Nawałnik białorzytny

Nawałnik maderski
{{{nazwa łacińska}}}[1]
(Harcourt, 1851)
Ilustracja
{{{opis grafiki}}}
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd rurkonose
Rodzina nawałnikowate
Rodzaj Oceanodroma
Gatunek nawałnik maderski
Synonimy

Thalassidroma castro Harcourt, 1851[2]
Thalassidroma jabe-jabe Bocage, 1875[2]
Oceanodroma cryptoleucura Salvin, 1896[2]
Cymorchea castro Mathews, 1934[2]

Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]
Status iucn3.1 LC pl.svg

Nawałnik maderski (Oceanodroma castro) – gatunek małego ptaka morskiego z rodziny nawałnikowatych (Hydrobatidae). Zasiedla różne obszary, zależnie od pory roku; poza okresem lęgowym przebywa na otwartym morzu.

Systematyka

Gatunek został opisany w 1851 przez angielskiego naturalistę Harcourta pod nazwą Thalassidroma castro w dziele A Sketch of Madeira (dosł. Zarys Maderów) na stronie 123. Okaz typowy pochodził z Ilhas Desertas[4]. Obecną nazwę otrzymał w 1934 roku od niemieckiej ornitolożki Marii Emilii Snethlage[2]. Cztery osobniki złapane w Zatoce Gwinejskiej charakteryzowały się wyraźnie szerszym białym zabarwieniem kupra, co zasugerowało utworzenie podgatunku. Obecnie jednak gatunek jest monotypowy[1]. Niekiedy za podgatunki nawałnika maderskiego uważa się dwa nowo opisane w 2008 roku gatunki: Oceanodroma jabejabe oraz nawałnika azorskiego (Oceanodroma monteiroi)[5]. Możliwe, że w obrębie gatunku mieści się 5 lub więcej gatunków, występujących na częściowo pokrywających się obszarach[6] i różniących się m.in. okresem lęgowym[7].

Etymologia nazwy naukowej: Pierwszy człon nazwy naukowej, Oceanodroma, oznacza oceanicznego biegacza. Pochodzi od greckich słów οκεανος (okeanos), oznaczającego ocean oraz δροηоς (dromos) oznaczającego bieganie. Odnosi się to do do chodzenia i biegania po powierzchni wody w trakcie lądowania na niej. Nazwa gatunkowa castro pochodzi od lokalnej nazwy tego ptaka na Maderach na Ilhas Desertas, Roque de Castro[8]. Lokalna nazwa na wyspie Kaua'i to 'Akē'Akē[9].

Morfologia

Nawałnik maderski jest wielkości szpaka zwyczajnego. Długość ciała wynosi 19-20 cm, a rozpiętość skrzydeł 45 cm[10][11]. Dziób mierzy łącznie z tubką 41,6 mm, sama tubka 5,9 mm[12]. Długość skrzydła samca mieści się w granicach 144 i 158 mm, samicy zaś 149-160 mm. Długość ogona wynosi od 64-76 cm, natomiast samego tułowia 21-24 cm[13]. Masa ciała jest taka sama u obu płci i wynosi 33-67 g[14].

Nie występuje dymorfizm płciowy[15]. Ciemno ubarwiony nawałnik. Upierzenie dorosłych osobników niezmienne, przez cały rok ciemnobrązowe z białym kuprem. Na wierzchu skrzydeł, przez pokrywy drugorzędowe, biegnie niewyraźny, jasny pas. Lotki i sterówki ciemniejsze, niż reszta upierzenia. Tęczówki mają barwę brązową, dziób i nogi czarne. Młode osobniki przypominają dorosłe[13][11].

Rozpoznawanie

Nawałnik maderski przypomina oceannika żółtopłetwego, nawałnika dużego[16] oraz nawałnika burzowego. Mocniej zbudowany od tych gatunków[16]. Jasny pas na wierzchu skrzydeł jest mniej widoczny, niż u tych gatunków. Ogon jest lekko rozwidlony, jednakże często wydaje się równo ścięty. W locie nogi nie wystają za ogon. Biały kuper zdaje się być szerszy i bardziej prostokątny od białych kuprów powyższych gatunków[11]. Płytkie uderzenia skrzydeł, lot szybowy podobny, jak u burzykowatych[15].

Występowanie

Środowisko

Na lądzie spędza tylko okres lęgowy. Poza tym na morzu[11].

Zasięg występowania

Nawałnik maderski wyprowadza lęgi we wschodniej części Oceanu Atlantyckiego na Berlenga Grande i Azorach (za wyjątkiem głównych wysp, patrz niżej). Zalatuje także na Wyspę Wniebowstąpienia oraz na Wyspę Świętej Heleny. Ponadto gniazduje na wschodnich wybrzeżach Japonii, Hawajach, a także na na Galapagos[17]. Występował również na Wyspach Kanaryjskich, głównych wyspach Azorów oraz wyspie Hawaiʻi, gdzie wymarł. Powodem była introdukcja drapieżników[18]. Sporadycznie pojawia się w Antigua i Barbuda, Kanadzie, Francji, na Kubie, w Ghanie, Izraelu, w Rosji oraz na Wyspach Brytyjskich[3].

Pożywienie

Nawałnik maderski odżywia się nocą. Aby złapać zdobycz zanurza się, trzymając się na skrzydłach. Często uderza w wodę stopami. W trakcie żerowania wolą przebywać w cieplejszych obszarach oceanów. Może to być związane z głębokością albo wypływem wód głębinowych. Pożywienie stanowią małe ryby, kałamarnice, skorupiaki, tłuste części padliny zwierząt morskich oraz odpadki. Wg danych z Galapagos zjadane rybki mają długość 37-50 mm. Z zebranych tam 15 żołądków w 14 odnaleziono fragmenty rybich oczu, w 4 resztki głowonogów, a w jednym znajdowały się 3-4 gramy przedstawicieli Myopsida[19].

Tryb życia i zachowanie

W okresie lęgowym aktywny wyłącznie w nocy. Zapobiega to drapieżnictwu ze strony mew i wydrzyków. Jak u większości petreli, jego chodzenie ograniczone jest tylko szurających kroków do nory. Dotychczasowe obserwacje nie wykazały, aby nawałnik maderski nurkował głębiej, niż 85 cm[20]. W okresie lęgowym rzadko oddala się od lądu[21]. Lot płynny, choć czasami nierówny[22]. Najprawdopodobniej lokalizuje zdobycz zapachem. Często pływa i nurkuje[23].

Głos

Na morzu nie odzywa się. W okolicach gniazda wydaje stanowcze, chrapliwe wicka, wicka przeplatane rytmicznym, mruczącym wirra, wirra. W norze odzywa się przeciągłym zawodzeniem[11][24].

Rozród

Lęgi wyprowadza 2 razy, na wiosnę i na jesień. Gniazduje w małych koloniach[11]. Swoje gniazdo zaczyna budować w kwietniu, umieszcza je na klifie: w szczelinie skalnej albo dziurze, w miejscu niedostępnym dla drapieżników. Jaja zaczyna składać w maju lub czerwcu. Do gniazda zbliża się dopiero po zmroku[11][19].

Składa tylko jedno jajo. Kształtem i barwą jest identyczne jak jajo nawałnika dużego (O. leucorhoa)[25]. Ma kształt eliptyczny albo o owalnym zarysie, błyszczące, średnio gładkie. Barwy białej, jeden z końców zawsze w drobne, różowawe plamki. Trzy okazy jaj Oceanodroma castro znajdują się w Muzeum Historii Naturalnej w Londynie. Mają one wymiary około 3,3x2,38 cm, 3,2x2,43 cm oraz 3,25x2,46 cm[25]. Oboje rodzice wysiadują na zmianę przez 38-42 dni. Zmieniają się przy tej czynności co 2-6 dni[10]. Młode opuszczają gniazdo po 63-73 dniach. Dopiero co opierzone młode ważą 49 g[26][19].

Status, zagrożenia i ochrona

Wg IUCN nawałnik maderski to gatunek najmniejszej troski (LC – Least Concern)[3]. W Europie ma jednak status narażony (VU – Vurnerable)[27]. Wg danych z Hawajów zagrożony wyginięciem (EN – Endangered)[19].

Introdukowane na Hawaje drapieżniki, które zagrażają nawałnikowi maderskiemu, to: szczury (Rattus), koty domowe (Felis catus), mangusty złociste (Herpestes javanicus, syn. H. auropunctatus), płomykówki (Tyto alba)[19], mewy srebrzyste (Larus argentatus), uszatki zwyczajne (Asio otus) oraz myszy domowe (Mus musculus)[28]. Na Oceanodroma castro polują także wprowadzone na Madery uszatki błotne (Asio flammeus)[29]. Niekorzystny wpływa na populację ma także niszczenie środowisk oraz zakłócające spokój ptaków campingi w okolicach miejsc lęgowych[28].

Wg Załącznika I Dyrektywy Ptasiej wymaga szczególnych środków ochronnych[30]. Do działań ochronnych zaliczyć można ochronę siedlisk, zakaz biwakowania w okolicach kolonii lęgowych, kontrolowanie drapieżników oraz monitoring sukcesu lęgowego[28]. Całkowita liczebność szacowana jest na około 150 000 osobników[17].

Mało jest dostępnych informacji na temat przeżywalności tego gatunku. Ogólnie nawałniki maderskie żyją 15–20 lat. Roczna śmiertelność osobników dorosłych wynosi 5-7% na Galapagos i 9% na Wyspie Wniebowstąpienia[19].

  1. a b {{{nazwa łacińska}}}, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. a b c d e Conover, Boardman, Hellmayr, C. E.: Catalogue of birds of the Americas and the adjacent islands in Field Museum of Natural History. Field Museum of Natural History, 1948, s. 96.
  3. a b c {{{nazwa łacińska}}}. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  4. Madeiran Storm-petrel (Oceanodroma castro) (ang.). Internet Bird Collection. [dostęp 2010-07-26].
  5. Denis Lepage: Nawałnik maderski (Oceanodroma castro). Avibase. Światowa Baza Danych o Ptakach. [dostęp 2010-07-26].
  6. Frank Gill, Minturn Wright & David Donsker: Family: Hydrobatidae (ang.). IOC World Bird List: Version 2.0. [dostęp 2010-07-26].
  7. Marek Kuziemko: PROCELLARIIFORMES Fürbringer, 1888 - RURKONOSE - TUBE-NOSED SWIMMERS. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego, 06.2009. [dostęp 2010-07-26].
  8. Joel Ellis Holloway: Dictionary of birds of the United States: scientific and common names. Portland (Oregon): Timber Press, 2003, s. 136. ISBN 0-88192-600-0.
  9. Jim Denny: The birds of Kaua'i. Universitety of Hawai'i Press, 1999, s. 49. ISBN 0-8248-2097-5.
  10. a b Madeira Storm-Petrel (Oceanodroma castro) (ang.). Madeira Birdwatching by Madeira Wind Birds. [dostęp 2010-07-26].
  11. a b c d e f g Paul Sterry, Andrew Cleave, Andy Clements, Peter Goodfellow: Ptaki Europy. Przewodnik. Warszawa: Świat Książki, 2002, 2007, s. 36. ISBN 978-83-247-0818-5.
  12. Procellariidae (ang.). www.shearwater.nl. [dostęp 2010-07-27].
  13. a b Emmet Reid Blake: Manual of Neotropical Birds: Spheniscidae (Penguins) to Laridae (Gulls and Allies). Chicago: Chicago Press, 1977, s. 128. ISBN 0-226-05641-4.
  14. John Barnard Dunning: CRC handbook of avian body masses. Boca Raton: CRC Press, 2008, s. 22. ISBN 1-4200-6444-4.
  15. a b Ian Newton: The Birding Manual.
  16. a b Klaus Richarz, Anne Puchta: Ptaki. Przewodnik. Warszawa: MUZA SA, 2002, 2009, s. 34. ISBN 978-83-7495-018-3.
  17. a b BirdLife International: Species factsheet: Oceanodroma castro (ang.). [dostęp 2010-07-26].
  18. Samuel T. Turvey: Holocene Extinctions. Nowy Jork: Oxford Universitety Press, 2009, s. 156. ISBN 978-0-19-953509-5.
  19. a b c d e f Band-rumped Storm-petrel (ang.). University of Hawai'i at Manoa. [dostęp 2010-07-26].
  20. Joël Bried. Diving Ability of the Madeiran Storm Petrel. „Waterbirds”. 28 (2), s. 162–166, 2005. DOI: 10.1675/1524-4695(2005)028%5B0162:DAOTMS%5D2.0.CO;2 (ang.). 
  21. Kenn Kaufman: Birds of North America. Nowy Jork: Houghton Mifflin, 2000, s. 98. ISBN 0-395-96464-4.
  22. Herbert A. Raffaele, Allan R. Keith: Birds of the West Indies. Princeton: Princeton Universitety Press, 2003, s. 16. ISBN 0-691-11319-X.
  23. Michael K. Rylander: The behavior of Texas birds. Austin: Universitety of Texas Press, 2002, s. 24. ISBN 0-292-77119-3.
  24. Roger Tory Peterson, Guy Mountfort, P. A. D. Hollum: A Field Guide to the Birds of Britain and Europe. Boston: Houghton Mifflin, 1993, s. 39. ISBN 0-618-16675-0.
  25. a b Eugene William Oates, Savil Grey Reid, William Robert Ogilvie-Grant: Catalogue of the collection of birds' eggs in the British museum (Natural history). Londyn: 1901, s. 148.
  26. Winston E. Banko, Paul C. Banko, Reginald E. David. Specimens and probable breeding activity of the band-rumped storm-petrel on Hawaii. „Wilson Bulletin”. 103 (4), s. 650–655, 1991 (ang.). 
  27. Oceanodroma castro (ang.). European Environment Agency. [dostęp 2010-07-26].
  28. a b c Oceanodroma castro (hiszp.). Ministerio de Medio Ambiente. [dostęp 2010-07-27].
  29. Joël Bried. Impact of vagrant predators on the native fauna: a Short-eared Owl (Asio flammeus) preying on Madeiran Storm Petrels (Oceanodroma castro) in the Azores. „Life and Marine Sciences”. 20A, s. 57–60, 2003 (ang.). 
  30. Gatunki ptaków wymagające szczególnych środków ochronnych. [dostęp 2010-07-26].

Linki zewnętrzne