ORP Orzeł (1954)

Ten artykuł dotyczy Orzeł II. Zobacz też: artykuły o innych okrętach o tej nazwie.

Szablon:Okręt podwodny infobox ORP Orzeł (292)okręt podwodny projektu 613 (Kod NATO: Whiskey), zbudowany w ZSRR, od 1962 roku dzierżawiony a w roku 1965 zakupiony przez polską marynarkę wojenną, w której od 29 listopada 1962 do 31 grudnia 1983 służył z numerem taktycznym 292 (przez krótki okres: 317). "Orzeł" jako pierwszy polski okręt podwodny pływał w zanurzeniu z użyciem chrap. W trakcie służby prowadził działalność szkoleniową i patrole operacyjne na Bałtyku, Morzu Północnym, Atlantyku oraz akwenach wodnych Dalekiej Północy, w tym na Morzu Barentsa, uczestnicząc w ćwiczeniach Polskiej Marynarki Wojennej, sojuszniczych ćwiczeniach flot państw Układu Warszawskiego, oraz przeprowadzając ćwiczenia indywidualne, a także prowadził zimnowojenne operacje morskie przeciw flotom i bazom morskim państw NATO.

Budowa

Okręt został zbudowany zgodnie z dokumentacją projektową okrętów projektu 613 opracowaną przez CKB-18 (obecnie Biuro Konstrukcyjne Rubin) w stoczni Nr 112 "Krasnoje Sormowo" w Gorkim (obecnie Niżny Nowogród). Byłą częścią największego programu budowy okrętów podwodnych czsów zimnej wojny[1]. Okręt wybudowano bowiem jako jedną z 215 ukończonych jednostek tego typu[1]. Projekt bazował na nieukończonym wcześniejszym radzieckim projekcie 608 oraz konstrukcji niemieckich okrętów podwodnych typu VIIC, a zwłaszcza na konstrukcji jednostek typu XXI[1]. Jednostka o numerze stoczniowym 611, otrzymała numer taktyczny S-265, będący także jej oryginalną nazwą[2]. Budowę okrętu na pochylni rozpoczęto 27 lipca 1954 roku, wodowanie zaś kadłuba nastąpiło 30 listopada 1954. W połowie czerwca 1955 roku rozpoczęto próby stoczniowe, a po ich zakończeniu – 30 lipca 1955 roku okręt został przekazany marynarce wojennej ZSRR. Podczas przeprowadzonego między wrześniem 1961, a grudniem 1962 roku remontu, jednostka uległa modernizacji, polegającej na zmianie szybu chrap, usunięciu armaty kalibru 25 mm i zdemontowaniu jej podstawy, przebudowie kiosku, zabudowie śluzy ratunkowej dzwonu ratowniczego, usprawnieniu systemu szybkiego zanurzania, zamianie śrub czteropłatowych na sześciołopatowe oraz instalacji systemu przeciwpożarowego WPŁ-52[2]. Bezpośrednio po stoczniowych próbach odbiorczych okręt podwodny S-265 odpłynął do Gdyni. W dniu 24 grudnia 1962 roku o godz. 08:00 w towarzystwie radzieckiego trałowca i polskiego dużego ścigacza okręt podwodny S-265 o numerze burtowym 181 wszedł na redę portu Gdynia. O godz. 08:30 okręt został wprowadzony do portu wojennego Gdynia-Oksywie. Po zacumowaniu w miejscu postoju Nr 19 wyładowano osiem torped bojowych i rozpoczęto przejmowanie okrętu. Próby w morzu odbyły się 26 grudnia 1962 roku. Podniesienie bandery polskiej marynarki wojennej i wcielenie okrętu w jej skład nastąpiło 30 grudnia 1962 roku o godz. 09:00. Zgodnie z zarządzeniem Nr 0154/Org. z dnia 29 grudnia 1962 roku szefa Sztabu Generalnego WP, otrzymany w dzierżawę z ZSRR średni okręt podwodny, jako okręt II rangi otrzymał nazwę ORP "Orzeł" i burtowy znak taktyczny 292[2]. Na dowódcę został wyznaczony kpt. mar. Stanisław Lorens (dotychczasowy d-ca ORP "Kaszub"), który skompletował załogę i do czasu przyjścia okrętu z ZSRR organizował szkolenie mające na celu przygotowanie jej do objęcia stanowisk na nowej jednostce.

Służba operacyjna

W następnych latach okręt odbywał rutynową działalność szkoleniową na Bałtyku, Morzu Północnym oraz na północnym Atlantyku. Złożył też szereg kurtuazyjnych wizyt w obcych portach duńskich, Szwedzkich oraz w Leningradzie. W ramach ćwiczeń na Bałtyku wykonywał skuteczne ataki torpedami ćwiczebnymi na polski niszczyciela ORP "Błyskawica", korzystając zaś z naprowadzania radiowego z Polski "storpedował" radziecki krążownik projektu 68-bis (kod NATO: Świerdłow)[2].

Radziecki krążownik projektu 68-bis

Realizując zimnowojenną strategię Układu Warszawskiego prowadził także patrole bojowe na północnym Atlantyku, wykonując tam zadania w postaci ciągłego rozpoznania podejść do baz morskich NATO, w tym do najważniejszej amerykańskiej bazy strategicznych okrętów podwodnych poza terytorium USA Holly Loch (Holy Loch Refit Site One) w Szkocji oraz bazy Londonderry w Irlandii Północnej, działań na morskich liniach komunikacyjnych nieprzyjaciela, a także realizując na Atlantyku szkoleniowe zadania programowe "Pływanie nawodne i podwodne OP" oraz "Użycie uzbrojenia i pokonywanie przeciwdziałania sił ZOP"[2].

Rozkazem Nr 14 dowódcy 3 Flotylli Okrętów z 17 stycznia 1973 roku, ograniczona została maksymalna głębokość zanurzenia okrętu ze 170 do 120 metrów, co związane było ze stopniem zużycia kadłuba w ciągu 17,5 letniej służby okrętu w obu flotach[2]. Między 4 a 13 września tego roku odbyły się ćwiczenia sił morskich państw Układu Warszawskiego "FALA-74". ORP "Orzeł" został uznany za najlepszy okręt na Bałtyku w ramach flot zaprzyjaźnionych w klasie okrętów podwodnych[2]. 24 października 1980 roku okręt wykonał testowe zanurzenia na głębokość 124 m, które potwierdziły szczelność kadłuba oraz poprawność pracy mechanizmów. Już jednak w następnym roku postępujące zużycie kadłuba ograniczyło zdolność zanurzania się do jedynie 100 metrów. Przez parę następnych lat, okręt prowadził rutynową działalność, jednak pograszający się stan kadłuba spowodował, że rozkazem dowódcy Marynarki Wojennej Nr 0132 z dnia 30 grudnia 1983 r. ORP "Orzeł" kończył służbę w składzie Polskiej Marynarki Wojennej. 30 grudnia 1983 roku z okrętu ściągnięto polską banderę[2].

Okręt czterokrotnie – w latach 1963, 1965, 1972 i 1977 – zdobywał miano Przodującego Okrętu Marynarki Wojennej[2]. Sześciokrotnie uczestniczył w długotrwałych rejsach atlantyckich. Przebywał m.in. na Atlantyku, Morzy Północnym, Morzy Norweskim i Morzu Barentsa. W 1974 roku został uznany za najlepszy okręt podwodny podczas wspólnych ćwiczeń sojuszniczych flot Układu Warszawskiego. W okresie swej służby pod polską banderą ORP "Orzeł" przebył łącznie około 90 tysięcy mil morskich, z tego ok. 30 tysiąca w zanurzeniu. Przebywał w morzu 15 tysięcy godzin, z tego 2,5 tysięcy w położeniu podwodnym. Zanurzył się 1500 razy[2]. W 1986 roku kadłub okrętu został pocięty na złom.

Wycofywanie ze służby kolejnych jednostek projektu 613, spowodowało konieczność zastąpienia ich we flocie nowymi okrętami. Stad też drugi "Orzeł" polskiej marynarki wojennej, został zastąpiony w niej okrętem o tej samej nazwie ORP "Orzeł" (291) projektu 877E.

Charakterystyka techniczna

Niemiecki U-3008 typu XXI, po przejęciu przez Stany Zjednoczone

Jako przedstawiciel swojego swojego projektu 613 zwanego na Zachodzie typem Whiskey, ORP "Orzeł" otrzymał wiele z charakterystyki niemieckich U-Bootów typu XXI. Proces projektowy tego okrętu rozpoczął się w roku 1942 pod postacią okrętu projektu 608, jednakże program ten został szybko zatrzymany przez dowództwo radzieckiej marynarki, gdyż wyporność tego okrętu przekroczyła o 50 ton wymagania marynarki. W 1946 roku, program ten uruchomiono ponownie, tym razem w celu opracowania konstrukcji okrętów projektu 613, po przeprowadzeniu studiów konstrukcji opracowanych w III Rzeszy typów VIIC oraz XXI[1]. Do tego celu wykorzystano także zatopiony na Bałtyku niemiecki U-Boot U-250, który po wydobyciu z dna, został poddany szczegółowym badaniom. Dzięki przeprowadzonym pracom studialnym, kadłub "Orła" otrzymał opływowy kształt, zaś część rufowa otrzymała konfigurację "noża" z dużym sterem umieszczonym za dwoma bliźniaczymi śrubami. Wały napędowe w części wystającej z kadłuba otrzymały wsparcie w postaci poziomy stabilizatorów. Za pędnikami umieszczono też poziome stery głębokości. Niewielkie centrum bojowe okrętu umieszczono w podstawie kiosku – rozwiązanie z którego zrezygnowano w okrętach typu XXI – dzięki temu cały zestaw peryskopów i innych masztów, po złożeniu, mieścił się w całości w kiosku[1].

Napęd "Orła" na powierzchni zapewniały dwa silniki Diesla o mocy łącznej wyjściowej 4000 KM, w zanurzeniu natomiast dwa główne silniki elektryczne o łącznej mocy 2700 KM. Okręt wyposażony został także w dwa mniejsze silniki o łącznej mocy 100 KM służące do wolnego oraz cichego pływania. To ostatnie rozwiązanie zostało wprost przejęte z konstrukcji niemieckich[1]. W okręcie zainstalowano dwa duże akumulatory po 112 ogniw każdy. W celu umożliwienia pływania podwodnego z użyciem silników spalinowych, ORP "Orzeł" otrzymał także chrapy[1]. Stał się przez to pierwszym polskim okrętem podwodnym używającym tego typu rozwiązania technicznego[2]. Tak skonfigurowany układ napędowy pozwalał "Orłowi" na rozwijanie prędkości 18,25 węzła na powierzchni oraz 13 węzłów w zanurzeniu[1].

Kształt kadłuba ORP "Orzeł" widoczny w modelu jednostki.

Podstawowe uzbrojenie jednostek "Orła" stanowiło 12 torped wystrzeliwanych z sześciu wyrzutni torpedowych – czterech umieszczonych w dziobie okrętu oraz dwóch na rufie. Wyrzutnie działały na zasadzie pneumatycznej, z systemem niwelowania śladu torowego, które zdolne były do odpalania torped do głębokości zanurzenia 70 metrów[1]. Okręt miał tez możliwość postawienia do 20 min z wyrzutni torpedowych. Przy tego rodzaju zadaniach, obok min, okręt mógł przenosić 2 torpedy służące do samoobrony[1]. W odróżnieniu od wcześniejszych jednostek swojego typu, "Orzeł" był pozbawiony działa. Okręt miał konstrukcję dwukadłubową z całkowicie spawanym kadłubem sztywnym wykonanym ze stali stopowej SChL-4. Jego konstrukcyjna testowa głębokość zanurzenia określona została na 200 metrów, zaś głębokość operacyjna na 170 metrów[1]. W dacie projektowania stanowiło to bardzo dobre osiągnięcie – okręty projektu 613 mogły zanurzać się znacząco głębiej niż jednostki typu XXI, niemal zaś tak głęboko, jak amerykańskie okrętu typu Tang. Możliwość osiągania dużych głębokości, została jednak uzyskana kosztem warunków bytowych załogi[1].

Inne okręty podwodne o tej nazwie

  1. a b c d e f g h i j k l Norman Polmar: Cold War Submarines, s. 24–28
  2. a b c d e f g h i j k Rudzki, Grzesikowski: ORP Orzeł II

Bibliografia

Szablon:Bibliografia