Niecierpek pospolity

Niecierpek pospolity
Ilustracja
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad astrowe
Rząd wrzosowce
Rodzina niecierpkowate
Rodzaj niecierpek
Gatunek niecierpek pospolity
Nazwa systematyczna
Impatiens noli-tangere L.
Sp. pl. 2:938. 1753
Synonimy

Impatiens komarovii Pobed.[2]

Niecierpek pospolity (Impatiens noli-tangere) – gatunek roślin należący do rodziny niecierpkowatych. Występuje w stanie dzikim w Azji, Ameryce Północnej i prawie całej Europie. W Polsce dość pospolity z wyjątkiem wyższych partii gór. Rośnie w lasach w miejscach wilgotnych.

Rozmieszczenie geograficzne

Zasięg gatunku obejmuje rozległe obszary Europy, Azji i Ameryki Północnej. Na kontynencie europejskim brak go na południowych i północnych krańcach, bardzo rzadki jest na Półwyspie Iberyjskim i w południowej Francji. Na Półwyspie Apenińskim rośnie w części środkowej (górskiej), brak go w południowej części Półwyspu Bałkańskiego oraz na nizinach między Morzem Czarnym i Kaspijskim. Izolowany obszar występowania obejmuje region Kaukazu. Na północy kontynentu występuje rzadko w Wielkiej Brytanii oraz w południowej części Półwyspu Skandynawskiego. Rośnie na obszarze od południowej Finlandii i Ukrainy na wschód zwężając obszar występowania we wschodniej Syberii. Na Dalekim Wschodzie Azji zasięg jest przerywany i obejmuje różne obszary Kamczatki, Japonii, Półwyspu Koreańskiego i przyległych obszarów Rosji i północnych Chin[3].

W Ameryce Północnej gatunek występuje w południowej części Alaski, we wschodniej Kanadzie oraz w północno-zachodnich stanach USA: w Idaho, Oregonie i Waszyngtonie[2].

W Polsce gatunek jest rozpowszechniony niemal w całym kraju. Rzadziej spotykany jest w obszarach, gdzie brak odpowiednich siedlisk, np. na Nizinie Północnomazowieckiej i w Borach Tucholskich[4]. Brak go w wyższych położeniach górskich[5].

Morfologia

Kwiat
Owoc ze ściankami skręconymi po wystrzeleniu diaspory (nasienia)
Pokrój
Naga roślina jednoroczna osiągająca od 20 do 180 cm wysokości[3].
Łodyga
Szkliście prześwitująca, w węzłach zgrubiała, osiągająca do 2 cm średnicy. Żółtozielona i często czerwono nabiegła[3]. Dołem jest bezlistna, a u góry rozgałęziona[6].
Korzenie
System korzeniowy jest słabo rozwinięty i płytki. Korzenie są mięsiste, proste, rozrastają się maksymalnie tylko do 15 cm głębokości, a zazwyczaj tylko do 5 cm i sięgają zazwyczaj nie dalej jak 10 cm od nasady pędu[3]. W dolnej części pędu wyrastają korzenie podporowe stabilizujące roślinę w pulchnej glebie[7].
Liście
Początkowo naprzeciwległe, wyżej skrętoległe, osiągają do 10 cm długości. Ogonek liściowy osiąga 2-5 cm, ale górne liście mają ogonki krótsze lub są niemal siedzące. Kształt blaszki jajowato-eliptyczny lub jajowato-lancetowaty, u nasady blaszka zbiegająca, ucięta lub słabo sercowata, na szczycie tępa lub zaostrzona. Brzeg blaszki jest tępo piłkowany, z wcięciami do 3 mm. Po każdej stronie znajduje się 7–16 ząbków (rzadko do 20)[3][6].
Kwiaty
Zebrane po 2-4 w gronach wyrastających w kątach liści na szypułach długości 1-1,5 cm, poszczególne kwiaty na szypułkach 1,5–2 mm długości. Niektóre są klejstogamiczne (pozostają zamknięte i osiągają mniejsze wymiary). Normalnie rozwijające się kwiaty osiągają 2–3,5 cm długości. Korona jest cytrynowo- lub złotożółta, w gardzieli brązowoczerwono nakrapiana. Kwiaty są odwrócone o 180 stopni, z 3 działkami kielicha (czasem 2 przednie widoczne jako drobne łuseczki[5]) i 5 płatkami korony. Dolna działka kielicha okazała, trąbkowata i zakończona jest zagiętą na końcu ostrogą długości od 6 do 12 mm. Dwie pozostałe działki małe, żółtozielone i niepozorne. Korona kwiatu posiada pięć płatków – cztery zrośnięte parami po bokach i górny, kapturkowaty płatek wolny. Wewnątrz okwiatu znajduje się 5 krótkich, grubych i zrośniętych w górnej części pręcików otaczających pojedynczy słupek z pięciołatkowym, stożkowatym znamieniem. Zalążnia jest 5-komorowa, w każdej komorze znajduje się od 2 do wielu zalążków[3][6][5].
Owoce
Zwisające, lancetowate i nagie, pękające torebki o długości 15–25 mm. Zawierają od 1 do 9 nasion, najczęściej 1 lub 2. Nasiona są jajowate, czterokanciaste, o długości 3,3 do 4,6 mm, szerokości 1,4–2,2 mm i do 1,5 mm grubości. Wzdłuż kantów biegną listewki o wysokości do 0,3 mm. W zależności od warunków i siły wzrostu na roślinach powstają zróżnicowane liczby owoców i nasion. W miejscach silnie zacienionych bywa, że nie rozwijają się one wcale lub tylko pojedynczo, podczas gdy silnie rosnące okazy w warunkach eksperymentalnych wytworzyły ponad 1,5 tysiąca owoców i blisko 3 tysiące nasion. Zazwyczaj w naturalnych warunkach powstaje kilka owoców z kilkoma nasionami[3].

Biologia

Rozwój

Roślina jednoroczna. Rozmnaża się wyłącznie za pośrednictwem nasion. W zależności od warunków klimatycznych kiełkowanie zaczyna się od końca lutego do początków marca. Trwa przez kilka tygodni. Rośliny rozwijające się szybciej dojrzewają, a te spóźnione po przegraniu konkurencji o światło – obumierają[3]. Szybciej rozwijające się rośliny bardziej ryzykują uszkodzeniem przez mróz[8]. Niemal wszystkie nasiona kiełkują w następnym roku po ich powstaniu, bardzo nieliczne zachowują zdolność do kiełkowania do kolejnego roku[3].

Kwiaty pojawiają się przez cały lipiec i sierpień. Początkowo pylniki zasłaniają znamię i owady odwiedzające kwiat tylko obsypują się pyłkiem. Kolejnego dnia pylniki odpadają odsłaniając znamię słupka gotowe wówczas do zapylenia. Mechanizm ten zapobiega zapyleniu pyłkiem z tego samego kwiatu, nie zapobiega jednak przed zapyleniem pyłkiem z tej samej rośliny. Owady dokonujące zapylenia wabiące są nektarem wydzielanym w długiej ostrodze kwiatowej. Do kwiatów przylatują zwykle błonkoskrzydłe z rodzajów Bombus, Apis, Lastoglossum oraz muchówki. Niektóre owady rabują nektar wygryzając otwory w ostrodze kwiatowej. Po zapyleniu korona kwiatowa odpada, a owoce dojrzewają w ciągu 2 tygodni. W kwiatach klejstogamicznych dochodzi do samozapylenia, gdy tylko te niewielkie, zamknięte kwiaty osiągają 2-3 mm długości. Owoce powstające z tych kwiatów zawierają tylko 1-5 nasion i dojrzewają już w ciągu tygodnia. Kwiaty klejstogamiczne są nieliczne u roślin rozwijających się w dobrych warunkach świetlnych, wykształcają się częściej u roślin rosnących w silnym zacienieniu[3].

Owoce pękają przy dotknięciu lub potrząsaniu pod wpływem naprężeń w zewnętrznych warstwach ścianek torebki. Ścianki gwałtownie skręcają się spiralnie i wyrzucają nasiona na znaczną odległość (do 2 m[9]). Rośliny pozostają zielone do nadejścia mrozów lub zamierają we wrześniu[3].

Cytologia i biochemia

Intensywny żółty barwnik obecny w płatkach kwiatów składa się z polarnych karotenoidów, głównie z acetylowanej wiolaksantyny i luteiny epoksydowej. W znacznie mniejszych ilościach występują: kryptoksantyna, kryptoksantyna epoksydowa i neoksantyna. Barwniki znajdują się w chromoplastach mających zarówno postać cylindryczną, jak i błoniastą[3].

Liczba chromosomów 2n = 20, 40. Stwierdzono także istnienie roślin tetraploidalnych[3].

Ekologia

Siedlisko

Porasta cieniste miejsca w wilgotnych lasach liściastych i iglastych. Zwykle w buczynach, łęgach, w świerkowych lasach mieszanych. Preferuje gleby wilgotne i mokre, bogate w próchnicę, napowietrzone, ilaste i gliniaste[10], w bliskości źródlisk i ruchomych wód gruntowych, w dolinach rzek i strumieni oraz nad jeziorami. Często rośnie na glebach mulistych, zalewanych podczas wezbrań rzek, w misach jeziornych rośnie w miejscach z okresowo stagnującą wodą. Jest gatunkiem nitrofilnym i przywiązanym do stanowisk cienistych i półcienistych. W lasach związany jest zwłaszcza z wczesnymi fazami sukcesji, w tym także po pożarach, na porzuconych łąkach pojawia się po rozwinięciu się zarośli gatunków leśnych. W drzewostanach dojrzałych utrzymuje się wzdłuż drobnych cieków oraz w miejscach zaburzonych – w lukach po wiatrowałach, w miejscach przekształcanych przez zwierzęta lub zabiegi gospodarcze związane z pozyskaniem drewna[3]. Na terenach górskich nie występuje po piętro regla dolnego (w Tatrach do wysokości 1200 m n.p.m.)[5]. Gatunek na wszystkich etapach rozwoju jest bardzo wrażliwy na mróz[8].

Na poszczególnych stanowiskach pojawia się w bardzo zmiennej w różnych latach liczebności, przy czym często tworzy niemal jednogatunkowe płaty. Zagęszczenie roślin bywa bardzo zmienne – od pojedynczych roślin do 200 lub nawet blisko tysiąca na 1 m2 w przypadku młodych siewek. Mniejsze zagęszczenie stwierdzane jest w lasach łęgowych, gdzie rośliny wyrastają bardziej okazałe, w grądach rosną z większym zagęszczeniem, ale mniejsze. Szczególnie wysokie zagęszczenie, przy tym roślin silnie rosnących stwierdzono na przydrożach śródleśnych[3].

Fitosocjologia

W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla O. Fagetalia[11]. W buczynach przywiązany jest do wilgotniejszych wariantów z udziałem takich gatunków w runie jak: czartawa pospolita, czyściec leśny i kostrzewa olbrzymia. W wielogatunkowych zboczowych lasach jaworowych z leszczyną i jesionem wyniosłym rośnie na cienistych stokach północnych. W różnych zbiorowiskach grądowych bywa dominantem w runie, zwłaszcza w wariantach wilgotnych, w których najliczniej towarzyszą mu takie gatunki jak: wietlica samicza, pokrzywa zwyczajna, czartawa pospolita i czyściec leśny. Bardzo licznie rośnie też w lasach zalewowych – w łęgach topolowych z topolą czarną i olszowych z olszą czarną. Jest gatunkiem nierzadkim także w olszynach bagiennych[3].

Oddziaływania międzygatunkowe

Liście niecierpka pospolitego są chętnie zgryzane przez bydło i zwierzynę płową[3]. Gatunek ten jest też jedyną rośliną żywicielską dla miernikowca Eustroma reticulatum[12].

Niecierpek pospolity zmniejsza swoją liczebność w przypadku konkurowania z jeżynami, orlicą pospolitą i pokrzywą zwyczajną[3].

Systematyka i zmienność

Niecierpek pospolity jest gatunkiem typowym rodzaju Impatiens. Rodzaj ten obfituje w gatunki – jest ich ponad 1000. Przez długi czas stosowano w klasyfikacji taksonów wewnątrz tego rodzaju klasyfikacje opublikowane na przełomie XIX i XX wieku. W świetle znanego współcześnie zróżnicowania w obrębie rodzaju i wiedzy o jego filogenezie, wiadomo że dawne systemy nie odzwierciedlają najbardziej prawdopodobnych relacji filogenetycznych[13]. Wziąwszy pod uwagę tylko cechy DNA plastydowego najbliżej spokrewnionymi z niecierpkiem pospolitym zdają się być gatunki I. edgeworthii i I. scabrida, jednak złożone analizy uwzględniające różne cechy wskazują, że taksonem siostrzanym jest raczej I. capensis. Niezależnie od opcji gatunek jest zagnieżdżony w kladzie obfitującym w gatunki, z centrum zróżnicowania w południowo-wschodniej Azji[13].

W zależności od warunków ekologicznych gatunek jest bardzo zmienny fenotypowo. Na rozwój roślin wpływa zacienienie, wilgotność i żyzność siedliska. W niesprzyjających warunkach rozwijają się rośliny drobne, nierozgałęzione, z kwiatami klejstogamicznymi. W optymalnych warunkach rośliny osiągają ponad 1 m wysokości, są rozgałęzione i tworzą liczne kwiaty chasmogamiczne[3]. W obrębie gatunku wyróżniono kilka odmian[3]:

  • var. albiflora Schwarz – Europa środkowa. Kwiaty białe z żółtawym odcieniem, mniejsze niż u formy typowej[5]
  • var. micrantha Rouy & Fouc. – Europa środkowa. Rośliny tylko z kwiatami klejstogamicznymi[5].
  • var. pallescens Nakai – Daleki Wschód Azji
  • var. parviflora Kittagawa – Japonia.

Niecierpek pospolity może tworzyć mieszańce z niecierpkiem przylądkowym, prawdopodobnie także z Impatiens ecalcarata[3].

Nazewnictwo

Noli-tangere znaczy po łacinie nie dotykaj, bowiem przy dotknięciu dojrzałe owoce pękają, eksplodując nasionami na odległość kilku metrów (zobacz też Noli me tangere).

Zastosowanie

Jako roślinę leczniczą ziele niecierpka (Herba Impatientis[14]) wykorzystywano dawniej w lecznictwie ludowym przy kamicy nerkowej i pęcherza moczowego. Stosowano je także zewnętrznie do leczenia hemoroidów[15]. Roztarte pędy pomagają przy stłuczeniach i ranach, łagodzą także skutki poparzenia pokrzywą[16].

Niecierpek może być wykorzystywany jako roślina jadalna. Szczególnie nasiona maja przyjemny orzechowy smak i mogą być spożywane surowe. Pędy można jeść po dłuższym gotowaniu i po odlaniu wody – surowe powodują mdłości. Ponieważ zawierają duże ilości szczawianów spożywania ich powinny unikać osoby chorujące na dnę moczanową i kamicę nerkową[16].

Barwnik zawarty w kwiatach służył do farbowania włosów na czerwono. Barwnik także z kwiatów, ale też i z liści wykorzystywano do barwienia wełny na żółto[15].

Uprawa

Rozmnażanie
Wyłącznie przez nasiona. Przy zbiorze w końcu lata należy uważać, ponieważ przy lekkim nawet dotknięciu dojrzałe torebki gwałtownie rozrzucają nasiona. Miesięczna stratyfikacja chłodna znacznie poprawia wydajność kiełkowania. Nasiona najlepiej jest przechowywać w temperaturze 5 °C. Przy dużych zasobach nasion można je wysiewać jesienią do gruntu. W innym przypadku lepiej wysiać je wiosną w szklarni. Po skiełkowaniu siewki należy przesadzić na miejsce docelowe upewniwszy się, że nie będą już narażone na mróz[8].
Wymagania i pielęgnacja
Roślina wymaga wilgotnego podłoża i regularnego podlewania. Poza tym nie jest wymagająca w odniesieniu do gleby i nasłonecznienia[8].
  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-02-28].
  2. a b Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2013-07-09].
  3. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u Paul E. Hatcher. Impatiens noli-tangere L.. „Journal of Ecology”. 91, 1, s. 147-167, 2003 (ang.). 
  4. Adam Zając, Maria (red.) Zając: Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 304. ISBN 83-915161-1-3.
  5. a b c d e f Maria Zając-Sychowa: Rodzina: Balsaminaceae, Niecierpkowate. W: Flora Polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. Tom VIII. Władysław Szafer, Bogumił Pawłowski (red.). Państwowe Wydawnictwo Naukowe, PAN, 1959, s. 391-392 miejsce=Warszawa.
  6. a b c Impatiens noli-tangere Linnaeus (ang.). W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2013-07-11].
  7. Zbigniew Podbielkowski, Maria Podbielkowska: Przystosowania roślin do środowiska. Warszawa: Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, 1992, s. 205. ISBN 83-02-04299-4.
  8. a b c d Shannon Kachel: Jewelweed (Impatiens noli-tangere) (ang.). University of Washington, 2006. [dostęp 2013-07-20].
  9. Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski: Słownik botaniczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003. ISBN 83-214-1305-6.
  10. Jean-Denis Godet: Rośliny zielne Europy. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 1999, s. 150. ISBN 83-7073-191-0.
  11. Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych. Warszawa. ISBN 83-01-14439-4.
  12. Hatcher, P. E., Wilkinson, M. J., Albani, M. C. and Hebbern, C. A.. Conserving marginal populations of the foodplant (Impatiens noli-tangere) of an endangered moth (Eustroma reticulatum) in a changing climate. „Biological Conservation”. 116, 3, s. 305-317, 2004. DOI: 10.1016/S0006-3207(03)00200-3 (ang.). 
  13. a b Steven Janssens, Koen Geuten, Yong-Ming Yuan, Yi Song, Philippe Kupfer, Erik Smets. Phylogenetics of Impatiens and Hydrocera (Balsaminaceae) Using Chloroplast atpB-rbcL Spacer Sequences. „Systematic Botany”. 31, 1, s. 171–180, 2006. 
  14. Leonidas Świejkowski: Rosliny lecznicze i przemysłowe. Warszawa: Wydawnictwo Rynku Wewnętrznego Libra, 1990, s. 297. ISBN 83-85005-41-2.
  15. a b Jakub Mowszowicz: Przewodnik do oznaczania krajowych roślin zielarskich. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1985, s. 166-167. ISBN 83-09-00682-9.
  16. a b Łukasz Łuczaj: Dzikie rośliny jadalne Polski. Krosno: Chemigrafia, 2004, s. 145. ISBN 83-904633-6-9.