Monaster Zaśnięcia Matki Bożej w Zabłudowie

{{{nazwa}}}
Distinctive emblem for cultural property.svg nr rej. {{{zabytek}}}
Państwo  Polska
Miejscowość Zabłudów
Kościół Rosyjski Kościół Prawosławny
Rodzaj klasztoru męski
Eparchia eparchia mińska
Klauzura nie
Obiekty sakralne
Cerkiew Cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej
Fundator Grzegorz Chodkiewicz/Janusz i Maria Radziwiłłowie
Data budowy {{{data budowy}}}
Data zamknięcia 1824
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}|}

Monaster Zaśnięcia Matki Bożej w Zabłudowie – męski klasztor prawosławny w Zabłudowie, funkcjonujący w latach 1567-1824.

Historia

W I Rzeczypospolitej

Maria Radziwiłłowa, przypuszczalna fundatorka i protektorka monasteru w Zabłudowie

Według Michała Bołtryka za datę powstania monasteru w Zabłudowie należy uznać rok 1567. Wówczas Grzegorz Chodkiewicz, właściciel miejscowych dóbr, ufundował w mieście dwie świątynie - prawosławną i katolicką (kościół św. św. Piotra i Pawła). Przy każdej z nich otworzył i uposażył szkołę, zaś prawosławnej placówce duszpasterskiej powierzył dodatkowo prowadzenie szpitala przyjmującego chorych obydwu wyznań. Bołtryk podaje, że równocześnie z cerkwią Zaśnięcia Matki Bożej w Zabłudowie otwarty został prawosławny męski klasztor[1].

Halina Surynowicz twierdzi natomiast, że fundacja monasteru w Zabłudowie nastąpiła znacznie później, niż otwarcie cerkwi parafialnej. Według niej wspólnota została utworzona na koszt księcia Janusza Radziwiłła i jego żony Marii, księżnej wołoskiej, wyznawczyni prawosławia. Miało to miejsce przed rokiem 1655[2]. Również Tomasz Kempa jest zdania, że za moment powstania monasteru należy uważać lata 40. XVII w. Jego zdaniem o utworzeniu klasztoru w Zabłudowie, podobnie jak powstałego w tym samym czasie monasteru Przemienienia Pańskiego w Kiejdanach, zadecydowała Maria Radziwiłłowa, głęboko zaangażowana w protegowanie wyznawców prawosławia[3]. Dokument fundacyjny precyzował, iż monaster przeznaczony jest dla dwunastu mnichów[2] i tyluż zakonników przebywało w nim w XVII stuleciu[1].

W literaturze spotykana jest wersja, jakoby klasztor należał do grupy monasterów podlegających monasterowi Trójcy Świętej w Słucku[1][4]. Tomasz Kempa twierdzi jednak, że analiza zapisu testamentowego Marii Radziwiłłowej poczynionego w 1659 na rzecz wspólnoty zabłudowskiej pozwala odrzucić tę wersję i uznać, że monaster uznawał w rzeczywistości zwierzchność monasteru Św. Ducha w Wilnie[3]. Mimo wywieranych na wspólnotę nacisków nigdy nie przyjęła ona unii brzeskiej, pozostając przy prawosławiu[2][1]. Według Bołtryka dołączyli do niej mnisi z monasteru w Supraślu, którzy nie pogodzili się z przejściem tegoż klasztoru na unię. Przetrwanie w Zabłudowie silnego ośrodka prawosławnego było możliwe dzięki tolerancyjnej postawie właścicieli miejscowych dóbr – Radziwiłłów z linii birżańskiej, wyznawców kalwinizmu[1].

W 1746 do monasteru przeniesione zostało ciało Gabriela Gowdela - zamordowanego w 1690 prawosławnego chłopca ze Zwierek, czczonego jako święty mimo braku oficjalnej decyzji kanonizacyjnej odpowiednich władz kościelnych[5]. Gabriel należał do najbardziej czczonych osób wśród prawosławnych I Rzeczypospolitej[6] i wystawienie jego relikwii w Zabłudowie było niezwykle istotnym wydarzeniem dla monasteru[2]. Z uwagi jednak na fakt, że monaster był obiektem stałych nacisków ze strony hierarchii unickiej, dążącej do jego zamknięcia, w 1755 ciało chłopca przeniesiono z klasztoru w Zabłudowie do monasteru Trójcy Świętej w Słucku. Z monasteru wyruszyła wówczas uroczysta piesza procesja z relikwiarzem, na którą Hieronim Radziwiłł uzyskał pozwolenie królewskie[7].

W zaborze pruskim

Wskutek III rozbioru Polski Zabłudów znalazł się w granicach Prus. W zamiarze władz pruskich miał stać się centrum administratury obejmującej wszystkie struktury prawosławne w Obwodzie Białostockim. Wyznaczony został nawet jej pierwszy zwierzchnik - przełożony monasteru Zaśnięcia Matki Bożej, ihumen Sofroniusz (Michalski). Omawiany projekt nie został zrealizowany z powodu zmiany granic państwowych na mocy traktatu w Tylży. Zabłudów znalazł się wówczas w Imperium Rosyjskim[8].

Wcześniej, w 1798, monaster w Zabłudowie stał się placówką filialną monasteru św. Symeona Słupnika w Brześciu[9].

W Imperium Rosyjskim

W momencie włączenia Zabłudowa do Rosji klasztor znalazł się w jurysdykcji eparchii mińskiej Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Był już wówczas placówką bardzo podupadłą. W 1808, gdy na polecenie biskupa mińskiego Hioba dziekan klasztorów eparchii dokonał w nim wizytacji, w monasterze przebywało dwóch mnichów i dwóch białych duchownych, zaś stan techniczny obiektów klasztornych był zły[2].

Monaster uległ zniszczeniu w pożarze w 1821[1]. Trzy lata później został zlikwidowany przez konsystorz eparchii mińskiej z powodu ogólnego ubóstwa i niewielkiej liczby mnichów. Urszula Pawluczuk łączy tę decyzję z tolerancyjną polityką cara Aleksandra I wobec ludności nieprawosławnej[10]. Majątek klasztorny przejęły większe ośrodki monastyczne, tam też przenieśli się ostatni mnisi[10]. W Zabłudowie utrzymano natomiast parafię prawosławną. Na jej potrzeby wzniesiono nową cerkiew. Zniszczone zabudowania monasterskie nie przetrwały[1].

Architektura

Dokumenty wizytacji z 1808 informują o następujących obiektach wchodzących w skład kompleksu monasterskiego w Zabłudowie: trójkopułowej cerkwi Zaśnięcia Matki Bożej, dzwonnicy z pięcioma dzwonami, dawnej cerkwi refektarzowej zaadaptowanej (z racji złego stanu technicznego) na pomieszczenia mieszkalne i magazyn świec, budynków folwarku i piekarni. Całość była wzniesiona z drewna, zaś zabudowania gospodarcze pokrywał słomiany dach. Kompleks budynków otaczał parkan[2].

Wspólnota monastyczna

Dokumenty fundacyjne wystawione przez Radziwiłłów informują o przeznaczeniu monasteru w Zabłudowie dla dwunastu mnichów[2]. Od 1798 przełożonym klasztoru zabłudowskiego był równocześnie archimandryta monasteru św. Symeona Słupnika w Brześciu[9]. Wizytacja z 1808 wykazała, że w klasztorze przebywało już tylko dwóch zakonników oraz dwóch białych duchownych. Ponadto na terenie monasteru funkcjonował szpital, gdzie pod opieką mnichów przebywały cztery osoby[2].

Majątek i źródła utrzymania monasteru

W momencie fundacji klasztoru Maria i Janusz Radziwiłłowie zapisali mu 150 tys. złotych, jednak mnisi nigdy nie otrzymali wymienionej kwoty[2]. Wizytacja monasterów na Podlasiu w 1808 wykazała, że źródłem utrzymania wspólnoty była uprawa trzech włók ziemi, które Grzegorz Chodkiewicz nadał cerkwi parafialnej w Zabłudowie. Dodatkowo klasztor otrzymywał dziesięcinę z 233 uprawianych przez mieszkańców wsi podlegających parafii zabłudowskiej. Własnością mnichów były ponadto trzy domy w Zabłudowie, wynajmowane sześciu osobom prywatnym razem z prawem uprawiania ziemi monasterskiej w zamian za jeden dzień pracy na rzecz klasztoru tygodniowo[2]. Klasztor prowadził folwark i piekarnię[2]. Duchowni przebywający w monasterze prowadzili przy cerkwi Zaśnięcia Matki Bożej parafię dla 2622 wiernych[2].

Ogólna sytuacja materialna wspólnoty była bardzo trudna[10]. Stąd w 1821 monaster podejmował starania na rzecz uzyskania dochodów zapisanych wspólnocie jeszcze przez Marię Radziwiłłową. Stosowne dokumenty zostały przekazane do konsystorza eparchii mińskiej, jednak zanim dobiegło końca postępowanie w tej sprawie, podjęta została decyzja o likwidacji klasztoru[2].

  1. a b c d e f g Bołtryk M.. Zapomniany Zabłudów. „Przegląd Prawosławny”. 10 (270), grudzień 2007. ISSN 1230-1078. 
  2. a b c d e f g h i j k l m H. Surynowicz, Życie monastyczne na Grodzieńszczyźnie w XIX wieku [w:] red. A. Mironowicz, U. Pawluczuk, P. Chomik: Życie monastyczne w Rzeczypospolitej. Białystok: Zakład Historii Kultur Pogranicza Instytutu Socjologii Uniwersytetu w Białymstoku, 2001, s. 197-199. ISBN 83-902928-8-2.
  3. a b T. Kempa, Fundacje monasterów prawosławnych w Rzeczypospolitej w pierwszej połowie XVII wieku [w:] red. A. Mironowicz, U. Pawluczuk, P. Chomik: Życie monastyczne w Rzeczypospolitej. Białystok: Zakład Historii Kultur Pogranicza Instytutu Socjologii Uniwersytetu w Białymstoku, 2001, s. 94-95. ISBN 83-902928-8-2.
  4. R. Degiel: Protestanci i prawosławni. Patronat wyznaniowy Radziwiłłów birżańskich nad Cerkwią prawosławną w księstwie słuckim w XVII w.. Warszawa: NERITON, 2000, s. 54. ISBN 83-86842-73-3.
  5. Sosna G.: Święte miejsca i cudowne ikony. Prawosławne sanktuaria na Białostocczyźnie. Białystok: Orthdruk, 2006, s. 141-143. ISBN 83-85368-69-8.
  6. Mironowicz A.: Kościół prawosławny w Polsce. Białostockie Towarzystwo Historyczne, 2006, s. 436-437. ISBN 83-60456-02-X.
  7. Sosna G.: Święte miejsca i cudowne ikony. Prawosławne sanktuaria na Białostocczyźnie. Białystok: Orthdruk, 2006, s. 144-147. ISBN 83-85368-69-8.
  8. A. Mironowicz. Nieznany dokument dotyczący monasteru Zaśnięcia NMP w Zabłudowie. „Rocznik Teologiczny ChAT”. R. XXXVI, z.1-2, s. 226-227, 1994. Warszawa. 
  9. a b H. Surynowicz, Życie monastyczne na Grodzieńszczyźnie w XIX wieku [w:] red. A. Mironowicz, U. Pawluczuk, P. Chomik: Życie monastyczne w Rzeczypospolitej. Białystok: Zakład Historii Kultur Pogranicza Instytutu Socjologii Uniwersytetu w Białymstoku, 2001, s. 195-196. ISBN 83-902928-8-2.
  10. a b c Pawluczuk U. A.: Życie monastyczne w II Rzeczypospolitej. Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2007, s. 29. ISBN 978-83-7431-127-4.