Pancerniki typu Shikishima

Pancerniki typu Shikishima
ilustracja
Kraj budowy Wielka Brytania
Użytkownicy Nippon Kaigun
Wejście do służby 1900
Zbudowane okręty 2
Okręty w służbie 2
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność standardowa: ok. 15 000 t
Długość 125,6 m
Szerokość 23,0 m
Zanurzenie 8 m
Napęd 25 kotłów parowych typu Belleville
2 maszyny parowe potrójnego rozprężania
2 śruby,
14 500 KM
Prędkość 19 węzłów
Załoga ok. 740 ludzi
Uzbrojenie 4 x 305 mm/40
14 x 152 mm/40
12 x 47 mm
4 x 457 mm wt
Opancerzenie burtowy: 229-102 mm
pokład: 51-102 mm,
barbety: 356 mm,
wieża dowodzenia: 356 mm

Pancerniki typu Shikishima (jap. 敷島型戦艦 Shikishima-gata senkan) – liczący dwie jednostki typ japońskich okrętów liniowych, przeddrednotów, zbudowanych dla Cesarskiej Marynarki Wojennej Japonii pod koniec XIX w. w Wielkiej Brytanii, jako że japoński przemysł stoczniowy nie był ówcześnie w stanie poradzić sobie z budową tak dużych jednostek. Projekt oparty był o plany okrętów budowanych ówcześnie dla Royal Navy.

Okręty uczestniczyły w wojnie rosyjsko-japońskiej (1904–1905), włączając w to ataki na Port Artur w lutym i marcu 1904. W maju, pod Port ArturHatsuse” wpadł na minę i zatonął ze znaczną częścią załogi. „Shikishima” walczyła w bitwach na Morzu Żółtym i pod Cuszimą, w tej ostatniej odnosząc lekkie uszkodzenia, choć podczas obydwu bitew w lufach artylerii ciężkiej przedwcześnie detonowały pociski. W 1921 roku przeklasyfikowana na pancernik obrony wybrzeża, przez resztę aktywnej służby pełniła rolę okrętu szkolnego. Od 1923 roku przekształcona w hulk i ostatecznie złomowana w 1948 roku.

Projekt i opis techniczny

Doświadczenie walk podczas pierwszej wojny chińsko-japońskiej przekonało dowództwo marynarki japońskiej o słabości doktryny francuskiej Jeune École; w związku z tym Japonia rozpoczęła rozbudowę i wzmacnianie floty. Ponieważ Japończycy nie posiadali jeszcze technologii i możliwości technicznych, by skonstruować własne okręty liniowe, zamówili je w Wielkiej Brytanii, podobnie jak wcześniejsze pancerniki typu Fuji. Zamówiono je jako część dziesięcioletniego programu rozwoju marynarki, a zapłacono z wynoszącej 30 milionów funtów kontrybucji uzyskanej od Chin po przegranej wojnie[1].

Rzut z lewej burty i plan pokładu z Jane's Fighting Ships 1906

Plany typu Shikishima oparto na zmodyfikowanym i poprawionym projekcie brytyjskich pancerników typu Majestic. Miały identyczne uzbrojenie i podobne siłownie do typu Fuji, dzięki czemu mogły operować jako razem jako jednolita grupa[2]. Pełna długość okrętów typu Shikishima wynosiła 125,6 m (412 stóp), szerokość 23,0–23,4 m (75,5–76,75 stóp), a zanurzenie standardowe 8,0–8,1 m (26,25–26,5 stóp). Wypierały standardowo 15 090–15 240 ton (14,850–15,000 długich ton) wody[1]. Kadłub posiadał dno podwójne i podzielony był na 261 przedziałów wodoszczelnych[2]. Załoga liczyła 741 oficerów i marynarzy[3]; liczba ta wzrastała do 849, gdy pancernik służył jako okręt flagowy[1].

Napęd

Pancerniki były napędzane przez dwie pionowe maszyny parowe potrójnego rozprężania firmy Humphrys Tennant; każda maszyna obracała jedną śrubę o średnicy. Parę dostarczało 25 kotłów parowych typu Belleville.

Maszyny miały moc nominalną 14,500 KM (10,800 kW) przy ciągu wymuszonym, co miało pozwolić osiągnąć prędkość maksymalną 18 węzłów (33 km/h)[1]. Podczas prób morskich okręty okazały się szybsze: Shikishima osiągnęła 19,027 węzła (35,238 km/h), przy mocy 14,667 KM (10,937 kW)[3]. Maksymalny zapas węgla wynosiła 1643 ton (1617 długich ton)[1], co dawało maksymalny zasięg 5000 mil morskich (9,300 km) przy prędkości 10 węzłów (19 km/h)[3].

Uzbrojenie

Przekrój przez wieżę i windę amunicyjną pancerników typu Shikishima; widok z prawej strony

Głównym uzbrojeniem pancerników były cztery dwunastocalowe (305 mm) armaty typ 41, o długości lufy 40 kalibrów (L/40), produkcji Elswick Ordnance Company, takie same jak montowane w pancernikach typu Fuji. Zamontowane były one parami w dwóch barbetach, w dziobowej i rufowej części nadbudówki. Barbety nakryte były pancernymi kołpakami co tworzyło rodzaj wież pancernych. Napędzane hydraulicznie łoża armat umożliwiały ładowanie przy każdym kącie obrotu wież, przy stałym koncie nachylenia dział +13,5°[4]. Armaty wystrzeliwały ważące 386 kg (850 lb) pociski z prędkością wylotową 730 m/s[5]

Artylerię średniego kalibru stanowiło 14 dział kal. 152 mm (6 cali) typ 41 o długości lufy 40 kalibrów, strzelające amunicją z łuską (ang. quick firingQF)[a], osiem na pokładzie głównym w kazamatach, a sześć w nadbudówce, także w kazamatach[6]. Wystrzeliwały one ważące 45 kg (100 lb) pociski z prędkością wylotową 700 m/s[7].

Do obrony przeciw torpedowcom służyło dwadzieścia dział 12-funtowych (76 mm, QF 12 pounder 12 cwt[b]), osiem 47 mm dział 3-funtowych i cztery 47 mm działa 2,5-funtowe Hotchkissa[1] ((F.T. Jane podaje 6 × 3lb i 6 × 2,5 lb[8]). Dwunastofuntówki wystrzeliwały trzycalowe, ważące 5,7 kg (12,5 funta) pociski z prędkością wylotową 719 m/s (2359 ft/s)[9]. Uzbrojenia dopełniały cztery podwodne wyrzutnie torpedowe kalibru 457 mm (18 cali), po dwie na każdej burcie[1].

Opancerzenie

Wykonany ze stali Harveya główny pas pancerny pancerników typu Shikishima na wysokości linii wodnej miał 2,4 m (8 stóp) wysokości z czego 1,1 m było powyżej linii wodnej przy normalnym ładunku; maksymalna grubość wynosiła 229 mm (9 cali) w środkowej, długiej na 67 m części. Na końcach miał jedynie 102 (4 cale). Powyżej, między barbetami, był długi na 67 m pas o grubości 152 mm (6 cali). Barbety opancerzone były płytami o grubości 356 mm (14 cali), zmniejszającymi się do 254 mm na poziomie pokładu dolnego. Pancerz kołpaków barbet miał największą grubość 10 cali (254 mm), a dach - 3 cali (76mm). Skośne grodzie gruba na 305–356 mm łączyły barbety z pancerzem burtowym; na poziomie dolnego pokładu, ich grubość zmniejszała się do 152 mm. Kazamaty artylerii średniej także miały grubość 152 mmm. Pokład pancerny był z 64 mm płyty w części poziomej, a 102 mm - w skośnej[10]. Skośna część pokładu schodziła w dół za pas pancerny. Poprawiło to znacząco ochronę okrętów, gdyż każdy pocisk, który przebił pancerz burtowy, musiał jeszcze spenetrować skos pokładu, zanim trafił w maszynownię czy magazyny[2]. Poza cytadelą pancerną pokład miał 51 mm. Przednia (główna) wieża dowodzenia chroniona był 14 calami (356 mm) pancerza - podczas gdy tylna, jedynie trzema calami (76mm)[1].

Okręty

Okręt Stocznia Położenie stępki Wodowanie Ukończenie Los
„Shikishima” Thames Iron Works, Leamouth, London 29 marca 1897[11] 1 listopada 1898[11] 26 stycznia 1900[11] Złomowany, styczeń 1948[11]
Hatsuse Armstrong, Elswick 10 stycznia 1898[1] 27 czerwca 1899[1] 18 stycznia 1901[1] zatonął na minie 14 maja 1904{odn|Silverstone|1984|s=328}}

Na początku wojny rosyjsko-japońskiej, „Hatsuse” i „Shikishima” znajdowały się w składzie 1. Eskadry Pancerników 1. Floty. 9 lutego 1904 roku wiceadmirał Heihachirō Tōgō poprowadził 1. Flotę do ataku na rosyjskie okręty Floty Oceanu Spokojnego, zakotwiczone na redzie Port Artur. Tōgō zdecydował się skierować główne uderzenie na twierdzę, dlatego artyleria główna okrętów japońskich ostrzeliwała forty, a przeciw okrętom rosyjskim zostały skierowane działa artylerii średniej. Podział ognia nie był dobrym pomysłem, bo choć obie strony osiągnęły wiele trafień, japońskie pociski kal. 203 i 152 mm nie wyrządziły wielkich szkód jednostkom rosyjskim (które straciły 17 ludzi), podczas gdy Japończycy mieli 60 rannych i zabitych, zanim Tōgō zdecydował się na odwrót. „Hatsuse” otrzymał dwa trafienia (stracił 10 zabitych i 17 rannych), ale „Shikishima” tylko raz (17 rannych)[12].

Oba okręty uczestniczyły w starciu 13 kwietnia, gdy Tōgō udało się wywabić z portu dwa pancerniki Eskadry Pacyfiku. Rosjanie, dostrzegłszy pięć japońskich okrętów liniowych, zawrócili do portu, lecz ich flagowiec „Pietropawłowsk” wpadł na minę, postawioną poprzedniej nocy przez okręty japońskie. Pancernik zatonął w dwie minuty po eksplozji komór amunicyjnych. Sukces zachęcił Tōgō do kontynuacji bombardowań z dużego dystansu, na co Rosjanie odpowiedzieli kładąc nowe pola minowe[13].

14 maja 1904, pancerniki „Hatsuse” (flagowiec), „Shikishima”, „Yashima”, krążownik pancernopokładowyKasagi” i okręt kurierski „Tatsuta” wyszły na morze, by zastąpić eskadrę blokującą rosyjską bazę[14]. Następnego ranka dywizjon wpadł na rosyjskie pole minowe. Eksplozja pod „Hatsuse” pozbawiła okręt możliwości sterowania, a gdy „Yashima” ruszyła na pomoc, wpadła na dwie miny[15]. Dryfujący „Hatsuse” wpadł na następną minę pół godziny później. Wybuch spowodował eksplozję komory amunicyjnej i pancernik zatonął w cięgu minuty[16]. Zginęło 496 członków załogi; okręty eskorty zdołały uratować 336 ludzi[15].

„Shikishima” nie została trafiona podczas bitwy na Morzu Żółtym w sierpniu 1904, ale w lufie jednego z dział 12-calowych eksplodował przedwcześnie granat, wyłączając armatę z akcji[17]. W maju następnego roku, w boju w cieśninie cuszimskiej, okręt został trafiony dziewięciokrotnie. Najgroźniejsze z nich przebiło pancerz poniżej stanowiska działa 152 mm, zabijając całą jego obsadę. Podobnie jak w poprzedniej bitwie, pocisk wybuchł w lufie jednego z przednich dział, kompletnie je niszcząc[18]. „Shikishima” została przeklasyfikowana jako pancernik obrony wybrzeża I klasy we wrześniu 1921[2] i była wykorzystywana do rozmaitych zadań szkoleniowych, do momentu rozbrojenia i przeklasyfikowania na transportowiec w 1923. Jako hulk służyła jako okręt szkolny aż do złomowania w 1948{odn|Silverstone|1984|s=336}}.

  1. W odróżnieniu od zwykłych dział odtylcowych – ang. breech loading (BL).
  2. "Cwt" to skrót od cetnar angielski (50,80 kg) i odnosi się do masy działa: 12 cwt to armata o masie 610 kg
  1. a b c d e f g h i j k Brook 1999 ↓, s. 125.
  2. a b c d Roger Chesneau, Eugène Kolesnik: Conway's All the World's Fighting Ships, 1860–1905. London: Conway Maritime Press, 1979, s. 221. ISBN 0-85177-133-5.
  3. a b c Hansgeorg Jentschura, Dieter Jung, Peter Mickel: Warships of the Imperial Japanese Navy, 1869–1945. Annapolis, Maryland: United States Naval Institute, 1977, s. 17-18. ISBN 0-87021-893-X. (ang.)
  4. Brook 1999 ↓, s. 126.
  5. Friedman 2011 ↓, s. 270–71.
  6. Brook 1985 ↓, s. 278.
  7. Friedman 2011 ↓, s. 275–76.
  8. Jane 1904 ↓, s. 182.
  9. Friedman 2011 ↓, s. 114.
  10. Brook 1999 ↓, s. 125-126.
  11. a b c d Silverstone 1984 ↓, s. 336.
  12. Forczyk 2009 ↓, s. 24, 41–44.
  13. Forczyk 2009 ↓, s. 45–46.
  14. Warner i Warner 2002 ↓, s. 279.
  15. a b Forczyk 2009 ↓, s. 46.
  16. Warner i Warner 2002 ↓, s. 279-282.
  17. Forczyk 2009 ↓, s. 51–52.
  18. Campbell ↓, s. 263.

Bibliografia

  • Peter Brook: Warships for Export: Armstrong Warships 1867 – 1927. Gravesend, Kent, UK: World Ship Society, 1999. ISBN 0-905617-89-4. (ang.)
  • Brook, Peter (1985). "Armstrong Battleships for Japan". Warship International (Toledo, Ohio: International Naval Research Organization) XXII (3): 268–82. ISSN 0043-0374. 
  • N.J.M. Campbell: The Battle of Tsu-Shima, Parts 1, 2 and 4. T. II. London: Conway Maritime Press, 1978, s. 46–49, 127–35, 258–65. ISBN 0-87021-976-6. (ang.)
  • Campbell, N.J.M. (1978). Preston, Antony, ed. The Battle of Tsu-Shima, Part 4 II. London: Conway Maritime Press. pp. 258–65. ISBN 0-87021-976-6. 
  • Robert Forczyk: Russian Battleship vs Japanese Battleship, Yellow Sea 1904–05. Oxford, UK: Osprey, 2009. ISBN 978-1-84603-330-8. (ang.)
  • Evans, David; Peattie, Mark R. (1997). Kaigun: Strategy, Tactics, and Technology in the Imperial Japanese Navy, 1887–1941. Annapolis, Maryland: Naval Institute Press. ISBN 0-87021-192-7. 
  • Norman Friedman: Naval Weapons of World War One. Barnsley, South Yorkshire, UK: Seaforth, 2011. ISBN 978-1-84832-100-7. (ang.)
  • Hoare, J. E. (1999). Britain and Japan, Biographical Portraits, Volume III. Routledge. ISBN 1-873410-89-1. 
  • Paul H. Silverstone: Directory of the World's Capital Ships. New York: Hippocrene Books, 1984. ISBN 0-88254-979-0. (ang.)
  • Denis Warner, Peggy Warner: The Tide at Sunrise: A History of the Russo-Japanese War, 1904–1905. Wyd. 2. London: Frank Cass, 2002. ISBN 0-7146-5256-3. (ang.)

External links