Modlitewnik królowej Bony

Modlitewnik królowej Bony
(Godzinki królowej Bony)
Ilustracja
Zwiastowanie pasterzom (fol. 65v) z postacią pasterza wzorowaną na Koziarzu Dürera i herbem właścicielki manuskryptu (Wężem Sforzów)
Autor Stanisław Samostrzelnik
Rodzaj rękopis
Czas powstania 1521-1527/1528
Technika tempera, atrament, złoto malarskie na pergaminie
Rozmiary 143x114 mm
Miejsce
przechowywania
Biblioteka Bodlejańska

Modlitewnik królowej Bony, Godzinki królowej Bony – iluminowany rękopis godzinek, wykonany w latach 20. XVI wieku dla królowej Bony z rodu Sforzów, drugiej żony Zygmunta Starego.

Rękopis o wymiarach 143x114 mm, liczący 271 kart (oraz III dodatkowe), zawiera tekst godzinek spisany w jednej kolumnie[1]. Dekoracja malarska manuskryptu została wykonana przez warsztat Stanisława Samostrzelnika. Sygnowana i datowana na trzech kartach (fol 36v, 74v i 229v), obejmuje ona 15 całostronicowych miniatur, bordiury i ozdobne inicjały. Manuskrypt od roku 1834 stanowią część kolekcji Biblioteki Bodlejańskiej w Oksfordzie (sygnatura Douce 40/21 614)[1].

Dekoracja miniatorska Godzinek królowej Bony, będąca szczytowym osiągnięciem artystycznym Samostrzelnika, uważana jest za jeden z najcenniejszych zabytków polskiego malarstwa okresu renesansu[2].

Czas i okoliczności powstania

Rękopis powstał w latach 20. XVI wieku. Ważną datą dla określenia czasu powstania tekstu modlitewnika jest rok 1521, w którym zmarł papież Leon X. Jego imię wymienione jest w formie inicjału L na jednej z kart rękopisu, w modlitwie za papieża (fol. 144r). Dla ustalenia czasu wykonania dekoracji malarskiej istotna jest data zapisana cyframi rzymskimi A° MDXXVII, która widnieje na jednej z miniatur (fol. 36v)[3]. Czas powstania Godzinek królowej Bony zamyka się w okresie od około 1521 do 1527 roku[3], z możliwym przesunięciem zakończenia prac malarskich na rok 1528[1].

Osobę, dla której manuskrypt był przeznaczony, jednoznacznie indentyfikują rodowe herby Sforzów, Viscontich i Aragonów oraz państwowe Królestwa Polskiego (Orzeł) i Wielkiego Księstwa Litewskiego (Pogoń), występujące na 12 kartach rękopisu[2], osobista dewiza królowej Bony Cetera parvi[4] i jej inicjały S B R P (łac. Serenissima Bona Regina Poloniae) oraz imię Bona wymienione w jednej z modlitw[1]. Prawdopodobnie godzinki zostały zamówione przez Zygmunta Starego jako prezent dla żony[5].

Proweniencja

Godzinki zostały prawdopodobnie wywiezione przez królową Bonę do Bari w roku 1556. Losy rękopisu pozostają nieznane aż do początków XIX wieku, gdy znajdował się on w kolekcji angielskiego bibliofila i antykwariuza Francisa Douce'a. Po jego śmierci, która nastąpiła w roku 1834, Godzinki królowej Bony jako część zbiorów kolekcjonera, stały się własnością Biblioteki Bodlejańskiej[6][1].

Dekoracja miniatorska

Miniatury zostały stworzone przez kilku wykonawców, co ówcześnie było regułą w wypadku zamówień na wykonanie bardziej rozbudowanej dekoracji rękopisu. Poszczególni miniatorzy współpracujący z Samostrzelnikiem różnili się między sobą biegłością techniczną czy zastosowanym kolorytem[7], jednak niektóre iluminacje wyróżnia szczególna technika wykonania, określana przez badaczy jako malarska[8]. Miniatury te, na których ponadto widnieje sygnatura S.C.[7] (łac. Stanislaus Claratumbensis)[9], są przypisywane bratu Stanisławowi Samostrzelnikowi z Mogiły [8]. Dla uzyskania efektu jednorodności w Godzinkach królowej Bony wprowadzono podobne schematy kompozycyjne oraz powtarzające się motywy[7].

Kolorystyka miniatur z warsztatu Samostrzelnika utrzymana jest w kilku podstawowych barwach, niekiedy rozbielonych oraz jaskrawej tonacji. Dominującymi składnikami palety malarskiej są błękity (ultramaryna, chabrowy, turkus), zieleń morska i olowkowa oraz róże, występujące obok kraplakowej czerwieni, karminu, cynobru i pomarańczu. Dopełnieniem tych odcieni są popielate i fiołkowe szarości, płowe i brunatne brązy oraz biel, rzadko źółcień[10]. Efekty luministyczne uzyskano dzięki połączeniu sproszkowanego złota z farbami. Złoto malarskie zastosowano nie tylko w dekoracji marginalnej, ale przede wszystkim w głównych partiach iluminacji, co pozwoliło na harmonizację kolorytu, zasugerowanie przestrzenności i uzyskanie efektu rozwibrowanej, świetlistej powierzchni[11].

W iluminacjach Modlitewnika królowej Bony dostrzec można nie tylko wpływ drzeworytów Hansa Süssa z Kulmbachu, Albrechta Dürera oraz Albrechta Altdorfera, szczególnie z cyklu Upadek i odkupienie rodzaju ludzkiego[12], ale również prac malarskich szkoły naddunajskiej[13].

  1. a b c d e Miodońska 1983 ↓, s. 25.
  2. a b Borkowska 1999 ↓, s. 129.
  3. a b Borkowska 1999 ↓, s. 128-129.
  4. Pächt, Alexander 1966 ↓, s. 14.
  5. Borkowska 1999 ↓, s. 129-130.
  6. Borkowska 1999 ↓, s. 128.
  7. a b c Miodońska 1983 ↓, s. 12.
  8. a b Miodońska 1983 ↓, s. 13.
  9. Miodońska 1983 ↓, s. 7.
  10. Miodońska 1983 ↓, s. 16.
  11. Miodońska 1983 ↓, s. 16-17.
  12. Miodońska 1983 ↓, s. 11, 19, 29.
  13. Miodońska 1983 ↓, s. 11.

Bibliografia

  • Urszula Borkowska: Królewskie modlitewniki. Studium z kultury religijnej epoki Jagiellonów (XV i początek XVI wieku). Lublin: Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 1999. ISBN 83-87703-23-0.
  • Barbara Miodońska: Miniatury Stanisława Samostrzelnika. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Oficyna Wydawnicza Auriga, 1983. ISBN 83-221-0190-2.
  • Otto Pächt, Jonathan James Graham Alexander: Illuminated Manuscripts in the Bodleian Library, Oxford. German, Dutch, Flemish, French and Spanish schools. Oxford: Clarendon Press, 1966.