Pacyfikacja Marymontu

Pacyfikacja Marymontu – fala mordów, podpaleń, grabieży i gwałtów, która przetoczyła się przez warszawski Marymont w czasie powstania warszawskiego. W dniach 14 – 15 września 1944 szturmujące Marymont formacje Wehrmachtu i wschodnich jednostek ochotniczych zamordowały kilkuset polskich cywilów, jak również wielu rannych i wziętych do niewoli żołnierzy AK.

Upadek Marymontu

22 sierpnia 1944 załamało się natarcie oddziałów AK na Dworzec Gdański. Żoliborz wraz z Marymontem nie były odtąd objęte większymi działaniami bojowymi. Nawet artyleria i lotnictwo niemieckie, zajęte w innych rejonach miasta, rzadko atakowały dzielnicę. Wyjątek stanowił jedynie będący swoistą „ziemię niczyją” dolny Marymont, gdzie poczynając od 26 sierpnia niemieckie patrole podpalały nieobsadzone przez powstańców budynki. Z podpalaczami walczyły patrole AK, jednakże nieprzyjacielowi udało się spalić większą część dolnego Marymontu oraz uprowadzić wielu mieszkańców. Reszta ludności zbiegła na Żoliborz lub pozostała w ocalałych domach[1].

Dzięki odwrotowi sił niemieckich z placówek na Marymoncie (Szkoła Gazowa, szkoła przy ul Kolektorskiej) siłom pułkownika „Żywiciela” udało się do 1 września przejąć kontrolę nad niemal całym zespołem osiedli. Następny tydzień minął bez większych walk[2].

Niemcy uaktywnili się wraz z początkiem sowieckiego natarcia na Pragę. 13 września nieprzyjaciel rozpoczął intensywny ostrzał Marymontu, a następnego dnia przystąpił do szturmu na marymonckie osiedla[3]. Po dwugodzinnym przygotowaniu artyleryjskim na Marymont z dwóch stron ruszyło natarcie niemieckiej piechoty wspartej silnymi zespołami broni pancernej. W uderzeniu uczestniczyły dwa bataliony 25. Dywizji Pancernej (25. oddział rozpoznawczy oraz 87. batalion saperów)[4]. W wyniku ośmiogodzinnej zaciętej walki powstańcy zostali wyparci z zajętych dwa tygodnie wcześniej „Olejarni” i Szkoły Gazowej oraz zmuszeni do odwrotu na linię ul. Potockiej i ul. Elżbiety Drużbackiej. W pododdziałach Zgrupowań AK „Żubr” i „Żmija” straty były bardzo duże – dochodzące do 30% zabitych i rannych[5]. Oddziały niemieckie również poniosły poważne straty (zginął m.in. dowódca 25. oddziału rozpoznawczego)[4].

Zbrodnie na jeńcach i ludności cywilnej

Na zajętym przez siebie terenie żołnierze niemieccy palili domy oraz systematycznie mordowali ludność cywilną – w tym kobiety i dzieci. Według protokołów PCK, tego dnia zamordowano co najmniej 363 osoby, w tym 25 dzieci w wieku od 3 miesięcy do 14 lat[5]. Adam Borkiewicz szacował z kolei liczbę ofiar na ponad 500[6].

Ofiarą mordów padli przede wszystkim mieszkańcy ulic: Marii Kazimiery (około 120 ofiar)[7], Dembińskiego (około 50 ofiar)[8], Rymkiewicza (około 35 ofiar)[9], Morawskiej (około 10 ofiar)[10], Gdańskiej (około 10 ofiar)[9] i Słowackiego (kilku zabitych)[11]. Masowe egzekucje były przeprowadzane przede wszystkim na placu przed tzw. pałacykiem Marysieńki oraz w pobliżu stawów marymonckich. Piwnice, w których chroniła się ludność cywilna obrzucano granatami[12][13]. Według zeznań niektórych świadków Niemcy mieli także wykorzystywać cywilów w charakterze „żywych tarcz”, pędząc ich przed swoimi czołgami[14].

Zaprowadzono nas nad stawy, kazano klęknąć (…) Ukraińcy zaczęli odbierać od nas biżuterię i bardziej wartościowe przedmioty. Z grupki mężczyzn zabrał kolejno młody Ukrainiec trzy czy cztery czwórki mężczyzn i za każdym razem odprowadzał za wzgórze skąd słyszałem odgłosy strzałów z karabinu, następnie Ukrainiec wracał sam – zeznanie Władysława Gąsiorowicza[15].

Rotmistrz „Żmija” (Adam Rzeszotarski) znalazłszy przed pałacykiem ciała swej matki, żony i syna doznał załamania nerwowego i nie był w stanie dalej dowodzić zgrupowaniem[6].

Mordowano też rannych oraz wziętych do niewoli powstańców. W parterowym domu przy ulicy Rajszewskiej 12 Niemcy przy użyciu granatów i miotaczy płomieni wymordowali czternastu rannych z plutonu 224 (zgrupowanie „Żmija”) oraz trzy opiekujące się nimi sanitariuszki. Ocalało jedynie dwóch rannych[16]. W powstańczym punkcie sanitarnym przy ulicy Rudzkiej 4 zamordowali z kolei 20 rannych oraz nieustaloną liczbę personelu medycznego[17].

15 września Niemcy kontynuowali natarcie na Marymoncie, lecz nie zdołali przełamać obrony powstańczej, wypierając jedynie żołnierzy kapitana „Żubra” z ulicy Gdańskiej[5]. W opanowanych domach przy Gdańskiej 4A i Gdańskiej 4 rozstrzelali około 30 osób, w tym kobiety i dzieci[18]. Tego dnia zamordowano również około 20 osób na ulicy Bieniewickiej[19] oraz blisko 50 mieszkańców ulicy Barszczewskiej.

Ocalałych mieszkańców Marymontu Niemcy spędzili do gmachu CIWF na Bielanach, gdzie rosyjskojęzyczni kolaboranci dopuścili się licznych gwałtów na kobietach[13][20]. Po krótkim pobycie w gmachu CIWF zgromadzona tam ludność została wywieziona do obozu przejściowego w Pruszkowie[21].

Należy podkreślić, iż podczas walk o Marymont zbrodni na jeńcach i ludności cywilnej dokonywali przede wszystkim żołnierze Wehrmachtu (25. Dywizja Pancerna), z dużym udziałem kolaborantów ze wschodnich jednostek ochotniczych. Odróżnia to Marymont od innych dzielnic Warszawy, gdzie największych okrucieństw wobec ludności cywilnej dopuszczały się zazwyczaj formacje SS i policji niemieckiej[22].

Zobacz też

  1. Adam Borkiewicz: Powstanie warszawskie. Zarys działań natury wojskowej. Warszawa: Instytut wydawniczy PAX, 1969, s. 411-412.
  2. Adam Borkiewicz: Powstanie warszawskie... op.cit., s. 413.
  3. Adam Borkiewicz: Powstanie warszawskie... op.cit., s. 414.
  4. a b Tadeusz Sawicki: Rozkaz zdławić powstanie. Niemcy i ich sojusznicy w walce z powstaniem warszawskim. Warszawa: Bellona, 2010, s. 108-109. ISBN 978-83-11-11892-8.
  5. a b c Grzegorz Jasiński: 1944 Powstanie Warszawskie na Żoliborzu. [dostęp 1 września 2009].
  6. a b Adam Borkiewicz: Powstanie warszawskie... op.cit., s. 418.
  7. Komunikat IPN z 1.10.2008 r.. [dostęp 1 września 2009].
  8. Maja Motyl, Stanisław Rutkowski: Powstanie Warszawskie – rejestr miejsc i faktów zbrodni. Warszawa: GKBZpNP-IPN, 1994, s. 32-33.
  9. a b Maja Motyl, Stanisław Rutkowski: Powstanie Warszawskie – rejestr miejsc i faktów zbrodni. op.cit., s. 50.
  10. Maja Motyl, Stanisław Rutkowski: Powstanie Warszawskie – rejestr miejsc i faktów zbrodni. op.cit., s. 99.
  11. Maja Motyl, Stanisław Rutkowski: Powstanie Warszawskie – rejestr miejsc i faktów zbrodni. op.cit., s. 150.
  12. Maja Motyl, Stanisław Rutkowski: Powstanie Warszawskie – rejestr miejsc i faktów zbrodni. op.cit., s. 32-33 i 88-89.
  13. a b Ludność cywilna w powstaniu warszawskim. T. I. Cz. 2: Pamiętniki, relacje, zeznania. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1974, s. 194-195.
  14. Ludność cywilna w powstaniu warszawskim. T. I. Cz. 2: Pamiętniki, relacje, zeznania. op.cit., s. 203.
  15. Szymon Datner, Kazimierz Leszczyński (red.): Zbrodnie okupanta w czasie powstania warszawskiego w 1944 roku (w dokumentach). Warszawa: wydawnictwo MON, 1962, s. 223-224.
  16. Adam Borkiewicz: Powstanie warszawskie... op.cit., s. 417.
  17. Maja Motyl, Stanisław Rutkowski: Powstanie Warszawskie – rejestr miejsc i faktów zbrodni. op.cit., s. 143.
  18. Maja Motyl, Stanisław Rutkowski: Powstanie Warszawskie – rejestr miejsc i faktów zbrodni. op.cit., s. 49.
  19. Adam Borkiewicz: Powstanie warszawskie... op.cit., s. 419.
  20. Szymon Datner, Kazimierz Leszczyński (red.): Zbrodnie okupanta w czasie powstania warszawskiego... op.cit., s. 224.
  21. Ludność cywilna w powstaniu warszawskim. T. I. Cz. 2: Pamiętniki, relacje, zeznania. op.cit., s. 198.
  22. Marek Getter. Straty ludzkie i materialne w Powstaniu Warszawskim. „Biuletyn IPN”. 8-9 (43-44), s. 68, sierpień – wrzesień 2004. 

Bibliografia

Szablon:Bibliografia start

  1. Adam Borkiewicz: Powstanie warszawskie. Zarys działań natury wojskowej. Warszawa: Instytut wydawniczy PAX, 1969.
  2. Szymon Datner, Kazimierz Leszczyński (red.): Zbrodnie okupanta w czasie powstania warszawskiego w 1944 roku (w dokumentach). Warszawa: wydawnictwo MON, 1962.
  3. Marek Getter. Straty ludzkie i materialne w Powstaniu Warszawskim. „Biuletyn IPN”. 8-9 (43-44), sierpień – wrzesień 2004. 
  4. Maja Motyl, Stanisław Rutkowski: Powstanie Warszawskie – rejestr miejsc i faktów zbrodni. Warszawa: GKBZpNP-IPN, 1994.
  5. Tadeusz Sawicki: Rozkaz zdławić powstanie. Niemcy i ich sojusznicy w walce z powstaniem warszawskim. Warszawa: Bellona, 2010. ISBN 978-83-11-11892-8.
  6. Ludność cywilna w powstaniu warszawskim. T. I. Cz. 2: Pamiętniki, relacje, zeznania. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1974.
  7. Grzegorz Jasiński: Czwartek 14 IX 1944 r.. 1944 Powstanie Warszawskie na Żoliborzu. [dostęp 7 grudnia 2010].
  8. Komunikat IPN z 1.10.2008 r.. [dostęp 1 września 2009].

Szablon:Bibliografia stop