Monaster Nowy Neamț

Monaster Nowy Neamț
Mănăstirea Noul Neamț
Ilustracja
Widok z dzwonnicy na zabudowania klasztoru. Od lewej: sobór Wniebowstąpienia Pańskiego, kaplica Opieki Matki Bożej, kopuły soboru Zaśnięcia Matki Bożej
Państwo  Naddniestrze
 Mołdawia
Miejscowość Chițcani
Kościół Mołdawski Kościół Prawosławny
Rodzaj klasztoru monaster
Eparchia kiszyniowska
Klauzura nie
Typ monasteru męski
Obiekty sakralne
Sobór Wniebowstąpienia Pańskiego
Sobór Zaśnięcia Matki Bożej
Cerkiew św. Mikołaja
Założyciel klasztoru mnisi z Ławry Neamţ
Styl eklektyczny
Materiał budowlany cegła
Data budowy 1864
Data zamknięcia 1962
Data reaktywacji 1989
Położenie na mapie Mołdawii
Mapa lokalizacyjna Mołdawii
Monaster Nowy Neamț
Monaster Nowy Neamț
Ziemia46°47′08″N 29°36′29″E/46,785556 29,608056
Strona internetowa klasztoru

Monaster Nowy Neamţ, pełna nazwa monaster Wniebowstąpienia Pańskiego Nowy Neamţ (rum. Mănăstirea Noul Neamţ, rus. Ново-Нямецкий монастырь, rus. trl. Nowo-Niamieckij monastyr) – prawosławny klasztor męski w Chițcani w Mołdawii, faktycznie na terenie kontrolowanym przez władze nieuznawanego międzynarodowo Naddniestrza, w jurysdykcji eparchii kiszyniowskiej Mołdawskiego Kościoła Prawosławnego[1].

Położenie

Monaster znajduje się przy ul. Lenina w Chițcani[2], na niewielkim wzniesieniu w centralnej części wsi[3]. Położony jest na prawym brzegu Dniestru, 14 km na południowy wschód od Bender i 7 km na południe od Tyraspola[4].

Historia

Powstanie monasteru

Monaster został założony przez mnichów z jednego z ważniejszych ośrodków monastycznych Mołdawii - Ławry Neamţ, którzy sprzeciwiali się konfiskacie dóbr klasztornych i wprowadzeniu języka rumuńskiego w miejsce cerkiewnosłowiańskiego w monasterach na terenie zjednoczonej Rumunii. Grupa mnichów na czele ze spowiednikiem wspólnoty, schiarchimandrytą Andronikiem, opuściła Rumunię i udała się w październiku 1861 do Besarabii, która od 1812 należała do Imperium Rosyjskiego, by tam powołać do życia nowy klasztor[5]. Początkowo razem z Andronikiem macierzysty klasztor opuściło 10 mnichów, następnie dołączyło do nich kolejnych dwudziestu dwóch[6].

Ziemie, na które przybyli mnisi, dobra Chițcani i Copanca, stanowiły własność ich macierzystego monasteru nadaną mu jeszcze w 1429 przez hospodara mołdawskiego Aleksandra Dobrego, następnie zarekwirowaną przez władze tureckie i ponownie przekazaną klasztorowi przez władze rosyjskiego w 1860[6]. Początkowo duchowni zamieszkali w wiosce Niemceń (Nemțeni), gdzie zajęli dwa domy[6] przy cerkwi św. Jana Chryzostoma. Przed Bożym Narodzeniem r. 1862 przenieśli się do Kickan[5]. Schiarchimandryta Andronik i Teofan (do tej pory zarządzający besarabskimi posiadłościami klasztoru[7]) zwrócili się do arcybiskupa kiszyniowskiego Antoniego z prośbą o zgodę na utworzenie wspólnoty monastycznej, o nazwie odwołującej się do macierzystego monasteru, w jurysdykcji Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego[5]. Równocześnie zwrócili się w tej sprawie osobiście do cara Aleksandra II[8]. Mnich Teofan, przedstawiając szczegółowy projekt przyszłego funkcjonowania wspólnoty, ubiegał się o nadanie jej statusu ławry, jak również o zachowanie ścisłych związków z macierzystym monasterem w Rumunii oraz związanym z nim monasterem Secul. Zasugerował, by nowy monaster otrzymał wezwanie Wniebowstąpienia Pańskiego oraz nazwę Nowy Neamţ. Pragnął również, by wszystkie trzy wspólnoty porozumiewały się przy wyborze przełożonych: miał tego dokonywać w każdym klasztorze sobór mnichów, po czym kandydaturę wskazanego mnicha miałyby opiniować pozostałe dwa monastery, dopiero później miała być ona przedstawiana odpowiednio metropolicie Mołdawii lub rosyjskiemu Świątobliwemu Synodowi Rządzącemu. Teofan chciał, by liczba mieszkańców Nowego Neamţu nie przekroczyła 50 mnichów i posłuszników. Równocześnie w jego zamyśle duchowni oraz kandydaci do życia mniszego przybywający z klasztorów Secul i Neamţ mieliby pierwszeństwo wstępowania do wspólnoty przed mężczyznami pochodzącymi z Imperium Rosyjskiego. Mnich szacował, że utrzymanie wspólnocie zapewni roczny dochód z posiadanych dóbr w Besarabii, szacowany na 12 500 rubli srebrem. Państwo rosyjskie miało dodatkowo wesprzeć budowę kompleksu monasterskiego. Z kolei w dalszej perspektywie mnisi zamierzali z uzyskiwanych dochodów fundować stypendia dla słuchaczy seminarium duchownego w Kiszyniowie oraz słuchaczek żeńskiego instytutu w tym samym mieście, jak również wspierać finansowo macierzysty klasztor w Mołdawii i monaster Secul[6].

17 lutego 1864 Świątobliwy Synod Rządzący odniósł się przychylnie do ich prośby[5]. Zaakceptowano zarówno proponowaną nazwę klasztoru, jak i samą koncepcję zachowania ścisłych związków z macierzystą wspólnotą, w tym opiniowania osoby kandydata na przełożonego przez metropolitę Mołdawii. Synod odrzucił sugestię metropolity moskiewskiego Filareta, którego zdaniem utrzymywanie kontaktów z metropolitą Mołdawii było niecelowe, a klasztor powinien podlegać, zgodnie ze zwyczajem, jedynie biskupowi miejscowej eparchii (tj. kiszyniowskiej)[6]. Monasterowi nie nadano natomiast statusu ławry[7]. Na pierwszego przełożonego klasztoru mnisi wybrali 26 kwietnia tego samego roku mnicha Teofana (Cristeę)[8]. Rosja odrzuciła przy tym apele władz rumuńskich o skierowanie mnicha Teofana z powrotem do Rumunii i niewyrażenie zgody na założenie nowego monasteru przez mnichów, którzy opuścili Neamţ[6]. Teofan nie otrzymał jednak godności archimandryty ani oznak przełożonego, w dokumentach cerkiewnych początkowo nazywano go jedynie "zarządzającym monasterem"[6].

Tablica na cerkwi św. Mikołaja w kompleksie klasztornym informująca o jej wzniesieniu w latach 1830-1834 i o jej przejęciu przez mnichów

Konkretne miejsce pod budowę klasztoru wybrał schiarchimandryta Andronik, który zdecydował, że mnisi przejmą parafialną cerkiew św. Mikołaja w Kickanach[5][6], zbudowaną w latach 1830-1834[3]. Nastąpiło to w 1865, natomiast w 1867 rozpoczęli prace przy wznoszeniu obok niej nowego soboru Wniebowstąpienia Pańskiego, który po wyświęceniu w 1878[3] przejął funkcje głównej świątyni wspólnoty monastycznej[5]. Przełożony wspólnoty wielokrotnie udawał się do Petersburga i innych miast rosyjskich, z powodzeniem poszukując ofiarodawców, którzy wspierali rozbudowę besarabskiego monasteru[8].

Mnisi z Nowego Neamţu utrzymywali również kontakty z prawosławnymi patriarchatami starożytnymi oraz z klasztorami Athosu (reguła monasteru była wzorowana na tej, którą opracował dla klasztoru Neamţ św. Paisjusz w oparciu o tradycję greckiej Świętej Góry[6]). W 1881 otrzymali w darze od patriarchy konstantynopolitańskiego Joachima III relikwiarz z cząsteczkami relikwii różnych świętych. Pięć lat później emerytowany patriarcha jerozolimski Cyryl II podarował im cząstkę kamienia z Grobu Pańskiego, cząstki relikwii świętych Charalambiusza i Modesta oraz srebrnozłoty krzyż z cząstką Krzyża Pańskiego[9].

W 1875 Teofan formalnie został zwolniony z urzędu przełożonego klasztoru, jednak pozostał w nim i pozostawał największym autorytetem dla wspólnoty monastycznej, którą oficjalnie kierowali kolektywnie najstarsi mnisi[9]. Publicysta Zamfir Arbore, który odwiedził i opisał monaster, pisał, że duchowny, którzy przed 1864 był wielkim rusofilem, stracił złudzenia co do Imperium Rosyjskiego, gdy tylko zamieszkał w tym kraju i lepiej zorientował się w miejscowych realiach[5]. Teofan zmarł w 1884; po nim przełożonym monasteru został dotychczasowy spowiednik wspólnoty, archimandryta Andronik[9].

Monaster w Imperium Rosyjskim

Cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej wzniesiona w latach 1902-1905

Archimandryta Andronik kontynuował rozbudowę monasterskiego kompleksu. W okresie kierowania przez niego klasztorem wzniesiona została cerkiew refektarzowa Podwyższenia Krzyża Pańskiego, budowaną od 1885 do 1886[3]. Zbudowano także szpital i nowy budynek klasztornej biblioteki. Archimandryta czynił szczególne starania na rzecz rozwoju jej księgozbioru. W 1884 biblioteka posiadała 2272 książki drukowane w różnych językach oraz 146 rękopisów cerkiewnosłowiańskich, mołdawskich (rumuńskich) i greckich. Andronik spisał również kronikę monasteru, pozostawił opis pielgrzymek do Ziemi Świętej i na Athos, opracował historię monasterów Neamţ i Secul; łącznie jest autorem ponad 60 prac[9].

Po śmierci Andronika w sierpniu 1893 nowym przełożonym monasteru został hieromnich German. Również on rozbudowywał kompleks monasterski. W latach 1902–1905 wzniesiono kolejną klasztorną cerkiew, pod wezwaniem Zaśnięcia Matki Bożej[5]. W skład kompleksu monasterskiego weszła również dzwonnica o wysokości 60 m, najwyższa tego typu budowla w Besarabii[5], zbudowana w latach 1913–1914[3].

Głównym przedmiotem kultu w monasterze była ikona Matki Bożej z Nowego Neamţu, stanowiąca dokładną kopię wizerunku maryjnego czczonego w monasterze Neamţ[9].

W Rumunii

Monaster zmieniał przynależność państwową razem z całą Besarabią – w 1917 ta przyłączyła się w obawie przed bolszewikami do Rumunii. Oznaczało to przyjęcie jurysdykcji Rumuńskiego Kościoła Prawosławnego i liturgicznego języka rumuńskiego. W 1939 monaster honorowo otrzymał imię ówczesnego patriarchy Rumunii Mirona, wywodzącego się z tej samej rodziny Cristea, co pierwszy przełożony Nowego Neamţu archimandryta Teofan[5].

W 1940 Besarabia została zajęta przez Związek Radziecki w wyniku paktu Ribbentrop-Mołotow, zaś rok później – przez wojska rumuńskie, uczestniczące wspólnie z III Rzeszą w wojnie z ZSRR. W 1944 ziemie te ponownie zajął Związek Radziecki i włączył je do Mołdawskiej SRR.

W Związku Radzieckim

W Mołdawskiej SRR funkcjonowanie monasteru było szczególnie utrudnione. W 1945 przełożony wspólnoty, archimandryta Auksencjusz (Munteanu) został najpierw zmuszony do opuszczenia Nowego Neamţu, a następnie skazany na dziesięć lat łagru. Duchowny zmarł w obozie[10]. Szykany administracyjne spotykały również kolejnych przełożonych[9]. Władze radzieckie żądały również przywrócenia w klasztorze liturgicznego języka cerkiewnosłowiańskiego, na co mnisi się nie zgadzali[5]. W 1959 Nowy Neamţ pozostawał, obok monasteru Căpriana, jednym z dwóch czynnych klasztorów prawosławnych w Mołdawskiej SRR[5]. W 1960 przebywało w nim 160 mnichów i posłuszników[5]. Ostatecznie wspólnota została zlikwidowana wiosną 1962. Mnisi zostali nocą zmuszeni do wyjazdu do rodzin, tylko niektórym pozwolono pozostać w Chițcani u ludzi, którzy zgodzili się ich przyjąć. Kompleks klasztorny zaadaptowano na szpital gruźliczy, a cerkwie – na magazyn, klub i halę sportową. Na dzwonnicy rozmieszczono muzeum[11] poświęcone operacji jasko-kiszyniowskiej[12]. Z wyposażenia mnisi zdołali zabrać ze sobą tylko kilka ikon i najcenniejsze relikwie[5]. Zbiory biblioteki monasterskiej przewieziono do Archiwum Państwowego w Kiszyniowie[5]. Monaster został zdewastowany, a jego wyposażenie rozkradzione[7].

W Mołdawii

Ikonostas w soborze Wniebowstąpienia Pańskiego

Monaster został zwrócony Cerkwi w 1989. Wtedy też przystąpiono do remontu cerkwi św. Mikołaja oraz cerkwi Zaśnięcia Matki Bożej[5]. Odbudową klasztoru kierowali biskup benderski Wincenty oraz pierwszy po restytucji wspólnoty przełożony, ihumen Dorymedont. W 1990[10] na terenie klasztoru otwarto seminarium duchowne im. Paisjusza (Wieliczkowskiego) z wykładowym językiem rumuńskim[5]. Absolwenci seminarium służą nie tylko w Mołdawii, ale również w parafiach Patriarchatu Moskiewskiego na Ukrainie i w Rosji[10]. Ponadto część mnichów, którzy rozpoczynali życie monastyczne w Nowym Neamcie, została następnie skierowana do służby na Athosie, w Bułgarii i we Francji[13]. Również w 1990 na terenie monasteru rozpoczęło działalność centrum misyjne[7].

Po wojnie o Naddniestrze w 1992 klasztor znajduje się na terenie jednej z dwóch enklaw znajdujących się na prawym brzegu Dniestru kontrolowanych przez nieuznawaną międzynarodowo Naddniestrzańską Republikę Mołdawii.

W 1994 zakończono odbudowę dzwonnicy, na której zawieszono dwanaście dzwonów, najcięższy o wadze 8,7 tony[5]. Pięć lat później ukończono prace renowacyjne w soborze Wniebowstąpienia Pańskiego i ponownie wystawiono w nim dla kultu relikwie podarowane monasterowi przez patriarchę jerozolimskiego Cyryla II[5]. Drugim przedmiotem otaczanym szczególną czcią jest żezł św. Paisjusza (Wieliczkowskiego) przekazany mnichom w 1994. Nie przetrwała natomiast oryginalna ikona Matki Bożej z Nowego Neamţu, w monasterze znajduje się jej kopia[7].

Dzwonnica monasteru

W odległości 6 km[5] od klasztoru otwarto w 1993[7] skit filialny Świętych Wincentego i Dorymedonta z cerkwią w tradycyjnym stylu mołdawskim[5]. W 1995 na terenie monasteru w dwóch salach urządzono muzeum historii wspólnoty[7].

W 1995 zdecydowano, iż z uwagi na szczególne znaczenie monasteru dla Mołdawii jego honorowym przełożonym będzie każdorazowo metropolita kiszyniowski[10]. W 2013 wizytę w monasterze złożył patriarcha moskiewski i całej Rusi Cyryl[13]. Na początku XXI w. był najczęściej odwiedzanym obiektem sakralnym w Mołdawii, nazywanym nieoficjalnie ławrą, chociaż nie posiada takiego statusu[5]. W monasterze przebywa około 90 mnichów i posłuszników[5].

Przełożeni monasteru[14]

  • schiihumen Teofan, 1864–1875
  • schiarchimandryta Andronik, 1883–1893
  • archimandryta German, 1893–1924
  • schiarchimandryta Krystian, 1924–1929
  • hieromnich Antoni, 1929–1932
  • archimandryta Melchizedek, 1933–1936
  • archimandryta Awksencjusz, 1936–1945
  • ihumen Filadelf, 1945–1951
  • mnich Jason, 1951–1952
  • archimandryta Grzegorz, 1952–1959
  • archimandryta Józef, 1959–1962
  • archimandryta Dorymedont, 1990–1998
  • archimandryta Paisjusz, od 1998
  1. Mănăstiri, „Mitropolia Chişinăului şi a Întregii Moldove”, 15 lutego 2012 [dostęp 2017-01-11] (rum.).
  2. Контакты, www.noulneamt.md [dostęp 2017-01-11].
  3. a b c d e Mănăstirea Înălțărea Domnului Noul Neamț Chițcani - Свято-Вознесенский Ново-Нямецкий Кицканский монастырь - 150 ani * лет (1864-2014), Editura Mănăstirii Noul Neamț "Cuv. Paisie Velicicovski", Chițcani 2014, s. 18.
  4. Noul Neamt Monastery [dostęp 2017-01-11].
  5. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w Manastirea Noul Neamt - lavra Basarabiei, www.crestinortodox.ro [dostęp 2017-01-11].
  6. a b c d e f g h i Предыстория возникновения Ново-Нямецкого монастыря, www.noulneamt.md [dostęp 2017-01-11].
  7. a b c d e f g История Свято-Вознесенского Ново-Нямецкого монастыря, www.noulneamt.md [dostęp 2017-01-11].
  8. a b c Mănăstirea Înălțărea Domnului Noul Neamț Chițcani - Свято-Вознесенский Ново-Нямецкий Кицканский монастырь - 150 ani * лет (1864-2014), Editura Mănăstirii Noul Neamț "Cuv. Paisie Velicicovski", Chițcani 2014, s. 19.
  9. a b c d e f Mănăstirea Înălțărea Domnului Noul Neamț Chițcani - Свято-Вознесенский Ново-Нямецкий Кицканский монастырь - 150 ani * лет (1864-2014), Editura Mănăstirii Noul Neamț "Cuv. Paisie Velicicovski", Chițcani 2014, s. 20.
  10. a b c d Mănăstirea Înălțărea Domnului Noul Neamț Chițcani - Свято-Вознесенский Ново-Нямецкий Кицканский монастырь - 150 ani * лет (1864-2014), Editura Mănăstirii Noul Neamț "Cuv. Paisie Velicicovski", Chițcani 2014, s. 21.
  11. Архимандрит Иосиф (Гаргалык) 1959-1962, www.noulneamt.md [dostęp 2017-01-11].
  12. На Кицканском плацдарме, tourizmik.ru [dostęp 2017-01-11].
  13. a b Mănăstirea Înălțărea Domnului Noul Neamț Chițcani - Свято-Вознесенский Ново-Нямецкий Кицканский монастырь - 150 ani * лет (1864-2014), Editura Mănăstirii Noul Neamț "Cuv. Paisie Velicicovski", Chițcani 2014, s. 22.
  14. Игумены монастыря, www.noulneamt.md [dostęp 2017-01-11].