Mezuza

Metalowy pojemnik mezuzy. W górnej części litera "ש" dla oznaczenia imienia Boga שדי (El Szaddaj), a w dolnej części inskrypcja ירושלים (Jerozolima)
Klaf. Tekst oryginalny pergaminu
Ceremonia montowania mezuzy przez sefardyjskiego rabina w Lod, w Dystrykcie Centralnym w Izraelu. Fotografia wykonana między 1951 a 1953
Mezuza na odrzwiach bóżnicy Kowea Itim le-Tora przy ul. Józefa 42 w Krakowie. Powyżej ślady po zdemontowanej starej mezuzie

Mezuza (hebr. ‏מזוזה‎, dosł. odrzwia, futryna drzwiowa) – w judaizmie mający wartość symboliczną, historyczną i religijną zwitek pergaminu z naniesionymi dwoma fragmentami Tory (Księga Powtórzonego Prawa 6,4-9 i Księga Powtórzonego Prawa 11,13-21), umieszczony w małym pojemniku wykonanym z drewna, metalu lub szkła, albo w rurce[1]. Zgodnie z tradycją pielęgnowaną w wielu żydowskich domach, osoba która przekracza drzwi wejściowe winna dotknąć mezuzę dłonią. Praktykowane bywa także składanie przez daną osobę pocałunku na tej dłoni, którą dotknęła mezuzy[2], lub całowanie palców, którymi ma dopiero zostać dotknięta[3].

Dane historyczne

Obowiązek stosowania mezuz jest wywodzony od słów zawartych w modlitwie Szema Jisrael: „napiszesz je na odrzwiach domu swojego i na bramach swoich”. Rabini uznali, że dla pobożnego Żyda stosowanie mezuzy ma znaczenie takie jak noszenie tefilin i cicit[1]. Pierwowzorem mezuzy były brązowe kolumny w wejściu do Pierwszej Świątyni[4]. Zdaniem Franza Landsbergera, historyka sztuki, który przed wybuchem II wojny światowej kierował Muzeum Żydowskim w Berlinie, widniały na nich inskrypcje, które później dały początek tekstom umieszczanym powszechnie na odrzwiach żydowskich domów[5].

Nie ma pewności, jak początkowo wyglądały mezuzy na odrzwiach domów mieszkalnych. Być może inskrypcje były wykonywane wprost na futrynie. Ścisłe, literalne wypełnianie nakazów Tory skutkowało potrzebą umieszczania mezuz na wszystkich ościeżnicach w danym domu. W posiadłości XII-wiecznego uczonego Meira ben Baruch z Rotenburga zamontowane były 24 mezuzy. Landsberger podkreśla, że w starożytności bramy kojarzono przede wszystkim z bramami w murach miejskich. W czasie istnienia Drugiej Świątyni jerozolimskiej mezuzy nie były stosowane w odrzwiach bram świątyni, z wyjątkiem bramy Nikanora[5], ponieważ przez nią wiodła droga do izby, w której okresowo mieszkał Najwyższy Kapłan[6].

Inskrypcje mogły być umieszczane bezpośrednio na ościeżach, ale wraz z rozwojem miast pojawiła się potrzeba łatwiejszego sporządzania tekstów i umieszczania ich w wejściu do domostw. W kamiennym ościeżu synagogi w Cezarei Nadmorskiej zachował się kamienny blok z wydrążoną małą, okrągłą niszą, która służyła do przechowywania w niej pergaminu z tekstem. O takim sposobie przechowywania zwojów w odrzwiach wspomina Mojżesz Majmonides w traktacie o mezuzie[5]. W Miszne Tora (Halaha 6) Majmonides wskazuje, że tekst modlitwy „należy umieścić w rurce z trzciny, drewna lub jakiejkolwiek innej substancji i umocować na framudze swoich drzwi wejściowych za pomocą gwoździa. Można też wydrążyć w odrzwiach otwór i tam umieścić mezuzę”[7]. Rodział VI tego kodeksu zawiera bardzo szczegółowe wymagania, zalecenia i zakazy dotyczące używania mezuzy[6]. Mojżesz Majmonides w Miszne Tora nawiązuje do tekstu Psalmu 34 (Ps 34, 8) i stwierdza, że „mezuza oraz tefilin są aniołami, którzy chronią od grzechu”[6].

Wydana w 1904 r. „The Jewish Encyclopedia” określa, że mezuzą jest kawałek pergaminu z naniesionymi dwoma fragmentami Tory (Księga Powtórzonego Prawa 6,4-9 i Księga Powtórzonego Prawa 11,13-21), umieszczony w małym pojemniku wykonanym z drewna, metalu lub szkła, albo w rurce[1]. Z kolei wydana w 1976 r. „The New Jewish Encyclopedia” definiuje ją jako mały, metalowy lub drewniany pojemnik, w który włożony jest pasek pergaminu[8]. Obydwa elementy występują łącznie, mają swoje zasady, wzory. Zdaniem rabina Aaron Wolfa, autora „The Mezuzah Handbook”, termin mezuza należy obecnie raczej odnosić do klaf – zwoju pergaminu, na którym zapisany jest ów tekst[9].

Obyczaj

Podczas przechodzenia przez drzwi wejściowe mezuza winna być dotykana z pobożnością. Podczas wchodzenia i wychodzenia z domu wypowiadana jest modlitwa „Niech Bóg chroni moje wyjścia i powroty, teraz i w przyszłości”[1]. Praktykowane bywa także składanie przez daną osobę pocałunku na tej dłoni, którą dotknęła mezuzy[2]. Pocałunek może być także składany na własnych palcach przed dotknięciem nimi mezuzy. Gest ten ma wyrażać „miłość i szacunek w stosunku do Boga oraz Jego przykazań i przypominać o zawartych w nich zaleceniach”[3].

Opis

Treść zapisana na zwoju musi zawierać dwa fragmenty Tory (Księga Powtórzonego Prawa 6,4-9 i Księga Powtórzonego Prawa 11,13-21), stanowiące część modlitwy Szema Jisrael[10], zapisane na jednym kawałku pergaminu w jednej kolumnie[7], w dwudziestu dwóch, równomiernie rozmieszczonych wersach[1].

Słuchaj, Izraelu! Haszem Bóg nasz, Haszem jest Jedyny.
Będziesz miłował Haszem Boga twego,
z całego serca swego i z całej duszy swojej,
i z całej siły swojej.
Niechaj słowa te, które Ja ci dziś nakazuję,
będą na twoim sercu. Będziesz je wpajał twoim dzieciom
i będziesz o nich mówił, przebywając w swoim domu,
idąc drogą, kładąc się i wstając.
I przywiążesz je jako znak do swojej ręki,
i będą między twoimi oczyma,
i napiszesz je na bramach i na odrzwiach domu twego.
(fragment z Księgi Powtórzonego Prawa 6,4-9[11])

W ostateczności dopuszczalne, acz niezalecane, jest umieszczanie tekstu w 2 lub 3 kolumnach[1]. Górny i dolny margines powinien mieć wymiar równy połowie paznokcia, czyli około pół centymetra[7]. Całość tekstu składa się z 713 liter[9]. Może on być przez pisarza zapisany z pamięci, jednak gdyby został pominięty choćby jeden znak, to dany zwój nie może być używany[1][12]. Do powszechnego zwyczaju należy umieszczanie na rewersie zwoju imienia Boga שEl Szaddaj („Wszechmocny”)[7][8]. Zwój, na którym umieszczony jest tekst, określa się nazwą klaf[13][14].

Mezuza nie powinna być wykonana na pergaminie pochodzącym ze zwoju zniszczonej Tory lub tefilin. Nie może też powstać na czystym pergaminie pochodzącym ze zwoju Tory[7].

Lokalizacja i montaż

Pojemnik zawieszany jest na futrynach lub odrzwiach domów religijnych Żydów[1]. Lokowany jest po prawej stronie (patrząc od zewnątrz)[6], pod skosem o rozstawie na szerokość dłoni; górna część położona jest bliżej wnętrza, a dolna skierowana na zewnątrz[1][12]. Gdyby został umieszczony po lewej stronie, byłby uznany za nieważny[6]. Mezuza musi być zamontowana w sposób trwały, najlepiej za pomocą gwoździ, tak by nie można było jej było oderwać bez narzędzi lub użycia siły. Niedopuszczalne jest montowanie mezuzy za pomocą taśmy klejącej. Klaf nie może być ułożony w obudowie w taki sposób, by tekst był odwrócony (czyli by dolne wersy były na górze)[12].

Mezuza winna być zamontowana w wejściu do każdego budynku czy lokalu służącego celom mieszkalnym[1]. Podczas montażu mezuzy do futryny wypowiadana jest formuła: „Błogosławiony jesteś, Boże, nasz Panie, Królu wszechświata, któryś uświęcił nas Swoimi przykazaniami i nakazał nam umieszczać mezuzy”[1][7].

Miszne Tora podaje także zalecenia kontrolne. Mezuza umieszczona w prywatnej posiadłości powinna być sprawdzana dwa razy w ciągu siedmiu lat, a mezuza umieszczona w budynku publicznym powinna być sprawdzana dwa razy w ciągu pięćdziesięciu lat, bo litery mogą być podarte lub wyblakłe. Jeśli mezuza jest umieszczona w ścianie, to istnieje obawa, że będzie podlegała rozkładowi. „Osoby, które wynajmują mieszkanie w diasporze, i osoby, które wynajmują pokój w hotelu w Izraelu, przez trzydzieści dni są zwolnione z obowiązku używania mezuzy. Osoba, która wynajmuje dom w Izraelu, jest zobowiązana do umieszczenia mezuzy natychmiast”[7].

  1. a b c d e f g h i j k Isidore Singer (red.): The Jewish encyclopedia; a descriptive record of the history, religion, literature, and customs of the Jewish people from the earliest times to the present day (tom VIII). Nowy Jork: Funk & Wagnalls, 1904, s. 724.
  2. a b Dovid Zaklikowski: Why Kiss the Mezuzah? (ang.). Chabad-Lubavitch Media Center. [dostęp 2015-03-14].
  3. a b The Jewish Virtual Library: Jewish Practices & Rituals: The Mezuzah (ang.). The American-Israeli Cooperative Enterprise. [dostęp 2015-03-14].
  4. Biblia Tysiąclecia (Krl 7). Poznań: Wydawnictwo Pallottinum, 2003.
  5. a b c Franz Landsberger. The Origin of the Decorative Mezuzah. „Hebrew Union College Annual”. 31, s. 149-166, 1960. Hebrew Union College - Jewish Institute of Religion. ISSN 0360-9049 (ang.). 
  6. a b c d e Mojżesz Majmonides (tłum.) Eliyahu Touger: Rambam Mishneh Torah: Sefer Shoftim (Rozdział VI.). Moznaim, 1997, s. 625.
  7. a b c d e f g Mojżesz Majmonides (tłum.) Eliyahu Touger: Rambam Mishneh Torah: Sefer Shoftim (Rozdział V.). Moznaim, 1997, s. 625.
  8. a b David Bridger, Samuel Wolk: The New Jewish Encyclopedia. Behrman House, Inc, 1976, s. 541. ISBN 978-0-87441-120-1.
  9. a b Rabbi Aaron Wolf: THE MEZUZAH HANDBOOK. Cleveland: BST Publishing, 2006, s. 63. ISBN 978-0-9792865-2-0.
  10. Tracey R. Rich: Shema (ang.). Judaism 101 (online encyclopedia of Judaism). [dostęp 2015-03-14].
  11. Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP: Vademecum: Mezuza (pol.). jewish.org.pl. [dostęp 2015-03-13].
  12. a b c Harav Sholom Yehuda Gross: Tefilin & Mezuzos. Nowy Jork: Mosad Brochas Tova, s. 94, seria: Mitzwah Encyclopedia (vol. VI).
  13. Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP: Konkurs na projekt mezuzy (pol.). jewish.org.pl. [dostęp 2015-03-13].
  14. Maxine Segal Handelman: Jewish Every Day: The Complete Handbook for Early Childhood Teachers. Denver: Behrman House, Inc, 2000, s. 378. ISBN 978-0-86705-048-6.