Modrak morski

Modrak morski
Ilustracja
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad klad różowych
Rząd kaparowce
Rodzina kapustowate
Rodzaj modrak
Gatunek modrak morski
Nazwa systematyczna
Crambe maritima L.
Sp. pl. 2:671. 1753[2]
Synonimy

Crambe pontica Steven

Modrak morski, katran morska, kapusta morska[3][4] (Crambe maritima L.) – gatunek rośliny z rodziny kapustowatych (Brassicaceae). Rośnie dziko wzdłuż atlantyckich wybrzeży Europy oraz nad Bałtykiem, jednak w Polsce nie został dotąd stwierdzony. Jest uprawiany w niektórych krajach jako roślina ozdobna[5], dawniej także jako warzywo.

Rozmieszczenie geograficzne

Zasięg gatunku jest porozrywany. Modrak morski występuje na wybrzeżach Wysp Brytyjskich i północnej Francji, ma pojedyncze stanowiska w południowej Norwegii, dalej na wschód zwarty zasięg obejmuje wybrzeża cieśnin duńskich, liczne stanowiska znajdują się na bałtyckich wyspach należących do Danii, Szwecji i Estonii oraz na Wyspach Alandzkich. Pojedyncze stanowiska znajdują się na wybrzeżu Szwecji, Estonii i Łotwy. Spotykana jest także na bałtyckich wybrzeżach Niemiec od Szlezwika-Holsztynu do Rugii[6][7]. Poza tym odmiana pontica spotykana jest na północnym oraz zachodnim wybrzeżu Morza Czarnego, szczególnie często na plażach Krymu i Morza Azowskiego[6]. Poza tym gatunek jako zdziczały z upraw znajdowany jest w różnych miejscach, w tym we Włoszech, na Węgrzech i w Austrii[8]. Ze względu na występowanie na brzegach Bałtyku niedaleko na zachód i północ od polskiego wybrzeża uważany od lat za gatunek "do odszukania na Pomorzu"[9], jednak przez cały czas pozostaje nieodnaleziony.

Morfologia

Morfologia
Pokrój
Bylina o wysokości 30–75 cm, tworząca gęste kępy.
Łodyga
Wzniesiona i rozgałęziona, mięsista, szarawozielona lub purpurowo nabiegła.
Liście
Dolne liście duże, ogonkowe, o silnie pofałdowanych, klapowanych i ząbkowanych blaszkach liściowych. Górne liście siedzące, ząbkowane. Mają kolor niebieskozielony lub nawet podbarwione są na purpurowo i wyglądem przypominają liście kapusty, stąd też popularna nazwa tej rośliny – kapusta morska.
Kwiaty
Zebrane w gęste, wyprostowane kwiatostany groniaste, na szczycie spłaszczone. Pojedynczy kwiat składa się odstającego, 4-działkowego kielicha, 4 białych płatków korony o długości 6–10 mm, 6 pręcików (przy czym 4 z nich mają ząbek na nitce pod pylnikiem) i 1 słupka[10]. Osadzone są na szypułce o długości 8–26 mm[8].
Owoc
Gruszkowatego kształtu dwudzielna łuszczyna o długości 12–14 mm, zawierająca w górnej części jedno nasiono o długości 4–5 mm, dolna część łuszczynki jest pusta[10].
Młody pęd

Biologia i ekologia

Bylina kwitnąca od maja do sierpnia[11]. Kwiaty zapylane są przez pszczoły i muchówki, może dochodzić także do samozapylenia[12]. Występuje wzdłuż wybrzeży morskich na przedpolach wydm, na stanowiskach silnie zasolonych, okresowo zalewanych i wilgotnych, zarówno na plażach piaszczystych, jak i kamienistych. Jest rośliną nitrofilną, często rośnie na szczątkach organicznych wyrzucanych przez morze na plaże, na kidzinie. Roślina rozsiewana jest przez wiatr i fale[4]. Nasiona zachowują zdolność do kiełkowania nawet po kilku dniach unoszenia przez wody morskie[12]. 2n = 30, 60[8].

Zmienność

Wzdłuż wybrzeży Morza Czarnego występuje odmiana var. pontica[4].

Odmiany uprawne
  • 'Lily White' – roślina o białych łodygach, bardzo płodna i ceniona ze względów smakowych[3].

Zastosowanie

Roślina ozdobna
Uprawiana czasami na rabatach ze względu na swoje ozdobne – duże, niebieskozielone liście o falistych krawędziach tworzące gęste kępy oraz liczne, drobne, białe kwiaty o słodkim zapachu[3].
Roślina jadalna
Do spożycia nadają się młode pędy poddane etiolacji, w niektórych krajach roślina ta jest lub była w tym celu uprawiana, choć w wielu przypadkach zostało to zarzucone (np. w ZSRR[10], Wielkiej Brytanii[13].) Modrak wykorzystywany i uprawiany jako warzywo był już w starożytnym Rzymie i Grecji (pisał o nim Pliniusz Starszy)[4]. Od XVII wieku był bardzo ceniony w Europie, uważano go za arystokratę wśród warzyw i panowała powszechna moda na jego uprawę w ogrodach wyższych warstw. Szczególna pozycja wśród warzyw wiązała się ze szczególnym traktowaniem, w efekcie roślina zyskała błędną opinię wymagającej troskliwej opieki. Walorem odżywczym jest bogata zawartość witaminy C i składniki mineralne. Liście i pędy po umyciu gotuje się na parze lub w wodzie zwykle po uprzednim związaniu w pęczki. Gotowane zbyt długo twardnieją i tracą walory smakowe. Pędy podawane są podobnie jak szparagi[3], a młode liście jak szpinak[12]. Młode pędy spożywane mogą być także na surowo – mają delikatny orzechowy smak i kruchą, chrupką konsystencję[12]. Blanszowanie przed podaniem zmniejsza gorycz[14], obecną w starszych liściach[12].
Ze względu na tolerancję zasolenia roślina uważana jest za jedno z warzyw przyszłości, zwłaszcza w przypadku coraz częstszego zalewania wodami słonymi terenów nadmorskich w wyniku podnoszenia się poziomu mórz i oceanów[15].

Modrak jest także rośliną miododajną[12].

Uprawa

Wymagania
Najlepiej rośnie na przepuszczalnej, żyznej i lekkiej glebie o pH obojętnym. Odpowiedni dobór i przygotowanie gleby na stanowisku jest o tyle istotne, że modrak może być uprawiany w tym samym miejscu przez 5–7 lat[3]. Wymaga stanowiska słonecznego lub co najwyżej półcienistego[5]. Jest rośliną mrozoodporną, nie szkodzi mu też ekspozycja na silne wiatry[3].
Rozmnażanie
Rozmnaża się ją łatwo przez sadzonki korzeniowe[3] lub podział rozrośniętych kęp wczesną wiosną, można też wysiewać nasiona jesienią lub wiosną[5]. Sadzonki korzeniowe pozyskuje się jesienią. Do ich wytworzenia potrzeba korzeni o grubości ołówka pociętych na odcinki od 8 do 15 cm. Sadzonki przechowuje się w okresie zimowym w piasku i wysadza wiosną. Przed sadzeniem modraka stanowisko należy nawozić. Na sadzonkach przed sadzeniem pozostawia się tylko jeden najsilniejszy pączek i umieszcza je w ziemi co 45 cm, przykrywając z wierzchu cienką warstwą ziemi (2,5–5,0 cm)[3].
Pielęgnowanie
Modraka należy podlewać regularnie podczas suszy i co pewien czas nawozić. Z roślin uprawianych jako warzywa usuwa się pędy kwiatostanowe, a jesienią żółknące liście. Późną jesienią roślinę należy okryć[3].
Zbiór i przechowywanie
Liście pozyskiwane do spożycia najlepiej zbierać z roślin od drugiego roku po posadzeniu. Zbiera się liście etiolowane. W tym celu już przed zimą rośliny przykrywa się donicami, zbioru dokonuje się wiosną. Zbiór może zostać przyśpieszony jeśli korzenie wysadzi się w pojemnikach z wilgotnym podłożem, trzymanych pod osłonami, w temperaturze powyżej 10 °C. Modrak najlepszy jest spożywany bezpośrednio po zbiorze, w niskich temperaturach może być przechowywany przez 2–3 dni[3].

Szkodniki i choroby

Modrak łatwo zaraża się kiłą kapuścianą, zwłaszcza jeśli jest posadzony na stanowisku zarażonym. Pchełki ziemne (Halticinae) wygryzają dziury w liściach[3].

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-07-02].
  2. Germplasm Resources Information Network (GRIN) (ang.). [dostęp 2010-01-25].
  3. a b c d e f g h i j k Matthew Biggs, Jekka McVicar, Bob Flowerdew: Wielka księga warzyw, ziół i owoców. Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona, 2007, s. 86–87. ISBN 83-11-10578-2.
  4. a b c d Marian Nowiński: Dzieje upraw i roślin ogrodniczych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1977.
  5. a b c zbiorowe: Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 978-3-8331-1916-3.
  6. a b Meusel H., Jager E., Weinert E. Vergleichende Chorologie der Zentraleuropaischen Flora. VEB Gustav Fischer Verlag, Jena
  7. Bruno P. Kremer: Pflanzen unserer Küsten. Stuttgart: Kosmos, 1977.
  8. a b c T.G. Tutin (red.): Flora Europaea Volume 1. Cambridge: Cambridge at the University Press, 1964.
  9. W. Szafer, S. Kulczyński, P. Pawłowski: Rośliny Polskie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1969.
  10. a b c Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.
  11. Bob Gibbons, Peter Brough: Atlas roślin Europy Północnej i Środkowej. Warszawa: Multico, 1995, s. 84. ISBN 83-7073-080-9.
  12. a b c d e f Crambe maritima (ang.). Plants For A Future. [dostęp 2010-02-08].
  13. J. Y. Péron, D. Dubost. Revalorization of lost vegetables : a contribution to preservation of genetic resources. „Acta Horticulturae”. 318, s. 263-270, 1992. ISHS (ang.). 
  14. Geoff Burnie i in.: Botanica. Warszawa/Ożarów Mazowiecki: Könemann, 2005. ISBN 3-8331-1916-0.
  15. Julian Siddle: Seawater holds key to future food (ang.). BBC News, 2008. [dostęp 2010-02-08].

Linki zewnętrzne