierdził, że zapis w Anonymi Descriptio Europae Orientalis dotyczy żyjącego księcia Lwa, a jedynym księciem ruskim o tym imieniu pozostającym przy życiu w trakcie powstania tego opracowania (luty–marzec 1308) był Lew II. Badacz zwrócił jednak uwagę, że w tym czasie rządy w księstwie halickim sprawował ojciec księcia, Jerzy I. Wbrew dotychczasowej literaturze przyjął, że Lew II był urodzonym ok. 1273 synem Jerzego I z nieznanego źródłom związku. Swoje przypuszczenie uzasadnił tym, że Jerzy Lwowic (urodzony w latach 1252–1257 zdaniem N. de Baumgartena, Généalogies et mariages occidentaux des Rurikides Russes du Xe au XIIIe siécle, [w:] „Orientalia Christiana”, t. IX–1, nr 35, Roma 1927, tabl. 11, na którego powołał się Gy. Kristó) nie mógł po raz pierwszy wstąpić w związek małżeński dopiero w wieku 30 lat. Przy tym założeniu Lew II mógłby mieć w 1306 córkę w odpowiednim do zawarcia małżeństwa wieku. Argumentacja Gy. Kristó nie przekonała S.A. Sroki. Tenże nie zgodził się z tezą, iż passus z Anonymi Descriptio Europae Orientalis odnosi się do żyjącego w momencie powstania źródła księcia Lwa. Ponadto zwrócił uwagę, że w tym czasie Lew Juriewic nie był potężnym władcą ruskim, a nawet nie sprawował żadnej władzy książęcej. Badacz przedstawił jeszcze jedną możliwość wytłumaczenia zapisu w dokumencie Karola Roberta, przypuszczając, że król węgierski udał się na Węgry, gdzie zaręczył się z księżniczką halicką, jednakże do małżeństwa z nieznanych przyczyn nie doszło. Zob. S.A. Sroka, Genealogia Andegawenów węgierskich, Kraków 1999, s. 21–28.
  3. K. Jasiński, Maria, [w:] E. Rostworowski (red.), Polski Słownik Biograficzny, t. XX, Wrocław 1975, s. 3.
  4. K. Jasiński w pracy Maria, [w:] E. Rostworowski (red.), Polski Słownik Biograficzny, t. XX, Wrocław 1975, s. 3, nie podał daty urodzenia Piastówny. W pracy Rodowód Piastów śląskich, wyd. II, Kraków 2007, cz. III, s. 534, stwierdził, że urodziła się ona najpóźniej między 1292 a 1294, natomiast w tablicy V/2 na końcu Rodowodu zapisał, że Maria urodziła się przed 1295, i datę tę opatrzył znakiem zapytania; S.A. Sroka w pracy Maria, [w:] K. Ożóg, S. Szczur (red.), Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999, s. 736, stwierdził, że Maria urodziła się ok. 1290–1292, natomiast w pracy Genealogia Andegawenów węgierskich, Kraków 1999, s. 17, opowiedział się za datą ok. 1292–1294; J. Sperka, Maria, [w:] A. Barciak (red.), Książęta i księżne Górnego Śląska, Katowice 1995, s. 86, podał błędną datę urodzenia Piastówny – najpóźniej 1282–1284.
  5. a b c K. Jasiński, Rodowód Piastów śląskich, wyd. II, Kraków 2007, cz. III, s. 534.
  6. K. Jasiński, Rodowód Piastów śląskich, wyd. II, Kraków 2007, cz. III, s. 534 i s. 535, przyp. 3.
  7. S.A. Sroka, Genealogia Andegawenów węgierskich, Kraków 1999, s. 18.
  8. Matka Władysława Łokietka, Eufrozyna opolska, i dziad Marii ze strony ojca, Władysław opolski, byli rodzeństwem.
  9. J. Dąbrowski, Elżbieta Łokietkówna 1305–1380, wyd. II, Kraków 2007, s. 16 i przyp. 4, 36–37. Do przypisu wkradł się błąd – Elżbieta została w nim nazwana Anną.
  10. K. Jasiński, Rodowód Piastów śląskich, wyd. II, Kraków 2007, cz. II, s. 322–324; K. Jasiński, Rodowód Piastów śląskich, wyd. II, Kraków 2007, cz. III, s. 551–552; Por. K. Jasiński, Maria, [w:] E. Rostworowski (red.), Polski Słownik Biograficzny, t. XX, Wrocław 1975, s. 3.
  11. H. Grotefend, Stammtafeln der schlesischen Fürsten bis zum Jahre 1740, V, nr 18, jako datę śmierci Marii podał 15 grudnia 1315. Za nim tę informację powtórzył O. Balzer. Zob. O. Balzer, Genealogia Piastów, Kraków 1895, s. 377; J. Dąbrowski, Elżbieta Łokietkówna 1305–1380, wyd. II, Kraków 2007, s. 16 i 34, powołując się na prace Grotefenda i Balzera, podał, że Maria zmarła w 1315.
  12. K. Jasiński, Rodowód Piastów śląskich, wyd. II, Kraków 2007, cz. III, s. 535, przyp. 5.

Bibliografia