Mieczysław Hertz

Mieczysław Hertz
Data i miejsce urodzenia 2 stycznia 1870
Warszawa
Data i miejsce śmierci 18 stycznia 1943
Warszawa
Przyczyna śmierci rana postrzałowa
Zawód, zajęcie kupiec, historyk, literat
Miejsce zamieszkania Warszawa (do 1888/90),
Ryga (1888/90–1892/94)[a],
Łódź (1892/94–1939),
Kraków (1940–?),
Warszawa (?–1943)
Edukacja wyższe
Alma Mater Politechnika w Rydze
Wyznanie judaizm
Rodzice Maksymilian (Monas) Hertz,
Paulina (de domo Lande)
Małżeństwo ok. 1895–1918 lub 1920:
Maria (de domo Maybaum)
Dzieci Zygmunt Hertz,
Aniela Hertz (Olszewska)
Krewni i powinowaci Paweł Hertz (brat)
Cecylia Ernestyna Hertz (Oderfeldowa) (siostra)
Amelia Dorota Hertz (Toeplitz) (siostra)
Jakub Hertz
Zofia Hertz (synowa)
Leonia Poznańska
Odznaczenia
Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski

Mieczysław Hertz (ur. 2 stycznia 1870 w Warszawie, zm. 18 stycznia 1943 tamże) – łódzki kupiec, historyk, literat, działacz gospodarczy, społeczny i samorządowy związany z Łodzią, autor wspomnień poświęconych wydarzeniom I wojny światowej w Łodzi. Ojciec Zygmunta Hertza, redaktora paryskiej „Kultury”. Ofiara Holokaustu.

Życiorys

Młodość i wykształcenie

Pochodził z warszawskiej rodziny zasymilowanych Żydów. Jego ojciec, Maksymilian (Monas) Hertz, absolwent Szkoły Rabinów w Warszawie, był lekarzem, związanym z PPS-Lewicą[1], który zasłynął zebraniem 80 000 rubli na rzecz Domu Sierot przy ul. Krochmalnej 92 w Warszawie, prowadzonego przez Janusza Korczaka i Stefanię Wilczyńską[2]. Mieczysław Hertz uczęszczał kolejno do gimnazjów w Warszawie i Derpcie[2]. Następnie, od 1890 roku, studiował na Wydziale Handlowym Politechniki w Rydze, który ukończył w 1894 roku[a]. Podczas studiów należał do korporacji akademickiej Arkonia (został przyjęty w 1890 roku z numerem ewidencyjnym 461)[3]. Według Wiesława Pusia ukończył ponadto Wyższą Szkołę Ekonomiczną w Berlinie[4] (rok ukończenia nie został podany, brak też potwierdzenia tego faktu w innych źródłach).

Pierwsze lata w Łodzi

Z Łodzią związał się w 1892 (lub 1894[a]) roku, kiedy przybył tu po studiach i założył biuro handlowe. Według Pawła Spodenkiewicza, publicysty i socjologa z Biura Edukacji Publicznej łódzkiego oddziału IPN, nie można wykluczyć, że Hertz zdecydował przenieść się do Łodzi z powodu rodzinnych koligacji (był spokrewniony z Leonią Poznańską de domo Hertz, żoną jednego z łódzkich „królów bawełny” Izraela Poznańskiego, oraz jego zięciem – Jakubem Hertzem)[2].

W 1899 roku, wraz z Alfredem Biedermannem, Juliuszem Teodorem Heinzlem i A. Laubem, założył Towarzystwo Akcyjne „Warrant” (działające do 1938 roku), które prowadziło składy towarowe (skład własny firmy mieścił się u zbiegu ulic Targowej i Wodnej), finansowało zakup bawełny i organizowało spedycję towarów, a w czasie I wojny światowej użyczało bezpłatnie pomieszczeń Sekcji Zaprowiantowania Miasta[5]. Zasiadał też w Zarządzie Towarzystwa Akcyjnego Suchedniowskiej Fabryki Odlewów[6].

W pierwszych latach pobytu w Łodzi Hertz oprócz rozwijania działalności gospodarczej miał także zamiłowania artystyczne. Napisał baśń dramatyczną Ananke, którą w 1901 roku zgłosił do Konkursu Dramatycznego im. Henryka Sienkiewicza, ogłoszonego na przełomie września i października przez redakcję łódzkiego dziennika „Rozwój” z okazji otwarcia przez Fryderyka Sellina starego Teatru Wielkiego w Łodzi (patron konkursu zasiadał w jury i ofiarował 100 rubli na nagrody)[7][8]. Konkurs został rozstrzygnięty 12 lutego 1903 roku, a dramat Hertza zdobył w nim wyróżnienie[b] wśród 87 nadesłanych utworów (mimo że jury nie znalazło wśród nich sztuki bezwzględnie dobrej, kilkakrotnie rozważało przyznanie Ananke nagrody głównej w wysokości 1000 rubli i uznało jej autora za poważnego artystę)[7][9][10].

Premiera sztuki odbyła się w tym samym roku na deskach łódzkiego teatru „Victoria” przy ul. Piotrkowskiej 67[11]. Spektakl był także wystawiany w teatrach Warszawy (gdzie spotkał się z chłodnym przyjęciem widzów, choć recenzent – Władysław Bogusławski – nazwał dzieło Hertza pięknym utworem[12]) a także Lwowa[1].

Zachęcony sukcesem Ananke, Mieczysław Hertz napisał w 1904 roku kolejną sztukę – Lubczyk, baśń dramatyczną w czterech aktach, której premiera odbyła się w Łodzi 21 stycznia 1905 roku w łódzkim starym Teatrze Wielkim przy ul. Konstantynowskiej 14 (ob. ul. Legionów)[13][14]. Po premierze krytyk teatralny Stanisław Łąpiński napisał na łamach „Rozwoju” m.in.:

Po «Ananke» oczekiwaliśmy od p. Mieczysława Hertza coś silnego, utworu, któryby zaznaczył rozwój talentu jej autora, krok naprzód w jego twórczości. Tymczasem «Lubczyk» jest o wiele słabszym, pozbawionym akcyi i kolizyj dramatycznych, a całą sprawę ratuje tylko kilka sytuacyj zręcznie i efektownie pomyślanych [...].
Język poprawny, styl barwny, dużo odczucia natury, poetyczne porównania, oto jedyne zalety «Lubczyka», któremu niestety nie można wróżyć dłuższego żywota na scenie.”[15].

Stanisław Łąpiński, „Lubczyk”, baśń dramatyczna w 4 aktach, Mieczysława Hertza, „Rozwój”, Rok VIII, nr 18 z 23 stycznia 1905, s. 4.

W pierwszych latach XX w. Hertz należał (razem z bratem, Pawłem) do zespołu redagującego dziennik „Goniec Łódzki[16]. Od 1905 roku, także z bratem, brał aktywny udział w pracach Towarzystwa Popierania Szkół Średnich „Uczelnia”, które w 1906 roku otworzyło Gimnazjum Polskie w Łodzi – pierwszą państwową polską szkołę średnią w mieście[c] (obecnie I Liceum Ogólnokształcące im. Mikołaja Kopernika)[17]. Wstąpił również do założonego przez Mieczysława Kaufmana w 1906 roku Towarzystwa Krzewienia Oświaty w Łodzi, które m.in. rozwijało w mieście sieć bezpłatnych bibliotek publicznych[2], później został członkiem zarządu TKO[1]. W 1913 roku został członkiem Polskiego Towarzystwa Teatralnego[1][18], w latach późniejszych – jego wiceprezesem[3][6].

Okres I wojny światowej

Po wybuchu I wojny światowej Mieczysław Hertz pomagał w organizacji powołanego 3 sierpnia 1914 roku pod przewodnictwem Alfreda Biedermanna Komitetu Obywatelskiego m. Łodzi (przekształconego 10 sierpnia w Główny Komitet Obywatelski m. Łodzi), urzędującego w siedzibie Towarzystwa Akcyjnego Polskie Zakłady Elektrotechniczne „Siemens” przy ul. Piotrkowskiej 96. Celem działania KO m. Łodzi było współdziałanie z władzami w utrzymaniu wśród współobywateli spokoju i bezpieczeństwa, jak napisano w opublikowanej w prasie Odezwie do Obywateli[19][20].

Wstąpił do milicji powołanej 10 sierpnia jako Centralny Komitet Milicji Obywatelskiej przy GKO m. Łodzi[21][22][23]. 13 sierpnia, jako przedstawiciel CKMO, wygłosił na nowym cmentarzu żydowskim mowę pogrzebową nad trumną Tanchego Weingartena – milicjanta, który w wyniku ran zadanych przez Jana Przybylskiego podczas zatrzymania 11 sierpnia na ul. Aleksandrowskiej (ob. ul. Limanowskiego), zmarł w Szpitalu dla Starozakonnych m. Łodzi imienia Izraela i Leonii małżonków Poznańskich (ob. Uniwersytecki Szpital Kliniczny nr 3 im. dr. S. Sterlinga)[24][25][26]. Nieco później Hertz objął stanowisko kierownika Wydziału Przepustek CKMO, powołanego w październiku 1914 roku[22][23][27].

Aktywnie działał w utworzonym przy GKO m. Łodzi i przez niego dotowanym Komitecie Obywatelskim Niesienia Pomocy Biednym, któremu przewodniczył pastor Rudolf Gundlach – wraz z ks. Wacławem Wyrzykowskim i pastorem Ottonem Friedrichem Krenzem zasiadał w zarządzie KONPB V dzielnicy, obejmującej obszar ograniczony ulicami: Piotrkowską/Petrikauer Str. – Andrzeja/Andreasstr. (ob. Struga) – Łąkową/Wiesenstr. – Karolewską/Karolewer Str. (wraz z terenem dworca Łódź Kaliska) – Łąkową/Wiesenstr. – św. Anny/Annenstr. (ob. al. Mickiewicza), podzielony na 15 poddzielnic. Biuro zarządu KONPB V dzielnicy mieściło się przy ul. Piotrkowskiej 97, zaś skład – w nieistniejącej dziś posesji pod numerem 157 przy tejże ulicy[28].

Po zajęciu miasta 6 grudnia 1914 roku przez wojska niemieckie wizytował z ramienia ówczesnych władz tereny pobojowiska po bitwie pod Łodzią[29]. Odnotował wówczas:

Rozpoczęły się wędrówki na pobojowiska. Zabierano na pamiątkę szczątki szrapneli, ładownice, połamane bagnety, a przedewszystkiem listy żołnierskie, niemieckie i rosyjskie. Miałem w ręku list z głębokiej Rosji. Trudno było go odczytać, gdyż był pisany niewprawną ręką. Donoszono, że wszyscy są zdrowi i życzą odbiorcy listu również zdrowia, że krowa sąsiada się ocieliła, że Matriona wyszła zamąż... Wstrząsająca była ta proza życia w zestawieniu z tragedją żołnierza, który zdala od domu umiera. [...] Mordowali się oni wzajemnie na tej ziemi, którą ograbili z wolności Wielka Katarzyna i Wielki Fryderyk.”[30][31].

Mieczysław Hertz, Łódź w czasie Wielkiej Wojny, 1933, s. 57–58.

7 lipca 1915 roku Mieczysław Hertz znalazł się w składzie nowej, powołanej przez niemieckie władze okupacyjne, 36-osobowej Rady Miejskiej, złożonej w równych proporcjach z Polaków, Niemców i Żydów. Powołanym radnym groziły – w razie odmowy przyjęcia mandatu – szykany i wysokie kary grzywny. W takim składzie rada działała przez półtora roku[32].

W sierpniu 1916 roku Hertz został członkiem powołanej wówczas, pod przewodnictwem Emila Hirszberga, Komisji Szacunkowej Miejskiej w Łodzi (z siedzibą w kamienicy Teodora Steigerta przy ul. Piotrkowskiej 90), podległej Wydziałowi Rejestracji Strat Wojennych przy Radzie Głównej Opiekuńczej w Warszawie[33]. Z inicjatywy Hertza Główna Komisja Szacunkowa Miejska w Warszawie wyraziła zgodę także na rejestrację strat poniesionych na zdrowiu przez tych łodzian, którzy zostali przez niemieckie władze okupacyjne wysłani do robót przymusowych. Zebrane wtedy przez łódzką KSzM dane, w tym liczne zeznania świadków – robotników przymusowych, posłużyły Hertzowi do napisania i opublikowania tuż po wojnie pracy poświęconej jednemu z batalionów robotniczych[34].

Mieczysław Hertz był jednym z 73 łódzkich sygnatariuszy Komunikatu łódzkiego z 22 listopada 1916 roku, opublikowanego w formie listu otwartego, wyrażającego stanowisko środowiska inteligenckiego Łodzi, Pabianic i Zgierza w sprawie niezwłocznego powołania Rady Stanu[35].

W dniach 15–21 stycznia 1917 roku przeprowadzone zostały w Łodzi wybory nowego składu rady miasta na podstawie Ordynacji wyborczej dla miast Generał-Gubernatorstwa Warszawskiego. W ich wyniku Hertz zdobył mandat radnego Rady Miejskiej w Łodzi z listy nr 10 Polskiego Komitetu Wyborczego w tzw. I kurii (inteligenckiej)[d][36][37][38]. Nowa rada rozpoczęła działalność 23 maja 1917 roku na posiedzeniu inauguracyjnym w sali Towarzystwa Kredytowego Miejskiego przy ul. Średniej 21 (wówczas Mittelstr., ob. ul. Pomorska)[39], a zakończyła ją w lutym 1919 roku[40]. Działalność Hertza w radzie cechowała postawa asymilacyjna – wstąpił do Koła Radnych Polaków (Koła Polskiego)[e], w którym wybrano go przewodniczącym[6], sprzeciwiał się polityce ugrupowań żydowskich (m.in. Bundu) dążących do autonomii kulturalnej i domagających się prawa do używania języka jidysz w szkołach i urzędach[41].

Należał do grupy radnych (m.in z Eugeniuszem Krasuskim i Aleksym Rżewskim), która opracowała koncepcję ustanowienia Urzędu Statystycznego Miejskiego przy Zarządzie m. Łodzi[42][43]. Memoriał i wniosek w tej sprawie został zgłoszony 19 września 1917 roku i przyjęty przez Radę Miejską w Łodzi. Hertz wszedł następnie w skład komisji powołanej do zorganizowania Wydziału Statystycznego. Wydział rozpoczął pracę z dniem 1 stycznia 1918 roku, a Hertz został wówczas członkiem dokooptowanym delegacji nadzorującej jego pracę[42][44].

Okres międzywojenny

Przez cały okres międzywojenny Mieczysław Hertz w dalszym ciągu prowadził biuro handlowe. Był między innymi przedstawicielem handlowym belgijskiej firmy chemicznej „Solvay” produkującej sodę kaustyczną, Biura Sprzedaży Wyrobów Fabryk Jutowych, częstochowskiej spółki akcyjnej „Stradom”, częstochowskiej Fabryki Papieru i Młynów Walcowych Karola Ginsberga i Berka Kohna[45] oraz Towarzystwa Akcyjnego Sosnowieckich Fabryk Rur i Żelaza[46][47]. W biurze zatrudnił również swego syna[48].

Zasiadał w Zarządzie Towarzystwa Akcyjnego Zakładów Chemicznych „Strem” z siedzibą w Warszawie[49]. Był członkiem zarządu Łódzkiego Towarzystwa Wzajemnego Kredytu, założonego w 1897 roku przez przedsiębiorców żydowskich[50].

W sierpniu 1921 roku z wielkim zapałem i oddaniem sprawie prowadził szkolenia komisarzy spisowych przed Pierwszym Powszechnym Spisem Ludności, przeprowadzonym 30 września tegoż roku[51].

W 1929 roku, jako radca handlowy, reprezentował Izbę Przemysłowo-Handlową w Łodzi na I Kongresie Izb Przemysłowo-Handlowych we Lwowie, gdzie wygłosił referat Konsekwencje gospodarcze naszych zmian koniunkturalnych[48]. Był zastępcą delegata IPH do Państwowej Rady Kolejowej i członkiem podkomisji do spraw przędzy bawełnianej przy Komisji Polityki Gospodarczej i Eksportowej[6]. 28 maja 1931 roku został jednogłośnie wybrany wiceprezesem sekcji handlowej IPH[52], którą to funkcję pełnił do początku października 1939 roku. 23 października 1934 roku przewodniczył polsko-angielskiej konferencji zorganizowanej w siedzibie IPH w Łodzi, poświęconej współpracy angielskiego przemysłu włókienniczego z przemysłem polskim[53]. Działał także w Stowarzyszeniu Kupców m. Łodzi[1][54], a 6 czerwca 1935 roku został wiceprezesem jego Zarządu[55]. Po śmierci Józefa Sachsa objął na przełomie maja i czerwca 1931 roku stanowisko redaktora naczelnego „Głosu Kupiectwa” – organu prasowego stowarzyszenia.

W latach 30. zasiadał we władzach Spółki Akcyjnej Przemysłu Cementowego „Wiek” w Ogrodzieńcu[56]. W połowie 1937 roku skrajnie nacjonalistyczne pismo „Falanga” (organ Ruchu Narodowo-Radykalnego Falanga), w artykule o antysemickim wydźwięku, wymieniało Mieczysława Hertza wśród członków rady nadzorczej Spółki Akcyjnej Przemysłu Cementowego „Wiek” z siedzibą w Warszawie[57].

Oprócz działalności gospodarczej był znanym społecznikiem oraz działaczem kulturalnym. Z zamiłowania zajmował się statystyką[21]. Po zakończeniu wojny wystąpił z inicjatywą zorganizowania w Łodzi pierwszego ogólnopolskiego zjazdu statystyków (planowany pierwotnie na styczeń 1920, ostatecznie odbył się w maju tegoż roku w Warszawie)[58][59]. W 1919 roku opublikował Porównawcze zestawienie danych o ruchu ludności m. Łodzi w pierwszej połowie lat 1918 i 1919 – po latach uznane przez byłego prezydenta Łodzi Aleksego Rżewskiego za pierwszą monografię statystyczną poświęconą Łodzi[60]. W czerwcu 1920 roku został mianowany zastępcą reprezentanta magistratu (dr. Stefana Kopcińskiego) w Głównej Radzie Statystycznej przy Głównym Urzędzie Statystycznym, powołanej reskryptem Rady Ministrów z 19 lipca 1920 roku[61][62]. W 1922 roku był jednym z autorów publikacji określanej jako pierwszy łódzki rocznik statystyczny, zatytułowanej Statystyka miasta Łodzi 1918–1920[44][63]. W 1937 roku Aleksy Rżewski nazwał go w swej pracy poświęconej statystyce łódzkiej właściwym inicjatorem badań [statystycznych] nad zagadnieniem alkoholizmu w Łodzi[64]. W latach 1938–39 (i prawdopodobnie wcześniej) Mieczysław Hertz był członkiem zwyczajnym Polskiego Towarzystwa Statystycznego[65].

Pisał też książki z zakresu historii Łodzi podczas I wojny światowej. W 1920 roku opublikował pracę Łódzki Bataljon Robotniczy. Z. A. B. 23[f][66], zawierającą m.in. zeznania poszkodowanych polskich robotników przymusowych złożone przed Komisją Szacunkową Miejską w Łodzi, a także wiele niemieckich dokumentów źródłowych. W 1933 roku, staraniem łódzkiego oddziału Polskiego Towarzystwa Historycznego, ukazała się książka Łódź w czasie Wielkiej Wojny, będąca szczegółową relacją Mieczysława Hertza z wydarzeń w mieście w czasie I wojny światowej, wraz z analizą ich skutków dla miasta. Przez wiele lat należała ona do głównych źródeł wiedzy o dziejach Łodzi w tym okresie[21][67] i nadal historycy doceniają jej wartość[68].

We wrześniu 1920 roku został wybrany ławnikiem Sądu Okręgowego w Łodzi[69].

Ponadto Hertz przystąpił do utworzonego w 1927 roku łódzkiego oddziału Polskiego Towarzystwa Historycznego[70][71], był współzałożycielem Towarzystwa Przyjaciół Łodzi (powstałego w maju 1936 i zarejestrowanego w 1937 roku) i został wybrany do pierwszego składu jego Zarządu[3][72]. W marcu 1937 roku był też współzałożycielem Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Łodzi[3][73]. Podejmował także działania na rzecz utworzenia w Łodzi Wyższej Szkoły Handlowej[48].

Za osiągnięcia w pracy zawodowej i działalności społecznej został odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski[3][6].

Okres II wojny światowej

5 listopada 1939 roku, jako jeden z 30 wybitnych przedstawicieli łódzkiej społeczności żydowskiej, Mieczysław Hertz został wytypowany na członka 1. Rady Starszych Gminy Żydowskiej w okupowanej Łodzi (Beirat, także Bajrat, Rada Przyboczna, Ältestenrat), utworzonej na polecenie niemieckich władz okupacyjnych przez wyznaczonego do tego celu Chaima Rumkowskiego, a 11 listopada 1939 roku aresztowany represyjnie wraz ze wszystkimi członkami tej Rady, która miała odbyć swoje pierwsze posiedzenie. Aresztowanie miało miejsce w ramach rozpoczętej dwa dni wcześniej akcji Gestapo (Intelligenzaktion Litzmannstadt), skierowanej przeciwko inteligencji Łodzi i okręgu łódzkiego. Wszystkich członków Rady oraz pozostałych aresztowanych osadzono w obozie przejściowym w fabryce Michała Glazera na Radogoszczu w Łodzi, przy ul. Krakowskiej 55 (obecnie teren Fabryki Pierścieni Tłokowych „Prima” przy ul. Liściastej 17)[74][75].

Wydaje się, że główną przyczyną aresztowania Hertza było jego żydowskie pochodzenie i członkostwo w Radzie Starszych. Podczas pobytu w obozie został rozpoznany przez niektórych członków załogi obozu jako autor przedwojennych publikacji opisujących okres I wojny światowej (były one bardzo krytyczne wobec Niemców, autor apelował w nich o odszkodowania dla tych rodzin, których żywiciele zmarli na ciężkich robotach przymusowych w Niemczech). Efektem rozpoznania było znęcanie się nad nim. Prawie siedemdziesięcioletni Hertz musiał czołgać się na brzuchu naokoło sali, wygrzebywać palcami dołki w twardej nawierzchni po to, aby pokaleczyć sobie palce i ręce. Niemcy z całą nienawiścią odnosili się do Hertza. Widać łódzcy volksdeutsche „dobre go popisali”[76].

Według Zofii Hertz, po kilku tygodniach został z obozu deportowany do Generalnego Gubernatorstwa i wywieziony transportem wysiedleńczym do Krakowa. Stąd po jakimś czasie wyjechał do Warszawy, do swojej siostry Amelii. Tam, w niewyjaśnionych okolicznościach, znalazł się w getcie warszawskim i został zastrzelony 18 stycznia 1943 roku na Umschlagplatzu[74][77][78]. Według relacji Eugeniusza Grasberga, do ostatnich dni życia pracował nad dziełem o historii gospodarczej warszawskiego getta w oparciu o dokumenty uzyskane z Judenratu[74].

Spory wokół miejsca i czasu śmierci

Kwestia miejsca i czasu śmierci Mieczysława Hertza była przez długie lata sporna. Według Icchaka Rubina, autora najpoważniejszej monografii łódzkiego getta – Żydzi w Łodzi pod niemiecką okupacją, został wywieziony z Radogoszcza do jakiegoś obozu koncentracyjnego w Niemczech i tam najpóźniej w 1940 roku zamordowany[79]. Z kolei Abraham Wolf Jasny podawał, że zginął rozstrzelany w lesie lućmierskim, miejscu egzekucji łódzkiej inteligencji podczas Intelligenzaktion Litzmannstadt (listopad – grudzień 1939)[80], ale już w biogramie z 1961 roku w Polskim Słowniku Biograficznym znalazła się prawidłowa, choć jeszcze nie w pełni dokładna informacja na podstawie relacji jego córki – Anieli Olszewskiej, że zdołał wyjechać do Warszawy i tam zmarł w 1943 roku w getcie warszawskim[81].

Rodzina

Kamienica przy al. Kościuszki 69 w Łodzi – miejsce zamieszkania Mieczysława Hertza i jego syna Zygmunta (styczeń 2013)

Mieczysław Hertz miał troje rodzeństwa:

  • brat – Paweł (ur. w 1864, zm. w 1913 w Hamburgu) – był inżynierem i kandydatem nauk matematycznych, członkiem redakcji „Gońca Łódzkiego”, wiceprezesem kasy pożyczkowej Łódzkiego Żydowskiego Towarzystwa Dobroczynności, członkiem zarządu Towarzystwa Pielęgnowania Chorych, członkiem Towarzystwa Popierania Szkół Średnich „Uczelnia”, a także aktywnym działaczem Towarzystwa Oświatowego „Talmud-Tora”, które do 1914 roku prowadziło w Łodzi m.in. Żydowską Szkołę Rzemieślniczą „Talmud Tora”[82][83],
  • starsza z sióstr – Cecylia[g] Ernestyna (ur. w 1872, po mężu Oderfeldowa) – prowadziła tajne nauczanie w okresie zaborów[2], działała w zakresie oświaty wśród ludności żydowskiej, była współzałożycielką towarzystwa „Paath” („Wiedza”)[84], współautorką (z Jerzym Bilisem) wydanej w latach 30. XX w. Arytmetyki na wesoło i właścicielką praw patentowych do tablicy przedstawiającej poglądowo zmienność pola prostokąta przy stałym obwodzie (patent nr 42n 6935 z 5 listopada 1937)[85]; zmarła w getcie w listopadzie 1941 roku[74],
  • młodsza siostra – Amelia Dorota (ur. w 1879, pierwsza żona Zygmunta Toeplitza) – była egiptologiem i asyrologiem, autorką wielu publikacji z tych dziedzin, ale także autorką dramatów i współautorką (z Janiną Rosen-Przeworską) powieści dla młodzieży o starożytnym Egipcie Od Wisły do Nilu (1939); aresztowana w 1941, zginęła na Pawiaku w 1942 roku[86].

Około 1895 roku ożenił się z Marią de domo Maybaum. Mieli dwoje dzieci: syna Zygmunta i córkę Anielę (po mężu Olszewską). Małżeństwo rozpadło się w 1918[48] lub 1920 roku[87]. W okresie międzywojennym Mieczysław Hertz mieszkał wraz z synem przy al. Kościuszki 69 (gdzie mieściło się także jego biuro handlowe)[88][89][90][91]. Synowa Mieczysława Hertza – Zofia Hertz de domo Neuding – po zdaniu 13 maja 1933 roku egzaminu stała się pierwszą kobietą-notariuszem w Polsce. Po II wojnie światowej wraz z mężem Zygmuntem była bliską współpracownicą Jerzego Giedroycia[92].

Publikacje

  • Budżety Wojenne m. Łodzi za 1914/15, 1915/16, 1916/17, 1917/18 i 1918/19, w: Praca zbiorowa: Informator m. Łodzi z kalendarzem na rok 1919, Łódź, 1919, s. 59–69.
  • Porównawcze zestawienie danych o ruchu ludności m. Łodzi w pierwszej połowie lat 1918 i 1919, w: Praca zbiorowa: Informator m. Łodzi z kalendarzem na rok 1920, Łódź, 1920, s. 102–114.
  • Łódzki Bataljon Robotniczy. Z. A. B. 23[f], Łódź, 1920.
  • Ze statystyki m. Łodzi w trzyleciu 1918–1920. Elektrownia Łódzka w latach 1918–1920, w: „Dziennik Zarządu m. Łodzi”, R. IV, nr 19 (135) z 9 maja 1922, s. 6–8.
  • Statystyka miasta Łodzi 1918–1920, Łódź, 1922 (współautor).
  • Łódź w czasie Wielkiej Wojny, Łódź, 1933 (wznowienie pośmiertne pt. Łódź podczas Wielkiej Wojny – jako główna część publikacji pod red. Małgorzaty Danowskiej Bezbronne miasto. Łódź 1914–1918, Łódź, 2014, s. 24–279).
  • Znaczenie łódzkiego okręgu gospodarczego i jego upośledzenie, Łódź, 1935.

Odznaczenia

Upamiętnienie

Wiosną 2016 roku reżyser Jacek Orłowski założył fundację Instytut Teatralny im. Mieczysława Hertza (zgody na przyjęcie Hertza jako patrona udzieliła mieszkająca w Łodzi jego prawnuczka), której zadaniem jest skupienie środowiska artystów, teoretyków teatru i literatury, historyków, socjologów, znawców historii Łodzi i ludzi książki w celu prowadzenia akcji społecznej przywracającej społeczną świadomość o miejscach związanych z teatrem, dokumentowanie ich historii i oznaczenie w przestrzeni miasta. Inauguracja działalności fundacji została zaplanowana na 20 października 2016 roku w łódzkim hotelu „Grand”, gdzie zostanie wystawiony dramat Ananke Mieczysława Hertza w formie łączącej pół-improwizowane performatywne czytanie i spektakl[11].

Uwagi

Szablon:Uwagi-lista

Przypisy

Szablon:Przypisy-lista

Bibliografia

Linki zewnętrzne

[[Kategoria:Członkowie Polskiego Towarzystwa Historycznego


Błąd w przypisach: Istnieje znacznik <ref> dla grupy o nazwie „uwaga”, ale nie odnaleziono odpowiedniego znacznika <references group="uwaga"/>
BŁĄD PRZYPISÓW
  1. a b c d e Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Borzymińska
    BŁĄD PRZYPISÓW
  2. a b c d e Spodenkiewicz 2014 ↓, s. 21.
  3. a b c d e f Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Wróblewski
    BŁĄD PRZYPISÓW
  4. Puś 1998 ↓, s. 156 (PDF – 173).
  5. Stawiszyńska 2016 ↓, s. 346.
  6. a b c d e f Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Rusiniak-Karwat
    BŁĄD PRZYPISÓW
  7. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Prussak_2011-07-30
    BŁĄD PRZYPISÓW
  8. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Kaczyński_2016-04-11
    BŁĄD PRZYPISÓW
  9. Puś 1998 ↓, s. 121 (PDF – 134).
  10. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Rabski_1903-02-14
    BŁĄD PRZYPISÓW
  11. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Kaczyński_2016-05-03
    BŁĄD PRZYPISÓW
  12. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Bogusławski W.
    BŁĄD PRZYPISÓW
  13. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Rozwój_1905-01-20
    BŁĄD PRZYPISÓW
  14. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Lutnista_1905-01-29
    BŁĄD PRZYPISÓW
  15. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Rozwój_1905-01-23
    BŁĄD PRZYPISÓW
  16. Puś 1998 ↓, s. 121, 158–159 (PDF – 134, 175–176).
  17. Puś 1998 ↓, s. 154, 216 (PDF – 171, 239).
  18. Puś 1998 ↓, s. 125 (PDF – 138).
  19. Hertz 1933 ↓, s. 7 (PDF – 17).
  20. Hertz 2014 ↓, s. 29–30.
  21. a b c Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Spodenkiewicz_2014-10-19
    BŁĄD PRZYPISÓW
  22. a b Spodenkiewicz 2014 ↓, s. 10.
  23. a b Stawiszyńska 2016 ↓, s. 28.
  24. Hertz 1933 ↓, s. 14–15 (PDF – 24–25).
  25. Hertz 2014 ↓, s. 36–37.
  26. Stawiszyńska 2015 ↓, s. 114–115 (PDF – 6–7).
  27. Stawiszyńska 2015 ↓, s. 123 (PDF – 15).
  28. Stawiszyńska 2016 ↓, s. 258, 260.
  29. Stawiszyńska 2016 ↓, s. 308.
  30. Hertz 1933 ↓, s. 57–58 (PDF – 67–68).
  31. Hertz 2014 ↓, s. 74.
  32. Stawiszyńska 2016 ↓, s. 39.
  33. Stawiszyńska 2016 ↓, s. 461.
  34. Hertz 1920 ↓, s. 23 (PDF – 25).
  35. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie OiP_8-1916
    BŁĄD PRZYPISÓW
  36. Hertz 1933 ↓, s. 152 (PDF – 142).
  37. Hertz 2014 ↓, s. 157.
  38. Stawiszyńska 2016 ↓, s. 673.
  39. Stawiszyńska 2016 ↓, s. 675.
  40. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie AUL-FH_52-1995
    BŁĄD PRZYPISÓW
  41. Spodenkiewicz 2014 ↓, s. 21–22.
  42. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Domański_10-11
    BŁĄD PRZYPISÓW
  43. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Domański, Jędrzejczak_42-45
    BŁĄD PRZYPISÓW
  44. a b Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Domański, Jędrzejczak_45-47
    BŁĄD PRZYPISÓW
  45. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie GK_1-1931
    BŁĄD PRZYPISÓW
  46. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Księga adresowa_1922_poz._2013
    BŁĄD PRZYPISÓW
  47. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Myśl Narodowa_2-1925
    BŁĄD PRZYPISÓW
  48. a b c d Spodenkiewicz 2014 ↓, s. 22.
  49. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Księga adresowa_1922_poz._7399
    BŁĄD PRZYPISÓW
  50. Puś 1998 ↓, s. 65 (PDF – 74).
  51. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Rżewski_20-21
    BŁĄD PRZYPISÓW
  52. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie GK_10-11-1931
    BŁĄD PRZYPISÓW
  53. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie CGH_244-1934
    BŁĄD PRZYPISÓW
  54. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Meyer_1936-02-09
    BŁĄD PRZYPISÓW
  55. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie CGH_130-1935
    BŁĄD PRZYPISÓW
  56. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie PB_3-1937
    BŁĄD PRZYPISÓW
  57. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Falanga_23-1937
    BŁĄD PRZYPISÓW
  58. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie DzZmŁ_11-1919
    BŁĄD PRZYPISÓW
  59. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie DzZmŁ_36-1922
    BŁĄD PRZYPISÓW
  60. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Rżewski_38
    BŁĄD PRZYPISÓW
  61. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie DzZmŁ_23-1920
    BŁĄD PRZYPISÓW
  62. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie PG_1920-21
    BŁĄD PRZYPISÓW
  63. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Domański_14
    BŁĄD PRZYPISÓW
  64. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Rżewski_33
    BŁĄD PRZYPISÓW
  65. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Kruszka
    BŁĄD PRZYPISÓW
  66. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Domański, Jędrzejczak_49
    BŁĄD PRZYPISÓW
  67. Spodenkiewicz 2014 ↓, s. 10, 17.
  68. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie ŁST_2-2015
    BŁĄD PRZYPISÓW
  69. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie DzZmŁ_37-1920
    BŁĄD PRZYPISÓW
  70. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie OŁ PTH-historia
    BŁĄD PRZYPISÓW
  71. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie KH_2-1939
    BŁĄD PRZYPISÓW
  72. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie TPŁ
    BŁĄD PRZYPISÓW
  73. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Pawlak
    BŁĄD PRZYPISÓW
  74. a b c d Spodenkiewicz 2014 ↓, s. 23.
  75. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie MTN
    BŁĄD PRZYPISÓW
  76. Rapalski 1969 ↓, s. 55.
  77. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Gronczewska_2016-04-15
    BŁĄD PRZYPISÓW
  78. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie WG_Database
    BŁĄD PRZYPISÓW
  79. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Rubin
    BŁĄD PRZYPISÓW
  80. Jasny ↓, s. 140.
  81. Lepszy (red. nacz.) 1960–61 ↓, s. 478.
  82. Puś 1998 ↓, s. 152 (PDF – 169).
  83. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Żebrowski
    BŁĄD PRZYPISÓW
  84. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie BŻIH_3-4-1972
    BŁĄD PRZYPISÓW
  85. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie WUP_11-1937
    BŁĄD PRZYPISÓW
  86. Spodenkiewicz 2014 ↓, s. 21, 23.
  87. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Bogusławski A.
    BŁĄD PRZYPISÓW
  88. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Informator_1919
    BŁĄD PRZYPISÓW
  89. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Księga adresowa_1937-1939_II
    BŁĄD PRZYPISÓW
  90. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Księga adresowa_1937-1939_VI
    BŁĄD PRZYPISÓW
  91. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Pawłowska_2008-10-11
    BŁĄD PRZYPISÓW
  92. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Pierzchała_2015-06-21
    BŁĄD PRZYPISÓW