Pancerniki typu Habsburg

Pancerniki typu Habsburg
Ilustracja
SMS „Habsburg” w 1901 r.
Użytkownicy  K.u.K. Kriegsmarine
Stocznia Stabilimento Tecnico Triesino
Wejście do służby 1900
Wycofanie 1921
Zbudowane okręty 3
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność 8364 t (standardowa)
8965 t (maksymalna)
Długość 114,6 m
Szerokość 19,8 m
Zanurzenie 7,5 m
Napęd dwie 4-cylindrowe maszyny parowe potrójnego rozprężania,
16 opalanych węglem kotłów parowych Belleville
Prędkość 19 węzłów (35 km/h)
Zasięg 3600 Mm przy prędkości 12 węzłów
Załoga 638 (32 oficerów i 606 marynarzy)
Uzbrojenie 3 × Krupp C97 kal. 240 mm L/40 (1×II, 1×I)
12 × Krupp C96 kal. 150 mm L/40
10 × Škoda L/45 kal. 66 mm
6 × Škoda L/44 kal. 47 mm (szybkostrzelne)
2 × Škoda L/33 kal. 47 mm (szybkostrzelne)
2 × wyrzutnie torped kal. 450 mm
Opancerzenie Burty: 180-220 mm
Pokład: 40 mm
Wieże artyleryjskie: 210-280 mm
Kazamaty: 88-137 mm
Wieże dowodzenia: 50-100 mm (tylna), 150-200 mm (przednia)

Pancerniki typu Habsburg – typ trzech przeddrednotów zbudowanych przez Austro-Węgry na przełomie XIX i XX wieku. Były to pierwsze austro-węgierskie pancerniki pełnomorskie od czasu okrętu pancernego SMS „Tegetthoff” z roku 1876[1]. Klasa składała się z trzech okrętów: SMS „Habsburg”, SMS „Árpád” i SMS „Babenberg”. Pancerniki zostały wyposażone w trzy działa kal. 24 cm w dwóch wieżach artyleryjskich i mogły płynąć z maksymalną prędkością ponad 19,5 węzła. Habsburg i Árpád zostały zmodernizowane w latach 1910-11.

„Habsburg” został zwodowany 9 września 1900, „Árpád” trochę ponad rok później, 11 września 1901, a „Babenberg” 4 października 1902. Podczas I wojny światowej okręty były głównie nieaktywne, służąc w IV Dywizjonie Okrętów austro-węgierskiej marynarki. Pancerniki prowadziły ostrzał artyleryjski włoskiego portu w Ankonie w 1915 roku. Okręty zostały wycofane ze służby rok później w celu zwolnienia większości ich załóg do pełnienia służby na okrętach podwodnych oraz w lotnictwie. Po wojnie wszystkie trzy pancerniki zostały przekazane Wielkiej Brytanii w ramach reparacji wojennych, a następnie sprzedane do Włoch i zezłomowane w 1921 roku.

Koszt budowy SMS „Árpád” wynosił 480 tys. funtów[2].

Konstrukcja

Charakterystyka ogólna oraz napęd

Pancerniki typu Habsburg miały 113,11 metrów długości na linii wody oraz 114,55 metrów długości całkowitej[1]. Szerokość wynosiła 19,8 m, a zanurzenie 7,5 m[3]. Wolna burta wynosiła ok 5,80 m na dziobie i ok. 5,50 m na rufie[4]. Okręty wypierały 8364 ton. Załoga składała się z 638 oficerów i marynarzy[3].

Kadłuby dla każdego z okrętów zostały zbudowane z poprzecznych i podłużnych ram, a zewnętrzne płyty kadłuba były do nich przynitowane. Kadłub posiadał dno podwójne, które przebiegało przez 63% jego długości. Seria wodoszczelnych grodzi przebiegała od stępki do pokładu działowego; w każdym okręcie były po 174 przedziały wodoszczelne[5]. Wysokość metacentryczna okrętów wynosiła pomiędzy 0,82 m a 1,02 m. By zmniejszyć kołysanie okrętu, po obu stronach kadłuba zamontowano stępki przechyłowe, szerokie na 65 cm i ciągnące się na 47% długości kadłuba[6]. W konstrukcji użyto prawie wyłącznie stali martenowskiej (na konstrukcję kadłuba zużyto jej ok. 2400 ton), wszystkie pokłady były także z niej wykonane. Drewno użyto jedynie w miejscach mało narażonych na pożar, jako zewnętrzne pokrycie pokładów lub izolację za pancerzem burtowym[6]. Płaski pokład główny był pokryty drewnem, a górne pokłady były pokryte linoleum lub wykładziną[7].

Maszyneria okrętu składała się z dwóch czterocylindrowych maszyn parowych potrójnego rozprężania. Cylindry miały średnicę kolejno: wysokiego ciśnienia - 76 cm, średniego ciśnienia - 1240 mm, i dwa niskiego ciśnienia - 1430 mm. Każdy silnik napędzał jeden wał z trójłopatową śrubą o średnicy i skoku 4,8 m[8]. Były one zasilane w parę przez 16 kotłów parowych Belleville, rozmieszczonych w dwóch kotłowniach. Kotły o łącznej powierzchni rusztów 80 m² i grzejnej - 2820 m², były w stanie dostarczyć parę o maksymalnym ciśnieniu 21 atm do silników głównych i pomocniczych, ale zazwyczaj wykorzystywano ciśnienie 17,5 atm. dla silników głównych, a 11 dla pomocniczych[9]. Moc „Habsburga” wynosiła 15063 KM, co pozwalało mu osiągać prędkość maksymalną 19,62 węzła. Napęd „Árpáda” był mniej efektywny (14307 KM), lecz pozwalał osiągnąć porównywalną prędkość 19,65 węzła. „Babenberg” miał najmocniejszy napęd z całej trójki, który miał moc 16000 KM i zapewniał prędkość maksymalną 19,85 węzła[1]. Zapas 840 ton węgla zapewniał zasięg 3600 mil morskich przy prędkości 12 w.[10]

Energię elektryczną do zasilania napędów dział, podnośników amunicyjnych, wentylatorów i sześciu reflektorów dostarczało sześć prądnic prądu stałego i przemiennego. Wielkie wentylatory tłoczące powietrze do kotłowni napędzane były silnikami parowymi. Sześć pomp z własnymi silnikami parowymi tłoczyło wodę morską w układzie przeciwpożarowym. Osobny układ pomp i destylatorów (o wydajności 7 tys. litrów na dobę) dostarczał wodę słodką do picia, umywalni, kuchni itp.[11]

Uzbrojenie

Uzbrojenie główne okrętów składało się z trzech dział kal. 240 mm o długości lufy 40 kalibrów (L/40) zamontowanych w jednej podwójnej wieży artyleryjskiej na dziobie okrętu i jednej pojedynczej wieży na rufie. Działa zostały wyprodukowane przez firmę Krupp w Niemczech i były typu C 97[1]. Usunięcie działa z rufowej wieży było niezbędne ze względu na konieczność utrzymania wyporności w odpowiednim zakresie[12]. Działa naprowadzano w poziomie i pionie za pomocą silników elektrycznych, a awaryjnie ręcznie; także podnośniki amunicyjne były elektryczne[13]. Szybkostrzelność dział wynosiła ok. dwóch 229 kilogramowych pocisków przeciwpancernych na minutę. Maksymalny kąt podniesienia dział sięgał od −4°, do +20°, a kąt ostrzału 130° na każdą burtę[14][12]. 46 kilogramowy ładunek prochu nadawał pociskom prędkość wylotową 705 m/s, co przy kącie podniesienia 16,25° dawało zasięg ok. 12 tys. m (był to mniej więcej maksymalny zasięg efektywnego ognia w tym czasie). Przeciwpancerny pocisk z czepcem (APC) był w stanie przebić 240 mm płytę z cementowanej stali Kruppa z odległości 6000 m; granat z czepcem przeciwpancernym przebijał taką samą płytę o grubości 190 mm z 6 tys m., a 110 mm - z 10 tys.[14] Okręty przenosiły 240 pocisków, po 80 na lufę[12][14]. SMS „Babenberg” odróżniał się od siostrzanych jednostek uzbrojeniem głównym w armaty K01 produkcji zakładów Škoda, licencyjnej odmiany armat Kruppa opisanych powyżej[12].

Artylerię średniego kalibru stanowiło dwanaście dział Krupp C96 L/40 kal. 150 mm w kazamatach. Działa zostały rozmieszczone nietypowo: zamontowano je na dwóch pokładach na śródokręciu, na każdym z nich po trzy z jednej burty[1]. Po cztery armaty tego kalibru mogły strzelać w kierunku dziobu lub rufy[13]. Działa te mogły wystrzeliwać pociski przeciwpancerne z częstotliwością 4-5 strzałów na minutę. Kąt podniesienia luf wynosił od -7° do 20°. Maksymalny zasięg strzału wynosił 13700 m. Działa były ręcznie naprowadzane w pionie i poziomie[15]. Podnośniki elektryczne dosyłały amunicję do dział z maksymalną prędkością 8 pocisków na minutę[13].

Okręty miały na wyposażeniu również szeroki zakres uzbrojenia mniejszego kalibru do obrony przeciwko kutrom torpedowym. Należało do nich 10 dział kal. 66 mm L/45, 6 szybkostrzelnych dział kal. 47 mm L/44 i dwa szybkostrzelne działa kal. 47 mm L/33. Wszystkie te działa były zamontowane pojedynczo, na górnych pokładach i nadbudówce, lub w kazamatach na dziobie i rufie[1][a]. Na marsach, na obu masztach, okręty miały po dwa (czyli łącznie cztery) 8 mm karabiny maszynowe[13]. Poza uzbrojeniem głównym kal. 240 mm oraz działami kal. 150 mm w kazamatach, wszystkie działa na okręcie zostały wyprodukowane przez zakłady Škoda w Pilznie. Okręt posiadał również dwie podwodne wyrzutnie torped Whiteheada kal. 450 mm[4]. Ponadto okręt miał na wyposażeniu 20 min morskich, które mogły zostać postawione przez kutry pancernika oraz dwa 7cm działa Uchatius L/15, które można było zainstalować na kutrach, lub na lawecie z kołami, jako uzbrojenie desantu[16].

Opancerzenie

Patrz opis
Rzut z lewej burty i plan pokładu pancernika typu Habsburg; zacieniowana powierzchnia jest opancerzona

Okręty typu Habsburg były chronione przez utwardzoną stal niklową[4]. Główny pas opancerzenia w centralnej części okrętu, gdzie zlokalizowane były magazyny amunicji, maszynownie oraz inne krytyczne miejsca, miał grubość 220 mm. Na końcu sekcji centralnej pancerz zwężał się do 180 mm[1] i zamknięty był z obu stron grodziami pancernymi o grubości 200 mm. Za barbetami na dziobie i rufie, okręt zabezpieczony był pokładem pancernym, grubym na 50 mm[6]. Na dziobie, pokład pancerny uzupełniały wzmocnione burty, z dwóch dwunastomilimetrowych płyt stalowych, do którym przynitowane były płyty pancerne, grube na 40 mm. Całość stanowiła efektywne wsparcie dla konstrukcji taranu[13]. Cały pas, razem z cieńszymi częściami za dziobowymi i rufowymi barbetami głównych wież artyleryjskich, sięgał na 1,30 m pod linią wody i na 1,06 powyżej niej. Pancerz burty był uzupełniony o 100 mm stali powyżej głównego pasa; ta część opancerzenia ciągnęła się do pokładu działowego[4]. Pas burtowy rozciągał się na 63% długości okrętu; od wewnątrz uzupełniony był warstwą drewna tekowego o grubości 180 mm, zamocowaną do grubej na 25 mm płyty stalowej[6]. Pokład nad pasem burtowym miał pancerz o grubości 40 mm[1].

Wieże artyleryjskie głównej baterii były chronione na bokach i przodzie przez pancerną płytę o grubości 280 mm, a z tyłu o grubości 210 mm[17]. Opancerzone barbety, które utrzymywały wieże, komory robocze i komory amunicyjne był chronione przez 183 mm pancerza. Zewnętrzny pancerz kazamaty dla 150 mm dział miał 137 mm grubości, a wewnętrzny - 88 mm. Przednia wieża dowodzenia miała pancerz boczny o grubości 200 mm oraz tuby komunikacyjne o grubości 150 mm. Tylna wieża dowodzenia była opancerzona słabiej. Jej boki miały grubość 100 mm, a tuby komunikacyjne 50 mm[4].

Budowa

Wszystkie okręty typu Habsburg zbudowano stoczni Stabilimento Tecnico Triestino. Stępka pod „Habsburg” została położona 13 marca 1899, okręt został zwodowany 9 września 1900, a następnie rozpoczęto prace wykańczające. Pancernik został ostatecznie dokończony w grudniu 1902 r. i 31 tego samego miesiąca wprowadzony do służby w austro-węgierskiej marynarce wojennej. Położenie stępki pod „Árpád” odbyło się 10 czerwca 1899. Okręt został zwodowany 11 września 1901 i wprowadzony do służby 15 czerwca 1903 Stępkę pod „Babenberg”, ostatni okręt z trójki, położono 19 stycznia 1901. Okręt został zwodowany 4 października 1902 i ukończony 15 kwietnia 1904, kiedy dołączył do swoich siostrzanych okrętów we flocie[1].

Służba

Czas pokoju

Kolorowa fotografia przedstawiająca model pancernika Árpád w skali 1:50. Model ustawiony w muzeum, sfotografowany sprzed dziobu od strony prawej burty. Malowanie wojenne: powyżej linii wody szare, poniżej – zielone. W tle zdjęcia model innej jednostki, plakaty na jednej ze ścian, drugą zdobi płyta pancerna podziurawiona pociskami dużego kalibru.
Model pancernika SMS „Árpád” w skali 1:50

„Habsburg” i „Árpád” wzięły udział w swoich pierwszych manewrach floty w połowie 1903 roku. „Babenberg” był gotowy do aktywnej służby przed latem następnego roku i on również wziął udział w ćwiczeniach. Podczas manewrów w roku 1904 trzy okręty typu Habsburg zaangażowały trzy pancerniki obrony wybrzeża typu Monarch w symulowaną bitwę. W manewrach tych po raz pierwszy uczestniczyły dwie jednolite eskadry, składające się z nowoczesnych pancerników takiego samego typu, służących w Austro-Węgierskiej Marynarce Wojennej[18]. Trzy okręty typu Habsburg utworzyły I Dywizjon, a okręty typu Monarch - II Dywizjon[19]. Pancerniki były również aktywne na Morzu Śródziemnym. W styczniu 1903 SMS „Habsburg” przeprowadził rejs treningowy razem z pancernikami obrony wybrzeża typu Monarch. „Árpád” dołączył do nich w następnym roku[18]. Wraz z wprowadzeniem do służby nowego typu pancerników - Erzherzog Karl - pancerniki typu Habsburg zostały przeniesione do II Dywizjonu, a pancerniki typu Monarch do III Dywizjonu[20].

I wojna światowa

W momencie wybuchu I wojny światowej, pod koniec lipca 1914, „Habsburg” służył jako okręt flagowy III Dywizjonu Pancerników austro-węgierskiej floty, pod dowództwem komandora Miklósa Horthy'ego. W Dywizjonie tym służyły również Babenberg i Árpád[21]. Następnie pancerniki typu Habsburg zostały przeniesione do IV Dywizjonu, po tym jak do służby weszły pancerniki typu Tegetthoff. Mniej więcej w tym samym czasie trzy okręty oraz reszta austro-węgierskiej floty zostały zmobilizowane w celu osłony ucieczki SMS „Goeben” i SMS „Breslau”. Te dwa niemieckie okręty stacjonowały na Morzu Śródziemnym i próbowały wyrwać się z cieśniny Messyńskiej, która była okrążona przez brytyjskie okręty oraz wojsko, i przedostać się do Turcji. Po tym jak niemieckim okrętom udało się uciec z cieśniny, flota została odwołana. W tym czasie austro-węgierskie okręty były mniej więcej na wysokości Brindisi na południu Włoch[22]. Kiedy Włochy dołączyły do wojny po stronie Francji i Anglii, austro-węgierska marynarka ostrzelała kilka włoskich instalacji; pancerniki typu Habsburg wzięły udział w ataku na Ankonę w 1915 roku[3]. Później pancerniki typu Habsburg zostały wycofane ze służby liniowej i przez resztę wojny służyły jako okręty obrony wybrzeża[23]. Ich załogi zostały przeniesione na nowe U-Booty i do lotnictwa[3]. W roku 1918 „Árpád” i „Habsburg” zostały z powrotem wprowadzone do służby jako okręty treningowe[24][25]. Po zakończeniu wojny, okręty zostały przekazane Wielkiej Brytanii jako pryz. Następnie zostały sprzedane i zezłomowane we Włoszech w 1921 roku[23].

  1. Zarówno Phelps (1901) jak i Noppen (2012) podają w miejsce dział 47 mm dwanaście dział kal. 37 mm
  1. a b c d e f g h i Gardiner, Chesneau i Kolesnik 1979 ↓, s. 272.
  2. C. N. Robinson, John Leyland: Lists of Ships. W: Naval Annual. T. A. Brassey (red.). Portsmouth: J. Griffin and Co., 1902, s. 205.
  3. a b c d Hore 2006 ↓, s. 91.
  4. a b c d e Naval Institute Proceedings 1901 ↓, s. 152.
  5. Phelps 1901 ↓, s. 25.
  6. a b c d Phelps 1901 ↓, s. 26.
  7. Naval Institute Proceedings 1901 ↓, s. 151.
  8. Phelps 1901 ↓, s. 28.
  9. Phelps 1901 ↓, s. 29.
  10. Noppen 2012 ↓, s. 13.
  11. Phelps 1901 ↓, s. 30.
  12. a b c d Noppen 2012 ↓, s. 10.
  13. a b c d e Phelps 1901 ↓, s. 27.
  14. a b c DiGiulian 2013 ↓.
  15. DiGiulian 2008 ↓.
  16. Noppen 2012 ↓, s. 12.
  17. Noppen 2012 ↓, s. 11.
  18. a b Sondhaus 1994 ↓, s. 158.
  19. Blatchford 1904 ↓, s. 437.
  20. Hurd 1909 ↓, s. 140.
  21. Tucker 2005 ↓, s. 560.
  22. Halpern 1995 ↓, s. 54.
  23. a b Sieche 1985 ↓, s. 330.
  24. Koburger 2001 ↓, s. 98.
  25. Lakatos 2010 ↓.

Bibliografia

Szablon:Austro-Węgierskie okręty wojenne 1WŚ