Maria cypryjska (królowa Aragonii)

Maria
z Bożej łaski królowa Aragonii, Walencji, Sardynii i Korsyki, hrabina Barcelony
ilustracja
wizerunek herbu
królowa Aragonii
Okres od 1315
do 1322
Jako żona Jakuba II Sprawiedliwego
Poprzedniczka Blanka Andegaweńska
Następczyni Elisenda Montcada
Dane biograficzne
Dynastia Luzynianowie
Data śmierci 10 września 1322
Miejsce spoczynku kościół św. Franciszka w Barcelonie, szczątki przeniesione do katedry św. Eulalii w Barcelonie
Ojciec Hugo III cypryjski (Hugo I jerozolimski)
Matka Izabela z Ibelinu

Maria cypryjska, Maria z Lusignan (ur. w latach 70. XIII wieku - zm. 10 września 1322 w Barcelonie) – królewna cypryjska i jerozolimska z dynastii Luzynianów, od 1315 królowa Aragonii, Walencji, Sardynii i Korsyki jako trzecia żona króla Jakuba II Sprawiedliwego.

Po trwających 4 lata zabiegach o jej rękę, ostatecznie poślubiła władcę aragońskiego jako potencjalna dziedziczka swojego brata Henryka II, wnosząc mężowi posag o wartości kruszcowej prawie 1,2 tony srebra. Zawierając związek z Jakubem II, zrobiła prawdopodobnie największą karierę małżeńską spośród Luzynianów. Zmarła jednak bezdzietnie, przed swoim bratem, po 7 latach małżeństwa, co pokrzyżowało ambitne plany polityczne jej męża.

Została pochowana we franciszkańskim kościele klasztornym w Barcelonie, spoczywając tam wraz z dwiema innymi królowymi do XIX w., gdy po zniszczeniu i rozebraniu kościoła jej szczątki przeniesiono do barcelońskiej katedry. Z pierwotnego nagrobka monarchini do dnia dzisiejszego zachowała się figuralna płyta nagrobna.

Pochodzenie

Maria była najstarszą córką króla Cypru i Jerozolimy Hugona III (I) oraz Izabeli, pochodzącej z Ibelinów – najpotężniejszego cypryjskiego rodu arystokratycznego.

Ojciec Marii jedynie po kądzieli wywodził się z rodu Luzynianów, będąc przedstawicielem władającej Antiochią bocznej linii książąt Akwitanii (Poitiers). Jednak po wymarciu linii męskiej cypryjskich Luzynianów w 1267 Hugo oficjalnie przyjął nazwisko rodowe i herb matki, kontynuując ród królów Cypru jako Hugo III z Lusignan[1]. W roku 1269 objął tron Jerozolimy jako Hugo I. Brat Marii Henryk II po zdobyciu Akki przez muzułmanów w 1291 był już tylko tytularnym królem jerozolimskim.

Dokładna data jej narodzin, także roczna, nie jest znana. Jednak z pewnością królewna przyszła na świat w latach 70. XIII wieku, ponieważ z wielodzietnego małżeństwa jej rodziców, zakończonego śmiercią ojca w 1284, pochodziło – poza Marią – co najmniej ośmioro dzieci, w tym trzy jej młodsze siostry[2], a prawdopodobnie jeszcze więcej. Przyjmowaną w literaturze przedmiotu datą narodzin Marii jest rok 1273[3], ale również 1279[4].

Rodzina Marii ukrywała jej wiek przed aragońskimi posłami w trakcie negocjacji przedmałżeńskich, twierdząc, że nie ukończyła 25 roku życia. Była to górna granica wieku, na jaką zgadzał się jej przyszły mąż, który liczył na potomstwo z tego związku. W rzeczywistości królewna miała w latach 1311-1315 z pewnością ponad 30 lat[5].

Negocjacje przedślubne

Osiem miesięcy po śmierci królowej Blanki w czerwcu 1311 Jakub II przedstawił na zebraniu kortezów w Barcelonie zamiar poślubienia siostry króla Cypru Henryka II. Plany małżeńskie niedawno owdowiałego króla wiązały się z ekspansją Korony Aragonii w rejonie Morza Śródziemnego[6][7]. Jakub II zamierzał związać się z główną spadkobierczynią bezdzietnego i uważanego za impotenta[8] króla Henryka w celu przejęcia w przyszłości kontroli nad Cyprem[7][6]. Poprzez małżeństwo z królewną cypryjską i jerozolimską król Aragonii dążył również do uzyskania tytułów prawnych oraz pretensji Luzynianów do posiadłości w Ziemi Świętej i tytułu króla Jerozolimy[9].

Kilkuletnie negocjacje przedmałżeńskie, w których dużą rolę odgrywał rycerski zakon szpitalników[10], dotyczyły głównie desygnowania jednej z sióstr króla Cypru na jego dziedziczkę. Chociaż poślubienie przez Jakuba II którejś z młodszych sióstr Henryka dawało większą szansę na posiadanie potomstwa, zgodnie z zasadą primogenitury i wolą króla Henryka to najstarsza Maria miała zostać desygnowana na spadkobierczynię korony cypryjskiej i jej męskie potomstwo miało objąć realną władzę na wyspę po śmierci wuja. Negocjacje zakończyły się 1 maja 1314 podpisaniem umowy pomiędzy Jakubem II i Henrykiem II[11][12].

Małżeństwo

Cypryjsko-aragońskie małżeństwo dynastyczne zostało zawarte 15 czerwca 1315 per procura w obecności całego dworu cypryjskiego w Nikozji[13][12]. Jakubowi II, którego zastępował aragoński pełnomocnik i królewnie Marii udzielił ślubu papieski legat Peter de Plaine-Cassagne[14].

Konfirmacja małżeństwa nastąpiła po przybyciu Marii do jej nowego królestwa. Uroczystości odbyły się 27 listopada 1315 w Gironie[15][16].

Wychodząc za władcę jednego z najpotężniejszych królestw śródziemnomorskich, królewna Maria zrobiła prawdopodobnie najlepszą partię spośród wszystkich członków domu cypryjskiego, jacy kiedykolwiek związali się z przedstawicielami obcych dynastii[2]. Dzięki temu prestiżowemu mariażowi i stosunkom nawiązanym z dynastią barcelońską Luzynianowie doprowadzili do kolejnych małżeństw między krewnymi obu domów panujących. Siostra wujeczna króla Henryka II Izabela z Ibelinu w 1316 została żoną jednego z przedstawicieli dynastii barcelońskiej, poślubiając młodszego brata króla Majorki Sancza, w roku 1317 zaś sam król Henryk II poślubił Konstancję, bratanicę Jakuba II, córkę króla Sycylii Fryderyka[17][18][19].

Z punktu widzenia Jakuba II małżeństwo z Marią nie przyniosło spodziewanych korzyści. Zbyt późno wydana za mąż królewna nie urodziła żadnego spadkobiercy i zmarła przed swoim bratem, którego dziedzicem i kolejnym królem Cypru został bratanek Hugo[20]. Skarbiec królewski zasilił natomiast ogromny posag Cypryjki, wynoszący 300 tys. bezantów[21][a], chociaż w trakcie negocjacji przedmałżeńskich monarcha stawiał bardziej wygórowane żądania finansowe, chcąc uzyskać sumę 500 tys. bezantów[23].

Testament i śmierć

Posąg nagrobny królowej Marii (1323), pierwotnie w kaplicy św. Szczepana w barcelońskim kościele św. Franciszka, obecnie w Museu Nacional d'Art de Catalunya w Barcelonie.

Rezydująca w Tortosie królowa Maria rozchorowała się ciężko w 1318[24] oraz w marcu 1319[25]. Dnia 2 kwietnia 1319 sporządziła testament[26]. Część nowożytnych kronikarzy uznała zatem, że choroba była śmiertelna i monarchini zmarła w 1319, a nawet jeszcze w 1318. Wersję o zgonie królowej w 1319 rozpowszechniło poczytne dzieło Jerónima Zurity[24], w którym XVI-wieczny kronikarz podał również nieprawdziwą informację o wyrażeniu przez królową życzenia, by została pochowana w kościele dominikanów w Tortosie w habicie dominikańskim. W rzeczywistości królowa chciała, by jej ciało w habicie franciszkańskim zostało złożone w miejscowym kościele braci mniejszych[27][28].

W starszej literaturze przedmiotu jako śmierci królowej podawano nie tylko rok 1319, ale również marzec lub kwiecień 1321 [29][30][31]. Mylna data zgonu spotykana jest także we współczesnych publikacjach[32][25][33].

Zachowały się jednak dokumenty świadczące o tym, że królowa z pewnością żyła do września 1322 i nie umarła w Tortosie[24]. Z listu datowanego na 22 września 1322, który Jakub II wysłał do szwagra, wynika, że zgon Marii nastąpił 10 września 1322 w Barcelonie. Król podał okoliczności śmierci małżonki, w tym przyjęcie przez nią sakramentów oraz godzinę jej zgonu[27].

Po odbyciu ponad trzymiesięcznej żałoby król wstąpił w ostatni, czwarty związek małżeński w Boże Narodzenie 1322[15].

Pochówek

Nieistniejący obecnie kościół klasztorny św. Franciszka w Barcelonie. W jednej z szesnastu kaplic została pochowana królowa Maria cypryjska.

Maria została pochowana w Barcelonie w kościele św. Franciszka na terenie klasztoru franciszkanów, co potwierdzają m.in. XVIII-wieczne zapiski brata Berarda Comesa w Libro Vero barcelońskiego konwentu[34] i tekst epitafium królowej. Ciało Marii złożono w pobliżu głównego ołtarza na środku chóru, w XV w. zaś przeniesiono do kaplicy św. Szczepana[35][36].

Kamienny nagrobek królowej wykonali Joan de Tournai i Jacques de França. Został on ukończony w 1323 roku. Z sarkofagu Marii zachowała się jedynie rzeźba przedstawiająca figurę władczyni, obecnie przechowywana w Narodowym Muzeum Sztuki Katalońskiej w Barcelonie[37]. Maria została przedstawiona w habicie i koronie na głowie, podobnie jak jej poprzedniczka królowa Blanka[38][39].

W roku 1822 kościół św. Franciszka wraz z klasztorem franciszkanów został uszkodzony, padł ofiarą pożaru w 1835 i ostatecznie został rozebrany w 1837[40][41]. Po stwierdzeniu naruszenia znajdujących się w kościele grobów królewskich, władze publiczne zajęły się zebraniem kości należących do Alfonsa II, królowych Konstancji sycylijskiej, Marii cypryjskiej i Sybilli Fortià oraz infantów[42]. Szczątki królowej Marii przeniesiono do barcelońskiej katedry[43][7], gdzie znalazły ostateczne miejsce spoczynku w 1852[44].

  1. Hill 2010a ↓, s. 158.
  2. a b Edbury 1991 ↓, s. 138.
  3. Rüdt von Collenberg 1980 ↓, s. 115-116.
  4. Hinojosa Montalvo 2006 ↓, s. 12.
  5. Youngs 2006 ↓, s. 16.
  6. a b Burkiewicz 2010 ↓, s. 33-34.
  7. a b c González Ruiz 2012 ↓, s. 180.
  8. Hill 2010a ↓, s. 283.
  9. González Antón, Lacarra i 1990 s. 296 ↓.
  10. Luttrell 1999 ↓, s. 161.
  11. Edbury 1991 ↓, s. 137-138.
  12. a b Sarrablo Aguareles 1961 ↓, s. 52.
  13. Martínez Ferrando 1948 ↓, s. 225.
  14. Hill 2010a ↓, s. 282.
  15. a b Aguado Bleye 1958 ↓, s. 745.
  16. Pericot García 1970 ↓, s. 66.
  17. Edbury 1991 ↓, s. 138-139.
  18. Hill 2010b ↓, s. 1157.
  19. Martínez Ferrando 1948 ↓, s. 239.
  20. Joseph F. O'Callaghan, A History of Medieval Spain, New York 1975, s. 405.
  21. Martínez Ferrando 1948 ↓, s. 230-231, 234.
  22. Torre 2010 ↓, s. 66.
  23. Martínez Ferrando 1948 ↓, s. 234.
  24. a b c Moxó y Montoliu 1990 ↓, s. 282.
  25. a b Cabrera Sánchez 2011 ↓, s. 111.
  26. Sarrablo Aguareles 1961 ↓, s. 149.
  27. a b Martínez Ferrando 1948 ↓, s. 266.
  28. Sarrablo Aguareles 1961 ↓, s. 129.
  29. Pedro Salazar de Mendoza, Monarquia de España, t. I, Madrid 1770, s. 269.
  30. Los Héroes y las maravillas del mundo, red. Diego de Mora y Casarusa, Madrid-Barcelona 1855, s. 277.
  31. E. L. Miron , The queens of Aragon. Their lives and times, New York 1913, s. 155, 159.
  32. Pericot García 1970 ↓, s. 66, 519.
  33. Claramunt Rodríguez 2003 ↓, s. 206.
  34. Ricardo del Arco y Garay 1945 ↓, s. 255.
  35. Sarrablo Aguareles 1961 ↓, s. 130.
  36. Udina i Martorell 1950 ↓, s. 50.
  37. Monasterios de Catalunya - Sant Francesc de Barcelona [dostęp 2013-08-14]
  38. Manote i Clivilles, Terés i Tomàs 2007 ↓, s. 76.
  39. McKiernan González 2012 ↓, s. 323.
  40. Gaya Nuño 1961 ↓, s. 196.
  41. Giné i Torres 1988 ↓, s. 222.
  42. Udina i Martorell 1950 ↓, s. 49-67.
  43. Casas 2013 ↓, s. 63.
  44. Udina i Martorell 1950 ↓, s. 50, 63.
  1. Posag został wypłacony w używanych na Cyprze tzw. białych bezantach, z których każdy zawierał około 3,84 g srebra, co łącznie dawało 1152 kg kruszcu[22].

Bibliografia

  • Ricardo del Arco y Garay: Sepulcros de la Casa Real de Aragón. Madrid: Diana. Artes Gráficas, 1945.
  • Pedro Aguado Bleye: Manual de historia de España. T. I: Prehistoria. Edades antigua y media. Madrid: Espasa-Calpe, 1958.
  • Ricardo del Arco y Garay: Sepulcros de la Casa Real de Aragón. Madrid: Diana. Artes Gráficas, 1945.
  • Łukasz Burkiewicz. Królestwo Cypru jako obiekt zainteresowań państw śródziemnomorskich w latach 1192-1489. Próba zarysowania problemu. „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace historyczne”. MCCCXII (137), s. 26–42, 2010. ISSN 0083-4351. 
  • Margarita Cabrera Sánchez. La muerte de los miembros de la realeza hispánica medieval a través de los testimonios historiográficos. „En la España Medieval”. 34, s. 97-132, 2011. ISSN 0214-3038. 
  • Narciso Casas: Historia y Arte en las Catedrales de España. Madrid: Bubok, 2013. ISBN 978-84-686-3200-1.
  • Salvador Claramunt Rodríguez. La política matrimonial de la Casa condal de Barcelona y Aragón desde 1213 hasta Fernando el Católico. „Acta historica et archaeologica mediaevalia”. 23-24, s. 195-236, 2003. ISSN 0212-2960. 
  • Peter W. Edbury: The Kingdom of Cyprus and the Crusades 1191-1374. Cambridge – New York – Melbourne: Cambridge University Press, 1991. ISBN 978-0-521-45837-5.
  • Juan Antonio Gaya Nuño: La arquitectura ēspañola en sus monumentos desaparecido. Madrid: Espasa-Calpe, 1961.
  • Anna María Giné i Torres. El convent de Sant Francesc de Barcelona. Reconstrucció hipotética. „Acta historica et archaeologica mediaevalia”. IX, s. 221–241, 1988. ISSN 0212-2960. 
  • Luis González Antón, José Maria Lacarra: Consolidación de la corona de Aragón como potencia mediterránea. Jaime II. El segundo envite mediterráneo. La corona de Aragón se firma como potencia marítima. W: José María Jover Zamora (red.): Historia de España Menéndez Pidal. T. XIII: La expansión peninsular y mediterránea (c. 1212-c. 1350). Cz. 2: El reino de Navarra. La corona de Aragón. Portugal. Madrid: Espasa-Calpe, 1990. ISBN 84-239-4824-2.
  • David González Ruiz: Breve historia de la Corona de Aragón. Madrid: Nowtilus, 2012. ISBN 978-84-9967-306-6.
  • George Hill: A History of Cyprus. T. II. New York: Cambridge University Press, 2010. ISBN 978-1-108-02063-3.
  • George Hill: A History of Cyprus. T. III. New York: Cambridge University Press, 2010. ISBN 978-1-108-02064-0.
  • José Hinojosa Montalvo: Jaime II y el esplendor de la Corona de Aragón. Donostia-San Sebastián: Nerea, 2006. ISBN 84-89569-99-1.
  • Anthony Luttrell: The Hospitallers in Cyprus 1310-1378. W: Anthony Luttrell (red.): The Hospitallers of Rhodes and Their Mediterranean World 1306-1462. Aldershot - Vermont: Ashgate Publishing Company, 1992, s. 155-184. ISBN 0-86078-307-3.
  • Maria Rosa Manote i Clivilles, Maria Rosa Terés i Tomàs: Joan de Tournai. W: Antoni Pladevall i Font (red.): L'art Gòtic a Catalunya. T. I: La configuració de l'estil. Barcelona: Enciclopèdia Catalana, 2007, s. 75-76. ISBN 978-8-441-20887-2.
  • Eileen McKiernan González: Reception, Gender, and Memory. Elisenda de Montcada and Her Dual-Effigy Tomb at Santa Maria de Pedralbes. W: Therese Martin (red.): Reassessing the Roles of Women as 'Makers' of Medieval Art and Architecture. Leiden: Brill, 2012, s. 75-76. ISBN 978-90-04-22827-6.
  • Jesús Ernesto Martínez Ferrando: Jaime II de Aragon. Su vida familiar. Barcelona: 1948.
  • Francisco de Moxó y Montoliu: La Casa de Luna (1276-1348). Factor político y lazos de sangre en la ascensión de un linaje aragonés. Münster: Aschendorffsche Verlagsbuchhandlung, 1990. ISBN 3-402-05825-1.
  • Luis Pericot García (red.): Historia de España. Gran historia general de los pueblos hispanos. T. III: La baja edad media y la unidad nacional. Barcelona: Instituto Gallach, 1970.
  • Weyprecht Hugo Rüdt von Collenberg. Les Lusignans de Chypre. Généalogie compilée principalement selon les registres de l'Archivio Segreto Vaticano et les manuscits de la Biblioteca Vaticana. „Επετηρίδα του Κέντρου Επιστημονικών Ερευνών”. X, s. 85–319, 1980. ISSN 0071-0954. 
  • Eugenio Sarrablo Aguareles. La Reina que vino de Oriente (María de Chipre, esposa de Jaime II, Rey de Aragón). „Boletín de la Real Academia de la Historia”. CXLVIII (1), s. 13-160, 1961. ISSN 0034-0626. 
  • Ignacio de la Torre: The Monetary Fluctuations in Philip IV's Kingdom of France and Their Relevance to the Arrest of the Templars. W: Jochen Burgtorf, Paul Crawford, Helen J. Nicholson (red.): The Debate on the Trial of the Templars 1307-1314. Farnham - Burlington: Ashgate Publishing, 2010, s. 57-70. ISBN 978-07-5466-570-0.
  • Frederic Udina i Martorell. Los restos reales existentes en la Catedral de Barcelona. „Boletín de la Real Academia de Buenas Letras de Barcelona”. XXIII (1), s. 49-67, 1950. ISSN 2340-3233. 
  • Deborah Youngs: The Life-Cycle in Western Europe c. 1300–c. 1500. Manchester – New York: Manchester University Press, 2006. ISBN 978-0-7190-5916-2.


Poprzednik
Blanka Andegaweńska
Aragon arms.svg Królowa Aragonii i hrabina Barcelony
1315-1322
Aragon arms.svg Następca
Elisenda Motncada