Pancerniki typu Fuji

Pancerniki typu Fuji (jap. 富士型戦艦 Fuji-gata senkan) – liczący dwie jednostki typ japońskich okrętów liniowych, przeddrednotów, zbudowanych dla Cesarskiej Marynarki Wojennej Japonii pod koniec XIX w. Były to pierwsze pancerniki marynarki japońskiej, zaprojektowane i zbudowane w Wielkiej Brytanii, jako że japoński przemysł stoczniowy nie był ówcześnie w stanie poradzić sobie z budową tak dużych jednostek. Projekt oparty był o plany okrętów budowanych ówcześnie dla Royal Navy.

Okręty uczestniczyły w wojnie rosyjsko-japońskiej (1904–1905), włączając w to ataki na Port Artur w lutym i marcu 1904. W maju, pod Port Artur. „Yashima” wpadła na minę i zatonęła podczas próby holowania do bazy. „Fuji” walczył w bitwach na Morzu Żółtym i pod Cuszimą, w tej ostatniej odnosząc lekkie uszkodzenia. W 1910 przeklasyfikowany na pancernik obrony wybrzeża, przez resztę aktywnej służby pełnił rolę okrętu szkolnego. Od 1922, jako hulk, przebudowany na okręt koszarowy z salami wykładowymi i ostatecznie zezłomowany w 1948.

Pancernik „Fuji”

Geneza

Pod koniec XIX w. strategia japońskiej floty opierała się na pomysłach radykalnej doktryny francuskiej Jeune École, której propagatorem był doradca i konstruktor okrętów Emile Bertin. Kładła ona nacisk na użycie torpedowców i lekkich jednostek do atakowania nieprzyjacielskich linii komunikacyjnych jako przeciwwagi dla klasycznych flot, których główną siłą uderzeniową były ciężkie (i kosztowne) jednostki pancerne. Pozyskanie przez chińską flotę Beiyang w 1885 dwóch zbudowanych w Niemczech pancerników typu Dingyuan zagroziło japońskim interesom w Korei. Po wizycie chińskich okrętów w Japonii z początkiem 1891 zmusiło rząd w Tokio do przyznania, że flota japońska potrzebuje podobnie ciężko uzbrojonych i opancerzonych jednostek. Zbudowane we Francji krążowniki typu Matsushima, mimo ich ciężkich dział były jednak zbyt lekko opancerzone. Japończycy zdecydowali więc o zamówieniu w Wielkiej Brytanii dwóch najnowszych pancerników[1], ponieważ sami nie posiadali jeszcze technologii i możliwości technicznych, by skonstruować własne okręty liniowe[2].

Zdobycie funduszy na okręty pancerne nie było łatwe. Premier Matsukata Masayoshi zawarł projekt ich budowy w budżecie na 1891 rok, ale propozycja została odrzucona przez Diet na skutek walk międzypartyjnych. Matsukata przedłożył projekt ponownie, a gdy ponownie go odrzucono, był zmuszony do rozwiązania swego rządu. Jego następca, premier Hirobumi Itō, próbował przeprowadzić uchwałę przez parlament w 1892, lecz także mu się nie udało. Spowodowało to osobistą interwencję cesarza Mutsuhito, który w bezprecedensowym wystąpieniu z 10 lutego 1893 zaproponował, że osobiście ufunduje budowę dwóch okrętów, obniżając na rok wydatki na utrzymanie dworu cesarskiego, i zwrócił się do wszystkich urzędników państwowych, by podobnie zgodzili się na obniżkę pensji o 10%. Wkrótce potem, japoński parlament uchwalił ustawę o finansowaniu budowy pancerników typu Fuji. Pierwotnie miały być ukończone w 1899, ale wybuch pierwszej wojny chińsko-japońskiej, tuż po rozpoczęciu ich budowy w 1894, spowodowały, że rząd przesunął plan ukończenia o dwa lata[3].

Opis konstrukcji

Schemat przedstawiający opancerzenie i uzbrojenie pancerników typu Fuji wg Brassey's Naval Annual z 1896 (rzut prawej burty i pokładu

Pancerniki typu Fuji były wzorowane na brytyjskich okrętach typu Royal Sovereign, aczkolwiek były od nich o 2030 ton (2000 długich ton) mniejsze. W porównaniu do Royal Sovereign, pancerniki typu Fuji były ok. jednego węzła szybsze, do ich budowy wykorzystano nowocześniejszy pancerz Harveya, a ich działa, aczkolwiek mniejsze i lżejsze, były tego samego typu jak na późniejszych brytyjskich liniowcach typu Majestic i miały osłonę pancerną wież artyleryjskich. Oba okręty typu Fuji były niemal identyczne,choć projektowali je różni konstruktorzy, „Yashimę” – Philip Watts, a „Fuji” – George C. Mackrow. Zasadniczą różnicą było skrócenie węzłówki rufowej „Yashimy” i wyposażenie okrętu w ster zrównoważony. Dodało jej to prawie węzeł prędkości i zmniejszyło promień skrętu, kosztem delikatniejszej konstrukcji rufy, na którą należało bardzo uważać podczas umieszczania okrętu w suchym doku, by nie dopuścić do jej opuszczenia pod własnym ciężarem i wykrzywienia[2]. Z tego względu „Fuji”, jako solidniejszy, uznawany był za lepszy okręt[4].

Długość całkowita pancerników wynosiła 125,6 m, szerokość 22,3–22,5 m, a normalne zanurzenie 8,0–8,1 m. Przy normalnym ładunku wyporność 12 426–12 734 ton (12 230–12 533 długich ton)[5]. Posiadały podwójne dno i były podzielone na 181 przedziałów wodoszczelnych[6]. Załogi liczyły ok. 650 oficerów i marynarzy[7]; „Yashima” została przystosowana do roli okrętu flagowego i posiadała dodatkowe kwatery dla admirała i jego sztabu[8].

Napęd

Pancerniki typu Fuji były napędzane przez dwie trzycylindrowe, pionowe maszyny parowe potrójnego rozprężania firmy Humphrys Tennant; każda maszyna obracała jedną śrubę o średnicy 5,18 m, wykorzystując parę dostarczaną przez 10 cylindrycznych kotłów parowych pod ciśnieniem 10,898 kg/cm² (1069 kPa; 155 psi )[9]. Maszyny miały moc 10 000 ihp przy ciągu naturalnym[10] i 13 500 ihp (10 100 kW) przy zastosowaniu ciągu wymuszonego, miały nadawać okrętom prędkość 18,25 węzła (33,80 km/h)[7] aczkolwiek na próbach obie jednostki okazały się szybsze, osiągając między 18,66 a 19,46 węzłów (34,56 do 36,04 km/h)[11]. Centralna, wzdłużna, gródź wodoszczelna oddzielała od siebie obydwie maszynownie jak i cztery kotłownie. Te ostatnie były jeszcze dodatkowo podzielone grodziami poprzecznymi. W odróżnieniu od pancerników typu Royal Sovereign i Majestic, jednostki typu Fuji miały kominy rozmieszczone wzdłuż linii centralnej, jeden za drugim[12].

Maksymalny zapas węgla wynosił 1620 ton[7], co pozwalało przepłynąć 4 000 mil morskich (7400 km) z prędkością 10 węzłów[5] (według Lengerera zapas paliwa wynosił między 1128 a 1135 ton,co przekładało się nad zasięg 7000 Mm przy tej samej prędkości[13]; F.T. Jane podaje 700 i 1100 ton zapasu zwykłego i maksymalnego[14]). Wyposażone były też w trzy prądnice, każda o mocy 32 kilowatów (43 KM)[15].

Uzbrojenie

Schemat wieży dział 305 mm

Głównym uzbrojeniem pancerników były cztery dwunastocalowe (305 mm) armaty typ 41, o długości lufy 40 kalibrów (L/40), produkcji Elswick Ordnance Company. Zamontowane były one parami w dwóch barbetach o gruszkowatym kształcie, w dziobowej i rufowej części nadbudówki. Pole ostrzału każdej wieży wynosiło 240°, maksymalny kąt podniesienia luf wynosił +15°, a minimalny −5°[16]. Barbety posiadały pancerne kołpaki, tworzące wieże artyleryjskie. Wykorzystano taki sam typ łóż, jak w pierwszych liniowcach typu Majestic, które umożliwiały dosyłanie amunicji z magazynu pod pokładem tylko w jednym położeniu armat. 18 pocisków przechowywano jednak w każdej wieży, co umożliwiało prowadzenie ognia w dowolnym kierunku, zanim zapas amunicji musiał zostać uzupełniony. Ładowanie odbywało się przy stałym kącie podniesienia +1°[2]. Działa wystrzeliwały ważące 386 kg (850 lb) pociski z prędkością wylotową 730 m/s[17], co dawało im zasięg ok. 15 000 m (16 000 jardów)[18].

Artylerię średniego kalibru stanowiło 10 dział kal. 152 mm (6 cali) typ 41 o długości lufy 40 kalibrów, strzelające amunicją z łuską (ang. quick firingQF)[a][5], cztery na pokładzie głównym w kazamatach, a sześć na pokładzie górnym, osłonięte maskami pancernymi[19]. Wystrzeliwały one ważące 45 kg (100 lb) pociski z prędkością wylotową 700 m/s[20]. Do obrony przeciw torpedowcami służyło czternaście 47 mm 3-funtowych armat Hotchkissa i dziesięć 47 mm dział 2,5-funtowych, także Hotchkissa[7] (F.T. Jane podaje 20 × 3lb i 4 × 2,5 lb[10]). Trójfuntówki miotały granaty o masie 1,5 kg (3,20 lb) z prędkością wylotową 587 m/s, a dwu-i-półfuntówki – granaty ważące 1,1 kg (2,5 lb) z prędkością wylotową 430 m/s[21]. Uzbrojenia dopełniały cztery podwodne wyrzutnie torpedowe kalibru 457 mm (18 cali), po dwie na każdej burcie i jedna nadwodna, na dziobie[7]. Wyrzutnie były najwcześniejszego typu produkowanego przez zakłady Elswick i nie gwarantowały skuteczności strzału przy wysokich prędkościach okrętu[4].

Opancerzenie

Plan rozmieszczenia pancerza okrętów typu Fuji przypominał ten zastosowany na jednostkach typu Royal Sovereign, lecz japońskie okręty posiadały tej samej grubości, lecz doskonalszy pancerz Harveya w miejsce pancerza złożonego. Główny pancerz, wysoki na 2,40 m (8 stóp), z czego 0,9 m było ponad linią wodną przy normalnym zanurzeniu, miał maksymalną grubość 457 mm, która malała do 406 i wreszcie do 356 mm na końcach, poza barbetami dział artylerii głównej. Powyżej znajdował się gruby na 102 mm pas łączący barbety, które miały grubość 356 mm ponad pancerzem głównym, a 229 mm poza nim. Poprzeczne grodzie łączące barbety z głównym pancerzem wzdłużnym miały grubość 356 mm (przednia) i 305 mm (tylnia). Kazamaty artylerii średniej i kołpaki nad barbetami osłonięte były piętnastocentymetrowym pancerzem[5][7], podobnie jak dziobowa wyrzutnia torpedowa[22]. Pancerz wieży dowodzenia miał grubość 356 mm, a pokład pancerny w poziomie, na wysokości głównego pasa pancernego – 64 mm[7]. Ogólna masa pancerza wynosiła 3000 ton[10], czyli stanowiła ok. ¼ całej masy okrętu.

Okręty

Okręt Stocznia Położenie stępki Wodowanie Ukończenie Koszt Los
Fuji Thames Iron Works, Leamouth, London 1 sierpnia 1894[23] 31 marca 1896[23] 17 sierpnia 1897[23] ¥10,380,000[24] złomowany, 1948[25]
Yashima Armstrong Whitworth, Elswick 6 grudnia 1894[26] 28 grudnia 1896[26] 9 września 1897[27] ¥10,500,000[28] wpadł na minę i zatonął, 15 maja 1904[27]

Służba

Oba okręty przybyły do Japonii przed lutym 1898[29]. Na początku wojny rosyjsko-japońskiej w 1904, „Fuji” i „Yashima” były częścią 1. Eskadry Pancerników 1. Floty. Uczestniczyły w ataku na Port Artur 9 lutego, gdy admirał Heihachirō Tōgō poprowadził 1 Flotę do ataku na okręty rosyjskiej Floty Oceanu Spokojnego zakotwiczonej na zewnętrznej redzie. Tōgō zdecydował się skierować główne uderzenie na twierdzę, dlatego artyleria główna okrętów japońskich ostrzeliwała forty, a przeciw okrętom rosyjskim zostały skierowane działa artylerii średniej. Podział ognia nie był dobrym pomysłem, bo choć obie strony osiągnęły wiele trafień, japońskie pociski kal. 203 i 152 mm nie wyrządziły wielkich szkód Rosjanom, którzy skupili cały ogień na okrętach japońskich. „Yashima” nie została trafiona podczas tego starcia, ale „Fuji” otrzymał dwa trafienia, które zabiły dwóch i raniły 10 dalszych marynarzy[30].

Model „Yashimy” z rozstawionymi sieciami przeciwtorpedowymi, National Maritime Museum, Londyn

10 marca, obydwa pancerniki zbombardowały na ślepo kotwicowisko w Port Artur, strzelając ponad górami, w poprzek Półwyspu Liaotuńskiego, z południowego zachodu, z dystansu ok 9,5 km, nie wyrządzając większych szkód[31]. Gdy podjęły podobną próbę 22 marca, dostały się pod ogień przeniesionych tam dział rosyjskiej artylerii nadbrzeżnej oraz okrętów rosyjskich, których ogień korygowali obserwatorzy umieszczeni na wzgórzach. Japończycy przerwali akcję, po tym, jak „Fuji” został ponownie trafiony pociskiem 305 mm[32].

„Fuji” i „Yashima” uczestniczyły w starciu 13 kwietnia, gdy Tōgō udało się wywabić z portu dwa pancerniki Eskadry Pacyfiku. Rosjanie, dostrzegłszy pięć japońskich okrętów liniowych, zawrócili do portu, lecz ich flagowiec „Pietropawłowsk” wpadł na minę, postawioną poprzedniej nocy przez okręty japońskie. Pancernik zatonął w dwie minuty po eksplozji komór amunicyjnych. Sukces zachęcił Tōgō do kontynuacji bombardowań z dużego dystansu, na co Rosjanie odpowiedzieli kładąc nowe pola minowe[33].

14 maja 1904, pancerniki „Hatsuse”, „Shikishima” i „Yashima”, krążownik pancernopokładowyKasagi” i okręt kurierski „Tatsuta” wyszły na morze, by zastąpić eskadrę blokującą rosyjską bazę[34]. Następnego ranka, dywizjon wpadł na rosyjskie miny. Eksplozja pod „Hatsuse” pozbawiła okręt możliwości sterowania, a gdy „Yashima” ruszyła na pomoc, wpadła na dwie miny[28]. „Yashima” została odholowana z pola minowego, ale przecieków nie udało się opanować i pięć godzin później załoga opuściła okręt. „Kasagi” holował pancernik, ale jego przechył wciąż się pogłębiał i około trzech godzin później, okręt przewrócił się i zatonął[35].

Pocztówka przedstawiająca „Fuji” w 1905

Podczas bitwy na Morzu Żółtym w sierpniu 1904 „Fuji” nie został uszkodzony, bo rosyjskie okręty skupiły swój ogień na flagowcu Tōgō, pancerniku „Mikasa”, który płynął na czele kolumny[36]. W maju następnego roku, w boju w cieśninie cuszimskiej, „Fuji” otrzymał tuzin trafień, z których najpoważniejsze przebiło dach rufowej barbety, powodując zapłon złożonych tam ładunków miotających, zabijając ośmiu ludzi i raniąc dziewięciu. Po ugaszeniu pożaru amunicji, lewe działo wieży podjęło ostrzał i najprawdopodobniej zadało coup de grâce, który zatopił pancernik „Borodino[37].

23 października 1908 na pokładzie „Fuji” odbył się obiad na cześć amerykańskiego ambasadora, Thomasa J. O'Briena, i wyższych oficerów Wielkiej Białej Floty podczas jej rejsu dookoła świata[38]. W 1910 cylindryczne kotły wymieniono na kotły wodnorurkowe firmy Miyabara, a działa artylerii głównej wymieniono na armaty produkcji japońskiej. W tym samym roku „Fuji” został przeklasyfikowany jako pancernik obrony wybrzeża i pełnił rolę okrętu szkolnego, aż do 1922 roku, kiedy został rozbrojony. Jako hulk służył jako pływające koszary i centrum szkoleniowe w Yokosuce[39]. Uszkodzony podczas ataku amerykańskiego lotnictwa pokładowego w 18 lipca 1945 na Yokosukę[40], „Fuji” przewrócił się i zatonął po końcu wojny[41]. Okręt pocięto na złom w 1948[27].

  1. W odróżnieniu od zwykłych dział odtylcowych – ang. breech loading (BL).
  1. David Evans, Mark R. Peattie: Kaigun: Strategy, Tactics, and Technology in the Imperial Japanese Navy, 1887–1941. Annapolis, Maryland: Naval Institute Press, 1997, s. 15, 19–20, 60. ISBN 0-87021-192-7. (ang.)
  2. a b c Brook 1999 ↓, s. 123.
  3. Lengerer 2008 ↓, s. 7-10.
  4. a b Jane 1904 ↓, s. 178.
  5. a b c d Jentschura, Jung i Mickel 1977 ↓, s. 16.
  6. Lengerer 2009 ↓, s. 26.
  7. a b c d e f g Brook 1999 ↓, s. 122.
  8. Lengerer 2009 ↓, s. 51.
  9. Lengerer 2008 ↓, s. 23.
  10. a b c Jane 1904 ↓, s. 172.
  11. Lengerer 2008 ↓, s. 27.
  12. Lengerer 2008 ↓, s. 24.
  13. Lengerer 2008 ↓, s. 11 i 23.
  14. Jane 1904 ↓, s. 174.
  15. Lengerer 2009 ↓, s. 50.
  16. Lengerer 2009 ↓, s. 27, 36.
  17. Friedman 2011 ↓, s. 270–71.
  18. Lengerer 2009 ↓, s. 30.
  19. Brook 1999 ↓, s. 268–69.
  20. Friedman 2011 ↓, s. 275–76.
  21. Friedman 2011 ↓, s. 118–119.
  22. Jane 1904 ↓, s. 185.
  23. a b c Silverstone 1984 ↓, s. 327.
  24. Lengerer 2008 ↓, s. 13.
  25. Silverstone 1984 ↓, s. 328.
  26. a b Brook 1999 ↓, s. 268.
  27. a b c Jentschura, Jung i Mickel 1977 ↓, s. 17.
  28. a b Lengerer 2008 ↓, s. 14.
  29. The Chinese Question. „Australian Town and Country Journal”, s. 31, 12 lutego 1898. Sydney (ang.). [dostęp 29 lipca 2012]. 
  30. Forczyk 2009 ↓, s. 41–44.
  31. Brook 1999 ↓, s. 269.
  32. Forczyk 2009 ↓, s. 44.
  33. Forczyk 2009 ↓, s. 45–46.
  34. Warner i Warner 2002 ↓, s. 279.
  35. Warner i Warner 2002 ↓, s. 279–82.
  36. Forczyk 2009 ↓, s. 52–53.
  37. N.J.M. Campbell: The Battle of Tsu-Shima, Parts 1, 2 and 4. T. II. London: Conway Maritime Press, 1978, s. 263. ISBN 0-87021-976-6. (ang.)
  38. Tokio Enthusiasts Nearly Mob Sperry. „New York Times”, 24 października 1908 (ang.). [dostęp 29 lipca 2012]. 
  39. Jentschura, Jung i Mickel 1977 ↓, s. 16-17.
  40. A.P. Tully: Nagato's Last Year: July 1945 – July 1946 (ang.). W: Mysteries/Untold Sagas of the Imperial Japanese Navy [on-line]. Combinedfleet.com, 2003. [dostęp 22 kwietnia 2011].
  41. Shizuo Fukui: Japanese Naval Vessels at the End of World War II. London: Greenhill Books, 1991, s. 54. ISBN 1-85367-125-8. (ang.)

Bibliografia

  • Hansgeorg Jentschura, Dieter Jung, Peter Mickel: Warships of the Imperial Japanese Navy, 1869–1945. Annapolis, Maryland: United States Naval Institute, 1977. ISBN 0-87021-893-X. (ang.)
  • Peter Brook: Warships for Export: Armstrong Warships 1867 – 1927. Gravesend, Kent, UK: World Ship Society, 1999. ISBN 0-905617-89-4. (ang.)
  • N.J.M. Campbell: The Battle of Tsu-Shima, Parts 1, 2 and 4. T. II. London: Conway Maritime Press, 1978, s. 46–49, 127–35, 258–65. ISBN 0-87021-976-6. (ang.)
  • Robert Forczyk: Russian Battleship vs Japanese Battleship, Yellow Sea 1904–05. Oxford, UK: Osprey, 2009. ISBN 978-1-84603-330-8. (ang.)
  • Norman Friedman: Naval Weapons of World War One. Barnsley, South Yorkshire, UK: Seaforth, 2011. ISBN 978-1-84832-100-7. (ang.)
  • Hans Lengerer. Japanese Battleships and Battlecruisers – Part II. „Contributions to the History of Imperial Japanese Warships”, s. 6–32, September 2008 (ang.). 
  • Hans Lengerer. Japanese Battleships and Battlecruisers – Part III. „Contributions to the History of Imperial Japanese Warships”, s. 7–55, March 2009 (ang.). 
  • Antony Preston: Battleships of World War I: An Illustrated Encyclopedia of the Battleships of All Nations 1914–1918. New York: Galahad Books, 1972. ISBN 0-88365-300-1. (ang.)
  • Paul H. Silverstone: Directory of the World's Capital Ships. New York: Hippocrene Books, 1984. ISBN 0-88254-979-0. (ang.)
  • Denis Warner, Peggy Warner: The Tide at Sunrise: A History of the Russo-Japanese War, 1904–1905. Wyd. 2. London: Frank Cass, 2002. ISBN 0-7146-5256-3. (ang.)
  • Fred. T. Jane: The Imperial Japanese Navy. Londyn: W. Thacker & Co., 1904. (ang.)