Okręty podwodne projektu 658/658M

Okręty podwodne projektu 658/658M
Ilustracja
Rodzaj okrętu SSBN
Kraj budowy ZSRR
Projekt CKB-18
Stocznia Zakład 402
Zbudowane 658: 8
658M: 7 (przebudowa)
Służba w latach 658: 1961-1967
658M: 1964-1991
Uzbrojenie:
658: 3 x R-13 SLBM
658M: 3 x R-21
Wyrzutnie torpedowe:
• dziobowe
• rufowe

4 x 533 mm
4 x 400 mm
Wyrzutnie rakietowe 658: D-2
658M: D-4
Sensory radar:
Flag (Snoop Tray)
Załoga 104 oficerów i marynarzy
Wyporność:
• na powierzchni 4 080 metra³
• w zanurzeniu 5 000 metra³
Zanurzenie testowe 240 metrów
Długość 114 metrów
Szerokość 9,2 metra
Napęd:
2 x reaktory PWR WM-A (70 MW)
Prędkość:
• na powierzchni
• w zanurzeniu

18 węzłów
26 węzłów

Okręty podwodne projektu 658/658Mradzieckie okręty podwodne, pierwsze na świecie jednostki przenoszące pociski balistyczne, które wyposażone zostały w napęd jądrowy.

Geneza

Konstrukcja i budowa

Decyzję o budowie napędzanych energia jądrową okrętów podwodnych projektu 658 podjęto 26 sierpnia 1956 roku. Jeszcze w sieprniu tego samego roku podjęte zostały prace nad projektem pierwszych radzieckich jądrowych okrętów podwodnych wyposażonych w pociski balistyczne. Prowadziło je biuro konstrukcyjne CKB-18 w oparciu o konstrukcję jednostek projektu 627A. Zespół pod kierunkiem P. Z. Gołosowskiego, nastepnie I. B. Mihaiłowa, a ostatecznie Siergieja Kowalowa, w pierwszym kwartale 1957 roku ukończył projekt techniczny[1]. Z racji wyznaczonego sztywnego terminu ukończenia prototypu okrętu, nie został przygotowany żaden projekt wstępny[2]. Projekt przewidywał jednostki o wyporności nawodnej 4080 ton oraz podwodnej 5 240 ton[1] (5 000 m³[2]). Jednostki te zostały pierwotnie wyposażone w trzy pociski R-13 (NATO: SS-N-4), a także w wyrzutnie torpedowe 533 mm oraz 400 mm – podobnie jak okręty projektu 675 (NATO: Echo II) – celem zwalczania niszczycieli ZOP[1]. Siłownia tych okrętów podobna była do zainstalowanej w jednostkach projektu 627A (NATO: November SSN) oraz projektów 659 i 675 (NATO: Echo SSGN), z dwoma reaktorami wodno-ciśnieniowymi WM-A o łącznej mocy 35 000 SHP — 70 MW kazdy oraz dwoma turbinami parowymi[1][3].

Okręty podwodne projektu 658 były jednostkami dwukadłubowymi o dużej dzielności morskiej niezbędnej do prawidłowego startu rakiet balistycznych[3]. Całkowita długość podzielonego na 10 przedziałów kadłuba wynosiła 114 metrów, maksymalna średnica 9,2 metra, zaś zanurzenie 7,31 metra[2]. Nie jest jednoznacznie ustalona konstrukcyjna głębokość zanurzenia okrętów tego projektu. Według niektórych źródeł wynosiła ona 300 metrów[1], jednak inne wskazują na 240 metrów — na 300 zaś metrów określają maksymalną głebokość zanurzenia[2][a].

Budowę pierwszego okrętu rozpoczęto w zakładzie 402 w Siewierodwińsku 17 października 1958 roku[2]. Pierwszy z ośmiu okrętów projektu — K-19, został zwodowany 11 października 1959 roku. Duży kiosk mieścił trzy wyrzutnie rakiet opracowanego dla jednostek projektu 629 (NATO: Golf) systemu rakietowego D-2. W systemie D-2 jednostki projektu 658 mogły przenosić trzy pociski R-13 (NATO: SS-N-4 Sark). Start tych pocisków mógł się odbywać wyłącznie w położeniu nawodnym, zaś wszystkie trzy mogły być wystrzelone w ciągu 12 minut od wynurzenia[2]. Były to jednak pierwsze na świecie okręty przenoszące morskie pociski balistyczne, których system energetyczny oparty był na reaktorach jądrowych. Wyposażenie pierwszego okrętu tego typu, nieznacznie wyprzedziło pierwszy amerykański okręt rakietowy USS „George Washington” (SSBN-598)[3], który do służby operacyjnej wszedł jednak pierwszy. Wyposażenie okrętów składało się między innymi z radaru obserwacji powierzchni Flag (NATO: Snoop Tray} oraz pasywnego sonaru średnich częstotliwości[3].

Stocznia Wodowanie Wejście do służby Wycofanie ze słuzby
K-19 Zakład 402
Siewierodwińsk
11 października 1959 12 listopada 1960 19 kwietnia 1990
K-33 6 sierpnia 1960 24 grudnia 1960
K-55 18 września 1960 27 grudnia 1960
K-40 18 czerwca 1961 27 grudnia 1961
K-16 31 lipca 1961 28 grudnia 1961
K-145 30 maja 1962 31 października 1962
K-149 20 lipca 1962 27 października 1962
K-178 1 kwietnia 1962 8 grudnia 1962

W latach 1960-1962 w Siewierodwińsku ukończono osiem jednostek projektu 658 (Hotel); budowa kolejnych okrętów rakietowych tego typu była planowana, lecz została zatrzymana w roku 1959 w związku z utworzeniem Strategicznych Wojsk Rakietowych i anulowaniem programów morskich strategicznych sił uderzeniowych. Wszystkie jednostki tego projektu miały problemy techniczne. Najważniejszą z przyczyn tych problemów była niska jakość wykonania oraz brak, czy też niedostatek kontroli jakości w stoczniach i u dostawców komponentów. W opinii szefa zespołu konstruktorów – Siergieja Kowaljewa: To była prawdziwa katastrofa – przeciekające generatory pary, przeciekające kondensatory i, praktycznie, wojskowa użyteczność tych jednostek była wątpliwa[1].

Modyfikacje

Ponieważ wystrzeliwanie rakiet w położeniu nawodnym narażało okręty na wykrycie i zniszczenie przez wrogie siły ZOP, w 1963 roku wprowadzono do uzbrojenia pocisk balistyczny R-21 (w kodzie NATO SS-N-5 Serb). Zdecydowano o przezbrojeniu okrętów projektu 658 w te rakiety, co wiązało się z poważną modernizacją jednostek i zmianą oznaczenia na projekt 658M (na Zachodzie znane jako Hotel II). Przezbrojenie wszystkich ośmiu okrętów nastąpiło w latach 1963 - 1970.

W związku z opracowaniem nowej generacji pocisków balistycznych R-29 o powiększonym zasięgu, w 1965 roku biuro projektowe CKB-18 zaproponowało przebudowanie jednego z okrętów projektu 658 (o oznaczeniu alfanumerycznym K-145) na eksperymentalnego nosiciela międzykontynentalnych rakiet balistycznych projektu 701. Okręt został przebudowany przez stocznię w Siewierodwińsku w latach 1965 -1970. W kodzie NATO otrzymał oznaczenie Hotel III. W grudniu 1971 roku nastąpił pierwszy udany start rakiety R-29 z wyrzutni okrętu. Podczas jednej z kolejnych prób w marcu 1972 roku doszło do eksplozji paliwa rakietowego w jednej z wyrzutni. Usuwanie szkód trwało do sierpnia 1972 roku. Później nadal prowadzono próby z nowym typem rakiet, zakończone przyjęciem R-29 na uzbrojenie radzieckiej Marynarki wojennej. K-145 powrócił do służby liniowej w grudniu 1976 roku, a pozostałych okrętów projektu 658 nie przezbrojono w nowy typ rakiet.

Dwa okręty projektu 658: K-55 i K-178 przebudowano na początku lat 70. XX wieku na torpedowe okręty podwodne (nazwane projektem 658T), w 1977 roku ponownie modernizując je jako okręty łączności (nazwa projektu 658U).

Służba operacyjna

Dwa okręty projektu 658 które wybudowane zostały w 1960 roku zostały wysłane do bazy Zapadnaja Lica, gdzie wraz z okrętami projektu 627A utworzyły brygadę. W styczniu 1961 roku brygada stanowiła podstawę Pierwszej Flotylli, składającej się z dwóch dywizjonów — 3-go dywizjonu (jednostki projektu 627A) oraz 31-go dywizjonu składającego się z jednostek projektu 658. W marcu 1964 roku dywizjon został przeniesiony do bazy Jagielnaja w Gadżyjewie w Obwódzie murmańskim, gdzie dołączył do 12 Eskadry — przekształconej później w 3 Flotyllę Nuklearnych Okrętów Podwodnych[2]. Pod koniec lat 60., po powiększeniu dywizjonu o nowe strategiczne okręty projektu 667A, jednostki projektu 658M uformowały 18 Dywizjon, który pod koniec roku 1970 został przeniesiony do bazy Griemicha. Wszystkie uzbrojone w pociski rakietowe jednostki projektu 658M Floty Północnej, zostały wycofane ze służby strategicznej w latach 1986-1991[2].

Dwa okręty projektu 658 (K-178 i K-55) zostały włącznone do Floty Oceanu Spokojnego w, odpowiednio, w sierpniu 1963 roku i we wrześniu 1968, z portami na Kamczatce, w ramach 45 Dywizjonu Nuklearnych Okrętów Podwodnych. Obydwie jednostki zostały przebudowane do projektu 658M, i zakończyły służbę w latach 1988 i 1999[2].

W latach 1969-1970 K-145 został przebudowany według projektu 701 (NATO: Hotel III), dla testów pocisku balistycznego R-29. Kadłub okrętu został w tym celu przedłużony do 130 metrów, co zwiększyło wyporność do 5 500 ton na powierzchni oraz 6 400 ton w zanurzeniu[2]. Zmniejszeniuj uległa jednak prędkość maksymalna okrętu do 18 węzłów na powierzchni oraz 22 węzłów w zanurzeniu. Umożliwiło to jednak instalację w okręcie sześciu wyrzutni pocisków R-29. Tak uzbrojony okręt projektu 701 wszedł ponownie do służby w roku 1976[2].

Wykonane 29 lutego 1972 roku zdjęcie z pokładu samolotu US Navy, przedstawia K-19 po awarii na Północnym Atlanyku.

Słaba jakość wykonania okrętów tego typu oraz niska jakość materiałów, słabe wyszkolenie załóg, powszechne w radzieckiej marynarce wojennej niedbalstwo, przypadki wymyślania danych, fałszowania raportów, zatajania istotnych faktów technicznych, czy nawet awarii, doprowadziły do szeregu katastrof i poważnych awarii jednostek tego projektu[5]. Pierwsza z nich zaszła w lutym 1961 roku, kiedy K-19 nie był w stanie opuścić portu z powodu utraty ciśnienia w pierwszym obwodzie chłodzącym reaktora[2]. Co gorsza, niedługo potem doszło do nadmiernego wzrostu ciśnienia do 400 atm w tym samym obiegu reaktora, lecz dowódca okrętu Mikołaj Władymirowicz Zatajew zataił ów fakt, skutkiem czego okręt wyszedł na swój pierwszy patrol z osłabionym lub uszkodzonym systemem obiegu chłodziwa[5]. Podczas tego patrolu, gry okręt brał udział w ćwiczeniach morskich na Atlantyku w pobliżu Południowej Grenlandii, doszło do awarii lewej pompy chłodziwa reaktora, gdy okręt znajdował się na głębokości 200 metrów[2]. W rezultacie wybuchu rurociągu chłodziwa, doszło do skażenia okrętu, w rezultacie czego zanim okręt zdołał wypłynąć na powierzchnię cała załoga została poddana znacznemu promieniowaniu radioaktywnemu[1]. Załoga zdołała wprawdzie dokonac prowizorycznej naprawy pompy, wkrótce jednak musiała zostać ewakułowana na pokłady dwóch innych okrętów podwodnych o napędzie diesel-elektrycznym, K-19 zaś został odcholowany[2]. Według niektórych źródeł ze 139 członków załogi okrętu w tym rejsie, niemal natychmiastową śmierć poniosło 8 osób[1]. 14 innych członków załogi poniosło śmierć w skutek napromieniowania w ciągu następnych kilku lat[1][2]. W latach 1962-1964 cała sekcja reaktora okrętu musiała zostac wymieniona w stoczni w Siewierodwińsku, zaś oryginalna skażona sekcja reaktora została wrzucona do Morza Karskiego[1]. Według nieoficjalnych informacji, przyczyną awarii było nieprawidłowe spawanie rurociągu chłodziwa pierwszego obiegu, które zostało dodatkowo osłabione przez skokowy wzrost ciśnienia przed wyjściem z portu[5].

Według niektórych źródeł — zwłaszcza zachodnich — w latach 1968-1969 K-19 uległ przezbrojeniu w pociski RSM-40[1], brak jest jednak potwierdzenia tej informacji w źródłach rosyjskich, a informacja ta wydaje się wątpliwa, gdyz pociski R-29 były testowane z wyrzutni lądowych aż do końca 1971 roku[6]. Po wyjściu jednak K-19 na kolejny patrol 15 listopada 1969 roku, okręt zderzył się na Morzu Barentsa ze śledzącym go amerykańskim okrętem myśliwskim USS „Gato” (SSN-615) typu Permit[1]. Żaden z okrętów nie uległ zniszczeniu, jednak kolizja niemal całkowicie zniszczyła dziobowe anteny sonaru oraz uszkodziła wyrzutnie torpedowe K-19[2].

24 lutego 1972 roku na pokładzie przebywającego w zanurzeniu około 1300 km na północny wschód od wybrzeży Nowej Fundlandii K-19 wybuchł pożar. Po trwającej ponad miesiąc akcji ratunkowej prowadzonej przez radziecką flotę, okręt udało się uratować jednak życie utraciło 28 marynarzy[7][2].

W marcu 1972 roku trakcie prób startu rakiet R-29 doszło do wybuchu pocisku przy otwartej wyrzutni na pokładzie K-145 w położeniu nawodnym. Usuwanie szkód trwało do sierpnia 1972 roku. Wycofano go z linii w 1989 roku i złomowano siedem lat później.

Okręty

  • K-55 - położenie stępki 5 sierpnia 1959, wodowanie 18 września 1960, wejście do służby 27 grudnia 1960. W 1968 roku przydzielony do Floty Pacyfiku, przepłynął na Ocean Spokojny drogą pod powierzchnią pokrytego lodem Oceanu Arktycznego. W latach 70. przebudowany na okręt torpedowy, potem okręt łączności. Wycofany ze służby 14 marca 1989 roku.
  • K-40 - rozpoczęcie budowy 6 grudnia 1960, wodowanie 18 czerwca 1961, wcielenie do Floty Północnej 27 grudnia 1961. Wycofany 12 października 1986 roku.
  • K-16 - położenie stępki 5 maja 1960, wodowanie 31 lipca 1961, w służbie od 28 grudnia 1961. Skreślony z listy Floty Północnej w 1989 roku, złomowany w latach 1990 - 1991.
  • K-149 - położenie stępki 12 kwietnia 1961, wodowanie 20 lipca 1962, wejście do linii 27 października 1962. Od 1969 roku pod nazwą "Ukrainskij Konsomolec", po 1990 roku jako KS-149 przesunięty do rezerwy.
  • K-178 - położenie stępki 11 września 1961, wodowanie 23 września 1962, w służbie od 8 grudnia 1962. W 1963 roku przesunięty z Floty Północnej do Floty Pacyfiku, jako pierwszy okręt radzieckiej Marynarki Wojennej (wraz z okrętem podwodnym K-115 projektu 627) przebył drogę na Ocean Spokojny pod lodami Arktyki. W latach 70. przebudowany na torpedowy okręt podwodny a następnie okręt łączności, został wycofany ze służby w 1990 roku i w latach 1997 - 1998 złomowany.
  1. Maksymalna głębokość zanurzenia, jest jednocześnie głebokością zgniecenia, poniżej której zniekształcenie kadłuba okrętu powinno być oczekiwane[4].
  1. a b c d e f g h i j k l Norman Polmar: Cold War Submarines, s. 111-114
  2. a b c d e f g h i j k l m n o p q Podwig, Bukharin i inni: Russian Strategic Nuclear Forces, s. 290-294.
  3. a b c d Norman Polmar: Submarines Of The Russian and Soviet Navies, s. 295-297
  4. Ulrich Gabler: Submarine Design, s. 38
  5. a b c Norman Polmar: Cold War Submarines' s. 324-328.
  6. Podwig, Bukharin, Kadyszew, Miasnikow: Russian Strategic Nuclear Forces, s. 324-327.
  7. FAS: 658 HOTEL I/II/III

Bibliografia

  • Frank von Hippel, Oleg Bukharin, Timur Kadyshev, Eugene Miasnikov, Pavel Podvig: Russian Strategic Nuclear Forces. The MIT Press, 2004. ISBN 0-2626-6181-0.
  • Norman Polmar: Cold War Submarines, The Design and Construction of U.S. and Soviet Submarines. K. J. More. Potomac Books, Inc, 2003. ISBN 1-57488-530-8.
  • Norman Polmar: Submarines Of The Russian and Soviet Navies, 1718-1990. Jurrien Noot. Wyd. I. Annapolis: Naval Institute Press, 1990. ISBN 0-87021-570-1.