Menora

Replika menory. Stare Miasto. Jerozolima
Bizantyński token z wizerunkiem menory (IV w.)
Relief z Łuku Tytusa: pochód z trofeami zdobytymi w Jerozolimie m.in. menora ze zniszczonej świątyni Salomona.
Zdobycie Rzymu przez Wandalów. Genzeryk zdobywa Rzym w 455. Obraz olejny Karła Briułłowa (1833-1836)
Menora w herbie Izraela.

Menora (hebr. מנורה, jid. menojre) – w judaizmie nazwa świętego, złotego, siedmioramiennego świecznika, ustawionego w Pierwszym Przybytku, a także używanego później w Świątyni Jerozolimskiej (Krl 7,49)[1][2]. Formą odstępstwa jest używanie tej nazwy także dla chanukiji, czyli świecznika chanukowego. Menora jest jednym z najstarszych i najbardziej rozpowszechnionych symboli używanych w żydowskiej sztuce kultowej[2]. Jest także traktowana jako symbol judaizmu, a jej wizerunek jest używany w godle państwa Izrael[3].

Historia

Przekaz zawarty w Talmudzie (Księga Wyjścia 37) zawiera opis budowy świecznika dla Przybytku przez Besaleela, syn Uriego, syna Chura z pokolenia Judy[4]. Rozdział 25 Księgi Wyjścia opisuje dokładną instrukcję wykonania tego świecznika, podyktowaną Mojżeszowi przez Boga[5]:

31 Zrobisz też świecznik ze szczerego złota. Z tej samej bryły wykujesz świecznik wraz z jego podstawą i jego trzonem; jego kielichy, pąki i kwiaty będą z jednej bryły. 32 Sześć ramion będzie wychodzić z jego boków; trzy ramiona świecznika z jednego jego boku i trzy ramiona świecznika z drugiego jego boku. 33 Trzy kielichy kształtu kwiatów migdałowych z pąkami i kwiatami będą na jednym ramieniu, i trzy kielichy z pąkami i kwiatami kształtu kwiatów migdałowych - na drugim ramieniu. Tak będzie na sześciu ramionach wychodzących ze świecznika. 34 Na świeczniku zaś będą cztery kielichy kształtu kwiatów migdałowych z pąkami i kwiatami. 35 A pąk jeden będzie pod dwoma wychodzącymi z niego ramionami z jednej bryły i pąk jeden pod dwoma [następnymi] ramionami świecznika z jednej bryły. Tak [niech będzie] pod sześcioma ramionami wychodzącymi ze świecznika. 36 Pąki te i ramiona będą wychodzić z samego świecznika i będą [wykonane] z jednej bryły szczerego złota. 37 I uczynisz siedem lamp, i ustawisz te lampy w ten sposób, ażeby oświecały tę stronę, która jest przed nimi. 38 Szczypce też i naczynia do knotów uczynisz ze szczerego złota. 39 Z talentu szczerego złota należy wykonać świecznik i wszystkie przybory należące do niego. 40 Uważaj zaś pilnie, aby go wykonać według wzoru, jaki zobaczyłeś na górze. (Wj 25,31–40)

Po zdobyciu Jerozolimy przez Rzymian w 71 roku, menora świątynna została przeniesiona do Rzymu jako łup wojenny. Wydarzenie to utrwalone zostało na płaskorzeźbie rzymskiego Łuku Tytusa). Relief przedstawia pochód z trofeami zdobytymi w Jerozolimie. W centralne części, wśród niesionych przedmiotów, widoczna jest menora ze zniszczonej świątyni Salomona[6].

Relief na Łuku Tytusa

Świecznik zobrazowany na płaskorzeźbie ma oktagonalną podstawę dekorowaną w hellenistyczne motywy. Wyróżnić można wizerunki: lwów, gryfów, koziorożca (smoka), orłów z girlandą oraz stworzeń morskich. Brak jednak dowodów pozwalających na stwierdzenie, czy relief odwzorowywał menorę wiernie, czy też stanowił zakomponowaną wizję rzymskich artystów organizujących pochód, lub rzeźbiarzy wykonujących płaskorzeźbę. Za tym ostatnim wariantem przemawiałby fakt umieszczenia na reliefie z północnej strony łuku wizerunku Tytusa na rydwanie ozdobionym również przez orły z girlandą. Sam kształt bazy przedstawionej menory, również stanowi zagadkę. Zdaniem archeologa dr. Pawła Szkołuta typowa podstawa świeczników w czasach antycznych miała kształt trójnogu, więc po stłumieniu powstania w Judei menora ze świątyni mogła mieć zmienioną bazę na oktagonalną, by podkreślić zdominowanie judaizmu przez Rzym. Nie można jednak wykluczyć, że podstawa była zmieniona jeszcze w I w . p.n.e., co w sposób symboliczny mogło wyrażać wpływ kultury greckiej na ówczesny judaizm[6].

Jeśli przedstawiony na płaskorzeźbie wizerunek menory odpowiadał rzeczywistości, to można odnotować solarny i królewski charakter użytych motywów zwierzęcych (orły, lwy i gryfy). Orły i gryfy mogły symbolizować sferę nieba, lwy – sferę ziemską, a hippokampos (zwierzęta wodne) - sferę świata wodnego. Taka symbolika mogła się odnosić do motywu boskiego światła menory, która miała oświetlać cały widzialny świat. W kompozycji świecznika przedstawionego na płaskorzeźbie widoczny jest związek motywów religijnych, kulturowych i duchowych, charakterystycznych dla tradycji antyku[6].

Procesję tę opisał Józef Flawiusz. Jak wyjaśniał, pochód był chaotyczny, a zdobycze niesiono bez ładu, zaś menorę, wraz z innymi łupami, umieszczono ostatecznie w rzymskiej Świątyni Pokoju. Siedmioramienny kształt świecznika historyk tłumaczył odniesieniem do układu planetarnego, lub szczególnym poszanowaniem siódemki przez Żydów[7].

Spekulacje na temat późniejszych losów

Późniejsze losy menory ze Świątyni Jerozolimskiej nie są znane. Brytyjski archeolog Sean Kingsley uważa, że świecznik z resztą precjozów świątynnych wrócił później do Palestyny. Twierdzi, że w „Chronographii” Teofana Wyznawcy znalazł informację jakoby Genzeryk, król Wandalów, który w 455 roku podbił Rzym, zdobył tam także łupy Tytusa z Jerozolimy i przewiózł je do Kartaginy. Kingsley twierdzi, że w 533 roku Wandalów pokonał Belizariusz, a skarby świątynne przechowywał w Konstantynopolu, skąd około 560 roku miały trafić do Jerozolimy. Stąd, w obliczu najazdu Persów w 614 roku, miały zostać zdeponowane w klasztorze Świętego Teodozego w pobliżu Betlejem[8].

Autorzy związanie ze światem judaistycznym zwracają uwagę na wiele teorii, w myśl których, skarby ze Świątyni Jerozolimskiej miałyby się znajdować w Watykanie[9].

Dla społeczności Żydowskiej namiastką i wspomnieniem stała się chanukija (menora chanukowa), a obecność boskiego światła w synagogach ma symbolizować wieszana nad aron ha-kodesz lampka ner tamid[2][10].

Symbolika

Menora jest jednym z najstarszych i najbardziej rozpowszechnionych symboli używanych w żydowskiej sztuce kultowej[2]. Według niektórych interpretacji, jej kształt ma stanowić symboliczne nawiązanie do rajskiego Drzewa Życia, którego owoce miały zapewniać nieśmiertelność[11][12], biblijnych siedmiu dni stworzenia świata (sześć dni i Szabat), siedem dni tygodnia, krzew gorejący, lub Boże Natchnienie (Ruach Hakodesz)[13]. Jest także traktowana jako symbol judaizmu, a jej wizerunek jest używany w godle państwa Izrael[3].

Znawcy roślin biblijnych uważają, że inspiracją dla jej kształtu była roślina szałwia judejska[2][14] (według „Polskiego Słownika Judaistycznego” uważanej niegdyś za środek, zapewniający nieśmiertelność[2]) lub dziewanna synajska[14].

Zobacz też

  1. Isidore Singer (red.): The Jewish encyclopedia; a descriptive record of the history, religion, literature, and customs of the Jewish people from the earliest times to the present day (tom VIII). Nowy Jork: Funk & Wagnalls, 1904, s. 493–495.
  2. a b c d e f Zofia Borzymińska i Rafał Żebrowski: Menora (pol.). W: Polski słownik judaistyczny [on-line]. Żydowski Instytut Historyczny. [dostęp 2017-01-29].
  3. a b PWN: Menora (pol.). W: Encyklopedia PWN [on-line]. Wydawnictwo Naukowe PWN. [dostęp 2017-01-29].
  4. Biblia Tysiąclecia (Wj, 37). Poznań: Wydawnictwo Pallottinum, 2003.
  5. Biblia Tysiąclecia (Wj, 25). Poznań: Wydawnictwo Pallottinum, 2003.
  6. a b c Paweł Szkołut. The Menorah depicted on the Arch of Titus. A Problem of its Origin and the Hellenistic Symbols adorning its Base. „Acta Universitatis Lodziensis – Folia Archaeologica”. 26, s. 147-159, 2009. Uniwersytet Łódzki. ISSN 2449-8300 (ang.). 
  7. Józef Flawiusz: Wojna Żydowska.
  8. Sean Kingsley: God's Gold: A Quest for the Lost Temple Treasures of Jerusalem. Harper Collins, 2009, s. 352. ISBN 978-0-06-187482-6.
  9. Dr. Steven Fine. The Temple Menorah: Where Is It?. „Chanukah TO-GO”, s. 18-22, Kislew 5770 (listopad-grudzień 2009). Yeshiva University (ang.). 
  10. Eleonora Bergman: Ner tamid (pol.). W: Polski słownik judaistyczny [on-line]. Żydowski Instytut Historyczny. [dostęp 2017-01-29].
  11. Rafał Żebrowski: Drzewo Życia (pol.). W: Polski słownik judaistyczny [on-line]. Żydowski Instytut Historyczny. [dostęp 2016-10-23].
  12. Zofja Ameisenowa, W. F. Mainland. The Tree of Life in Jewish Iconography. „Journal of the Warburg Institute”. 2 (4), s. 326-345, 1939. ISSN 0075-4390 (ang.). 
  13. The 614th Commandment Society: Siedmioramienna menora z jednej bryły złota (pol.). The 614th Commandment Society. [dostęp 2017-01-29].
  14. a b Zofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011. ISBN 978-83-89648-98-3.