Menander

Zobacz też: Menander (ujednoznacznienie).

Szablon:Pisarz infobox Menander (stgr. Μένανδρος Menandros, 342-291 p.n.e.) – starożytny poeta grecki, główny przedstawiciel komedii nowej i komedii charakterów.

Pochodził z rodziny, która zapewniła mu staranne wychowanie i wykształcenie. Był uczniem Teofrasta oraz przyjacielem Epikura, z którym najprawdopodobniej pełnił służbę wojskową. Zapewne duży wpływ na jego zainteresowanie teatrem miał Aleksis, znany komediopisarz. Uważa się, że Menander był bardzo podatny na wdzięki niewieście. Znana była w Atenach jego słabość do hetery Glykery, kochanki Harpalosa. Był admiratorem twórczości scenicznej Eurypidesa, który stanowił dla niego wzór i którego usiłował - oczywiście na swój sposób - naśladować. Zmarł śmiercią tragiczną w wieku 51 albo 52 lat, topiąc się podczas kąpieli w Pireusie. Jest autorem 108 komedii, zaginionych pod koniec starożytności, a w ostatnich stuleciach odnajdywanych wśród egipskich papirusów. Treść czterech z nich da się współcześnie zrekonstruować.

Życie

Menander był synem Diopejthesa i Hegestraty. Pochodził z ateńskiego demu Kèfisos. Urodził się za archonta Sosigenesa, to jest w roku 342/341 p.n.e. Odebrał staranne wychowanie. Jego nauczycielem był filozof z Perypatu, Teofrast. W szkole Teofrasta zaprzyjaźnił się z Demetriuszem z Faleronu (ok. 354-283), filozofem i późniejszym rządcą Aten z ramienia władcy Macedonii Kassandra. W efebii, będącej rodzajem przygotowania do służby wojskowej zetknął się Menander z młodym Epikurem (341-270)[1][2]. Znał też osobiście innego twórcę komedii nowej, Aleksisa (ok. 372-ok. 270), od którego, jak się wydaje, uczył się tajników warsztatu komediopisarskiego[3]. Jako młody twórca podziwiał twórczość Eurypidesa, którą mógł poznawać ze sceny, i którą, jak to określa Kwintylian, w odmiennym rodzaju próbował naśladować. Zaczął pisać i wystawiać komedie w bardzo młodym wieku. Debiutował jako dwudziestolatek, za archonta Filoklesa w 322/321 roku. Pierwsze zwycięstwo odniósł w agonie scenicznym, w siedem lat po debiucie, sztuką Gniew, będącą, jak się przypuszcza, studium charakteru złośnika. W trakcie swej kariery dramatopisarskiej miał odnieść jeszcze siedem zwycięstw[4][2].

Pomimo zaproszeń na dwory mecenasów literatury i sztuki egipskich Ptolemeuszów i bliższych mu filoheleńskich władców macedońskich pozostał w Atenach. Po upadku i wygnaniu Demetriusza z Faleronu omal nie przypłacił tego wyrokiem sądowym, od którego uchronił go nieznany bliżej Telesforos, rzecznik zwycięskiego Demetriusza Poliorketesa. Plotka antyczna podaje, że był do szaleństwa czuły na wdzięki niewieście. Dwie wybitne ówczesne hetery Taida (m.in. przyjaciółka Aleksandra Macedońskiego) i Glykera (kochanka Harpalosa,bohatera największego skandalu epoki) były również jego partnerkami. Ich imionami zatytułował też swoje komedie[5][2].

Był mężczyzną przystojnym, co potwierdzają jego zachowane portrety, o regularnych rysach. Miał jednak zeza, ale – jak stwierdza antyczna notatka - za to ostry umysł[5]. Dowodem jego ciętego języka jest anegdota opowiadająca, że spotkawszy swego rywala, Filemona, który go wielokrotnie zwyciężył w agonie scenicznym, dzięki schlebianiu publiczności, miał powiedzieć: Filemonie, powiedz mi z łaski swojej, ty się nie rumienisz, kiedy nade mną odnosisz zwycięstwa? Miał niezwykłą łatwość pisania. Zapytany niedługo przed agonem przez kogoś z bliskich: Niedaleko już do Dionizjów, Menandrze, a tyś jeszcze nie stworzył komedii?, miał odpowiedzieć: Na bogów, już stworzyłem, treść ułożona, trzeba tylko jeszcze dopisać wierszyki[6].

Umarł w 52. roku życia (291/290 p.n.e.), utopiwszy się w czasie kąpieli w Pireusie. Jego grób znajdujący się przy drodze z Pireusu do Aten pokazywano jeszcze pięćset lat później podróżującemu po Grecji Pauzaniaszowi. W teatrze, po śmierci poety, stanął jego brązowy pomnik[6].

Dorobek sceniczny

Menander napisał ogółem w ciągu 32 lat około 100 sztuk (podaje się liczbę 108). Uczeni zastanawiają się czy wszystkie były wystawiane podczas agonów w Atenach, czy może niektóre wystawiono gdzie indziej, dopuszczają też możliwość, że część z nich były to utwory przeznaczone tylko do czytania[7]. Wiadomo, że Menander zwyciężył 8 razy w agonach na Lenajach[4], że w 312 roku p.n.e. zajął piąte miejsce podczas Dionizjów Wielkich sztuką Woźnica, i że w 302/301 roku p.n.e. wystawił Imbryjczyków jako siedemdziesiątą którąś[a] swoją sztukę. O wystawianiu innych sztuk nic pewnego nie da się powiedzieć. Nie sposób też ustalić chronologii twórczości Menandra. Oprócz Woźnicy, Imbryjczyków i debiutanckiego Gniewu, w sposób pewny można jeszcze tylko datować Odludka napisanego w roku 317/316 p.n.e.[8]. Spośród 108 sztuk pisarza znanych jest 97 tytułów[9], z tym że niektóre z nich odnoszą się do tej samej sztuki jak Odludek albo Mizantrop czy Kobieta z Samos albo Spokrewnienie[10].

Tytuły wybranych utworów Menandra

Komedie o prawdopodobnej tematyce rodzinnej

  • Bracia (dwie komedie noszące ten tytuł)
  • Bliźniaczki
  • Kuzyni
  • Panna młoda
  • Podrzutek

Komedie o prawdopodobnej tematyce związanej z zawodami i zajęciami

  • Rolnik
  • Rybak
  • Kitarzysta
  • Fletnistka (ściślej: Grająca na aulosie)
  • Woźnica
  • Odźwierny
  • Sternicy

Komedie, których tytuł wskazuje na pochodzenie postaci

  • Kartagińczyk
  • Karyjka (być może Płaczka z Karii)
  • Kobieta z Samos
  • Beotka
  • Tesalka (być może Czarownica z Tesalii)
  • Kreteńczyk
  • Człowiek z Efezu
  • Achajowie

Komedie, których tytuł wskazuje na ważną scenę w utworze

  • Sąd polubowny
  • Ucięty warkocz (ściślej: Dziewczyna z uciętym warkoczem)
  • Nawiedzona przez bóstwo
  • Podpalona

Komedie, których tytuł wskazuje na istotny rekwizyt

  • Tarcza
  • Pierścień
  • Sztylet
  • Siatka na włosy

Komedie, których tytuł wskazuje na przywarę lub charakter postaci

  • Gniew
  • Pijaństwo
  • Odludek
  • Pochlebca
  • Samodręk
  • Zabobonnik
  • Strachoput
  • Wróg kobiet[11]

Zachowana spuścizna

Z bogatego dorobku komediopisarza zachowała się jedna komedia kompletna i trzy, których akcję można w całości odtworzyć. Są to:

  • Kobieta z Samos (czasem zwana Samijką; Σαμία ἢ Κηδεία Samia e Kedeia) – należąca do najwcześniejsza sztuk Menandra, napisana pomiędzy 321 a 319 rokiem p.n.e., pozbawiona początku.
  • Odludek albo mizantrop (Δύσκολος ἢ Μισάνθρωπος Dyskolos e Misanthropos) – który zajął I miejsce na Lenajach w 317 p.n.e..
  • Tarcza (Ἀσπίς Aspis) – napisana po roku 314 p.n.e., z której akty IV i V zachowały się jedynie fragmentarycznie.
  • Sąd polubowny (Sąd rozjemczy; Ἐπιτρέποντες Epitrepontes) – napisany pod koniec życia autora, przed 292 rokiem p.n.e., zachowany w 2/3[12].

Z dużym prawdopodobieństwem można odtworzyć treść dwunastu dalszych utworów:

  • pierwszych Braci – zachowanych w łacińskiej przeróbce Plauta pod tytułem Stichus;
  • drugich Braci – zachowanych w przeróbce Terencjusza również zatytułowanej Bracia (Adelphoe);
  • Kobiety z Andros – przerobionej przez Terencjusza w Andrii, skontaminowanej z Menandrową Kobietą z Perinthos;
  • Nieufnego (Apistos) – stanowiącego wzór Skarbu (Aulularia) Plauta;
  • Dwakroć oszukującego (Dis exapatòn) – przerobionego na Siostry (Bacchides) Plauta, z którego odnaleziono 150 wierszy oryginału;
  • Eunucha – którego pod niezmienionym tytułem dał po łacinie Terencjusz, wzbogacając go fragmentami z Pochlebcy Menandra;
  • Samodręka (Heautontimorùmenos) – adaptowanego dla sceny rzymskiej przez Terencjusza;
  • Pochlebcy (Kolax) – odtwarzanego na podstawie kilku papirusów i wspomnianego wyżej Terencjuszowego Eunucha;
  • Nienawidzonego (Misùmenos) – z którego papirusy przyniosły ponad 400 wierszy, częściowo silnie uszkodzonych;
  • Uciętego warkocza (Perikejromène) – odtwarzanego z papirusów, w których zachowało się blisko 40% utworu;
  • Sikyończyka (Skyonios) – rekonstruowanego z dużych urywków papirusowych zawierających przeszło 400 wierszy
  • i Kobiety przy wspólnym śniadaniu (Synaristosaj) – przerobionej przez Plauta w Komedii skrzynkowej (Cistellaria)[13].

Odnaleziono też większe partie tekstu, liczące od jednej do kilku scen, z Chłopa (Georgòs), Herosa, Opętanej przez bóstwo (Theophorumene), Pierścienia (Daktylios), Kitarzysty (Kitharistes) i Zjawy (Phasma)[14].

Charakterystyka twórczości

Ogólna charakterystyka

Akcja większości sztuk Menandra rozgrywa się w mieście, a dziejący się na wsi attyckiej Odludek ma również za bohaterów ateńskich mieszczan. O ile Odludek jest jeszcze komedią jednego, dominującego charakteru, z centralnym motywem uczty i ledwo naszkicowaną intrygą miłosną[15][16], to już Samijka odznacza się świetnie zbudowaną intrygą, a Tarcza jest wręcz popisem skomplikowanej i symetrycznej konstrukcji dramatycznej. Menander chętnie sięga w swoich sztukach po chwyt zaskoczenia widzów. We wszystkich jego utworach występują ulubione wątki komedii nowej: uwiedzenie wolnej dziewczyny, urodzenie dziecka (w Samijce przed ślubem, w Sądzie polubownym już w trakcie trwania małżeństwa) i rozpoznanie, w Samijce nietypowe, w Tarczy podwójne (fałszywe i prawdziwe), a w Sądzie polubownym najbardziej klasyczne – rozpoznanie porzuconego dziecka. We wszystkich sztukach bardzo istotne miejsce zajmują kwestie pieniężne ukazywane w różnych układach odniesienia. W Samijce chodzi o połączenie dwóch mieszczańskich domów, w Odludku o przezwyciężenie różnic majątkowych, w Tarczy o wyzyskanie przez chciwca prawa rodzinnego i spadkowego, w Sądzie polubownym o trwonienie posagu przez męża[17].

Galeria postaci

Menander w mistrzowski sposób portretuje nawet epizodyczne postaci swoich sztuk. Sięga po tradycyjne typy starej komedii: przemądrzałego kucharza czy pseudo-lekarza (w Tarczy), ale też rozwija na wiele sposobów galerię postaci komedii nowej. Wśród starców jest rozpieszczający syna i nie umiejący się gniewać Demeas oraz zapalczywy, wodzony za nos przez kobiety Nikeratos, jest zgryźliwy, uciekający od ludzi Knemon i pobłażliwie ironiczny sybaryta Kallipides. Jest niezbyt zaradny, manipulowany przez niewolnika Chajrestrat i jego skąpy i chciwy brat Smikrines, krętacz i hipokryta, i jeszcze jeden Smikrines obsesyjnie skupiony na posagu swej córki. Postaci młodzieńców nie są tak wyraźnie zarysowane więcej pomiędzy nimi podobieństw. Przeważnie egzaltowani jak Sostrat czy Chajreas, choć zdarzają się też twardo stąpający po ziemi, doświadczeni przez los jak Gorgiasz, niezbyt zaradni życiowo, czasem całkiem bierni, zasadniczo szlachetni, nie ma wśród nich czarnych charakterów, a jeśli nawet jak Charisjos uwiodą dziewczynę, potrafią się do tego przyznać i zadośćuczynić. Córki obywatelskie są w komediach Menandra postaciami najczęściej bezimiennymi, a często też niemymi. Jedynie Pamfile w Sądzie polubownym ma imię i wyrazistszą osobowość, eleganckiej, dumnej mężatki, cierpiącej z powodu porzucenia dziecka i stającej w obronie krzywdzącego ją męża. Postaciami niemymi są też matki. Epizodycznie Menander traktuje piastunki. Natomiast niezwykle plastycznie przedstawia hetery Chrysis i Habrotonon, sprytne, obrotne, często śmiałe, marzące o zmianie swego statusu społecznego. Najbogatszą chyba galerię typów przedstawia w sztukach Menandra grupa niewolników. W czterech zachowanych sztukach jest ich aż dziewięciu. Jest wśród nich uciekający i biorący baty Pyrrias, ciężko myślący pasterz Daos i wyszczekany węglarz Syriskos, nieufny i podejrzliwy Getas, niewolnik wiejski i jego miejskie przeciwieństwo, znający słabostki swoich państwa, oblatany, nie lubiący wysiłku Getas. Sprytny, ale sfrustrowany niepowodzeniami Onesimos, zżyty ze swym paniczem, ale bojący się o własną skórę Parmenon i wreszcie będący głównym bohaterem Tarczy Daos, rozgrywający trudną partię z bratem swego pana Smikrinesem, czarnym charakterem sztuki[18].

Arystofanes, mistrz komedii staroattyckiej oraz Menander, mistrz komedii nowej

Arystofanes i Menander

W porównaniu z komedią Arystofanesa komedia Menandra posługuje się innymi środkami komicznymi. Zrezygnowała ze staroattyckiego żartu obscenicznego, sprośności i wulgarności. Nie ma w niej typowych dla Arystofanesa gier słownych, eksperymentów słowotwórczych, „komicznych nowotworów słownych”. Postaci Menandra operują językiem codziennym, „kulturalną attyczyzną”[19]. Jego komedia charakteru zwraca się w stronę psychologii i „karykaturalnego portretowania” postaci. Menander często posługuje się chwytem quid pro quo, tworzeniem nieporozumień między postaciami i wynikającymi z nich sytuacji[20].

Filozofia poety

Menander zgodnie z klasycznym w kulturze greckiej poglądem na literaturę, bawiąc uczy. Wprawdzie losami ludzkimi rządzi nieodwołalnie, zgodnie z przekonaniami epoki, bogini Tyche (łac.: Fortuna), uosobienie Przeznaczenia-Losu-Przypadku, człowiek jednak musi działać, pracować, spełniać swoje zadanie w społeczności. Po to ma charakter, o którym tak barwnie mówi Onezym z Odludka. Charakter, który go kształtuje, i który sam winien kształtować. Człowiek zawsze występuje u Menandra na tle społeczności. Poeta potępia więc zawsze cechy aspołeczne – takie jak chciwość, skąpstwo, mizantropię, stosowanie przemocy. Jednocześnie sama forma potępienia nie jest drastyczna. Ośmieszając swych bohaterów, autor zdaje sobie sprawę, że ludzie nie są doskonali, i że trzeba ich brać takimi, jacy są. Stąd nawet jego negatywni bohaterowie łączą w sobie zarówno cechy dobre jak i złe. Główną cnotą postaci Menandra jest filantropia, rozumiana w pierwotnym, greckim znaczeniu tego słowa, jako „miłość do ludzi”, a realizująca się w wierności, przyzwoitości i taktownym postępowaniu. Bohaterowie Menandra nie powodują się gwałtownymi namiętnościami, są ludźmi środka, ich główną zasadą życia i postępowania jest umiar, wystrzegają się skrajności. Najczęściej cytowaną myślą Menandra są słowa: Człowiek – zbłądziłem, i cóż w tym dziwnego, znane z bardziej szkolnej wersji: Errare humanum est (Błądzić jest rzeczą ludzką). Sam poeta dodaje w formie wyznania: Żyjemy nie jak chcemy, ale jak możemy[21].

Menander w oczach potomnych

Naśladowcy

Bezpośrednich naśladowców swojej sztuki miał znaleźć Menander wśród komediopisarzy rzymskich. Najmniej może zawdzięcza Menandrowi najstarszym i najbardziej niezależny z komediopisarzy rzymskich, Plaut (ok. 251-184 p.n.e.), z 21 zachowanych jego komedii, z całą pewnością na Menandrze wzorowane są trzy (Cistellaria, Stichus i Bacchides), z dużym prawdopodobieństwem czerpie z greckiego komediopisarza jego Aulularia, być może również Żołnierz Samochwał. Z niezachowanych 42 tytułów Caeciliusa Statiusa (zm. po 168 roku p.n.e.) 16 utworów z wielkim prawdopodobieństwem wskazuje na Menandra. Ostatni wielki komediopisarz rzymski Publius Terentius Afer (ok. 195-159 p.n.e.) na 6 zachowanych sztuk, cztery przerobił z Menandra, często łącząc wątki z różnych komedii, choć Juliusz Cezar nazwał Terencjusza jedynie "połowicznym Menandrem". Przyswajali Menandra także pomniejsi autorzy. U ostatniego wybitniejszego twórcy tego gatunku, Turpiliusa, na 13 znanych tytułów, 6 pochodzi od Menandra. Nawet twórcy typowo rzymskiej fabula togata chętnie wzorowali się na Menandrze. Najwybitniejszy spośród jej przedstawicieli Lucius Afranius, przyznaje w jednej ze swych sztuk, że brał od greckiego pisarza, co mu się przydało[22].

Scena z IV aktu Sztyletu. Mozaika z Mityleny. Koniec III w.

Komentatorzy i czytelnicy

Niedługo po śmierci Menandra zainteresowali się jego twórczością gramatycy. Pierwszym z nich był bliżej nieznany Lynkeus z Samos, współczesny poety; najsłynniejszym, bibliotekarz i wydawca aleksandryjski Arystofanes z Bizancjum (257-180). Zachował się tytuł jego pracy Plagiaty Menandra i ich źródła[23]. Jak sam Arystofanes rozumiał tytuł swego dzieła wskazuje anegdota. Arystofanes miał raz wykrzyknąć: Menandrze! Żywocie ludzki! Który z was którego naśladuje? Powstały liczne opracowania krytyczne i komentarze do całej twórczości poety lub do jednej jego sztuki, jak Timachidasa z Rodos komentarz do Pochlebcy. Zajął się Menandrem słynny Didymos Chalkenteros (o spiżowych wnętrznościach). Sellios lub Sillios, zwany także Homerem opublikował, prawdopodobinie w I wieku n.e., periochy - streszczenia - dramtów Menandra. Za czasów cesarza Klaudiusza (41-54 n.e.) komentarz do dzieł Menandra napisał Soteridas z Epidauros. Za najważniejszą pracę na temat twórczości Menandra uznaje się Porównanie Arystofanesa i Menandra pióra Plutarcha z Cheronei, które zachowało się w wyciągu[24].

Pod koniec II wieku Atenajos z Naukratis napisał oryginalne dzieło Uczta uczonych w 30 księgach, w którym uczestnicy obiadu raczą się cytatami z dawnych autorów na temat różnych aspektów ucztowania. Analiza cytatów pochodzących z Menandra wskazuje, że Atenajos znał jeszcze przynajmniej 46 jego sztuk. O popularności pisarza w tym okresie świadczą liczne zachowane rzeźby, popiersia i mozaiki. Ulubionym tematem malarstwa ściennego i mozaiki stają się sceny z najsłynniejszych komedii Menandra (w Mitylenie na Lesbos w prywatnym domu odkryto mozaiki z Naszyjnika, Samijki, Kobiet przy wspólnym śniadaniu, Opętanej przez bóstwo, Sztyletu, Mesenki, Sterników, Leukadii, Misumenosa, Sądu polubownego i Zjawy)[25]. Czytają Menandra z pożytkiem dla swojej twórczości Lukian z Samostat (ok. 115-ok. 180), epistolografowie Alkifron (II w.) i Elian (170-235), zna go ostatni cesarz poganin Julian Apostata (332-363). Spośród Rzymian zachwyca się nim Owidiusz (43 p.n.e-17 n.e.), poeta Manilius (I w. n.e.), chwali go za jasność, wdzięk i takt Kwintylian (ok. 30/40-ok. 100). Auzoniusz (zm. pod koniec IV w.) zaleca go, obok Homera, jako pierwszą i podstawową lekturę. Ostatnim znanym czytelnikiem Menandra w starożytności jest uczony biskup Galii Sidonius Apollinaris (ok. 430-ok. 479)[26].

Wypisy

W wypadku ocalenia dorobku Menandra znaczenie mają "wypisy-antologie" oraz zbiory sentencji (gnomologia), a także streszczenia, przeróbki i nawiązania[27]. Zachowały się również liczne papirusy, które świadczą, że Menander cieszył się wielowiekową poczytnością[28].

Światową karierę zrobiły sentencje Menandra, bez względu na to, czy wyciągano je z istniejących tekstów, czy z gnomologiów, na przykład słynne „Wybrańcy bogów umierają młodo” stanowi parafrazę Menandra, podobnie jak Terencjuszowe „Człowiekiem jestem, nic co ludzkie nie jest mi obce”[29].

Ciekawostki

  • W 1905 oraz 1957 odkryto w Egipcie część jego dzieł. Dość dużą sensację wywołał także fakt odkrycia w Bibliotece Watykańskiej w grudniu 2003 roku około czterechset linijek Menandra, z czego połowa pochodzi z nieznanej sztuki[potrzebny przypis].
  • Najbardziej kompletne utwory Menandra zostały przetłumaczone na język polski przez Jerzego Łanowskiego w serii Biblioteki Narodowej (Ossolineum; BN II 203, 1982), acz dostępne jest także wcześniejsze tłumaczenie Sądu..., dokonane przez Jerzego Manteuffela w tej samej serii (BN II 67, 1951).
  • W Biblii św. Paweł cytuje zdanie z tekstu Menandra: „Wskutek złych rozmów psują się dobre obyczaje.” (1Kor 15,33)

Zobacz też

Uwagi

Szablon:Przypisy-lista

  1. Łanowski 2005 ↓, s. 36.
  2. a b c Bartol 2011 ↓, s. 507.
  3. Świderkówna 1978 ↓, s. 33.
  4. a b Łanowski 2005 ↓, s. 37.
  5. a b Łanowski 1982 ↓, s. XXXVII.
  6. a b Łanowski 1982 ↓, s. XXXVIII.
  7. Sommerstein 2002 ↓, s. 70.
  8. Łanowski 1982 ↓, s. XLIII.
  9. Bartol 2011 ↓, s. 508.
  10. Łanowski 1982 ↓, s. XXXVIII-XXXIX.
  11. Łanowski 2005 ↓, s. 39-40.
  12. Łanowski 1982 ↓, s. XL i XLIV.
  13. Łanowski 1982 ↓, s. XL-XLI.
  14. Łanowski 1982 ↓, s. XLI.
  15. Dworacki 1975 ↓.
  16. Łanowski 2005 ↓, s. 45.
  17. Łanowski 1982 ↓, s. XLIV-XLVI.
  18. Łanowski 2005 ↓, s. XLVI-LVII.
  19. Łanowski 2005 ↓, s. 62-63.
  20. Łanowski 2005 ↓, s. 64.
  21. Łanowski 1982 ↓, s. LXVI-LXVIII.
  22. Łanowski 2005 ↓, s. LXXXI-LXXXII.
  23. Łanowski 2005 ↓, s. 74.
  24. Łanowski 2005 ↓, s. LXXV-LXXVI.
  25. Łanowski 2005 ↓, s. LXXVII.
  26. Łanowski 2005 ↓, s. LXXIX-LXXX.
  27. Łanowski 2005 ↓, s. 73.
  28. Łanowski 2005 ↓, s. 75.
  29. Łanowski 2005 ↓, s. 83-84.

Bibliografia


Błąd w przypisach: Istnieje znacznik <ref> dla grupy o nazwie „uwaga”, ale nie odnaleziono odpowiedniego znacznika <references group="uwaga"/>
BŁĄD PRZYPISÓW