Park Kultury i Wypoczynku w Gliwicach

Park Kultury i Wypoczynku
Ilustracja
nieczynna muszla koncertowa
Państwo  Polska
Miejscowość Gliwice
Dzielnica Zatorze
Adres {{{adres}}}
Powierzchnia 197,6026 ha
Położenie na mapie Gliwic
Mapa lokalizacyjna Gliwic
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}|}

Park Kultury i Wypoczynku (patrz: Toponimia) – las komunalny o charakterze naturalnym[1] na Zatorzu, w Gliwicach, założony w XVII wieku. Należy do leśnego Pasa Ochronnego GOP[2]. Według Waloryzacji przyrodniczej Gliwic na podstawie badań ornitologicznych park jest obszarem przyrodniczo cennym, a proponowaną formą ochrony tego obszaru to obszar krajobrazu chronionego[3].

Toponimia

Nazwa las miejski (niem. Stadtwald) pojawia się już na mapie z 1812 roku[4]. Nazwę Stadtwald nosiła też całą dzielnica Zatorze[5]. Wytyczona w 1904 roku ulica Okrzei nosił nazwę Stadtwaldstraße[6].

Po 1945 roku została ustanowiona nazwa Park Kultury i Wypoczynku[7]. Pełna nazwa to Park Kultury i Wypoczynku dla miast Gliwice-Zabrze[8], skrótowo Park Gliwice-Zabrze[1]. Od 1992 roku jest to również Las Komunalny[9]. Inne nazwy to: Las Żorek (Siorek[10]), Park Leśny[11]i lasek Chorzowski[7].

Obszar

Na terenie parku znajduje się siedem wzniesień, będących pozostałością po kulochwytach będących częścią strzelnicy[7], o wysokości od kilku do kilkunastu metrów. Przez park przebiegają przydrożne rowy melioracyjne, które są oczyszczane[12]. Przez park przebiega ścieżka dydaktyczna, składająca się z kilkunastu tablic pokazujących najczęściej występujące gatunki drzew w parku. Ma ona około 975 m i przebiega pomiędzy placem zabaw przy ul. Brzozowej i placem zabaw przy Horsta Bienka[13]. Granice parku wyznaczają:

  1. Cmentarz Lipowy i żydowski na zachodzie,
  2. ulica Brzozowa i Chorzowska na południu,
  3. Aleja Jana Nowaka-Jeziorańskiego na północnym-wschodzie,
  4. pola uprawne na północy.

Wzdłuż ulicy Karola Szymanowskiego, ciągnącej się przez park, są rozlokowane ruiny fundamentów, które najprawdopodobniej są pozostałościami niemieckiego magazynu amunicji[7].

Powierzchnia

  • 1865 – 1612 mórg[14] (ok. 412 ha),
  • 1885 – 1608 mórg[15] (411 ha[16]),
  • Po 1945 – 364 ha[17],
  • 2008 – ok. 224 ha[10],
  • 2010 – 197,6026 ha[9]

Drzewostan

Dominują drzewa liściaste (głównie buki i dęby – ich siedliska tu dominują), ale gdzieniegdzie są też obecne gatunki iglaste[10]. Na terenie parku przeprowadza się cięcia sanitarne drzew[8]. Na niewielkich powierzchniach zachowały się starsze drzewostany, dominują lasy ze sztucznego odnowienia[18]. Kształtują się w obrębie tego lasu siedliska grądów, borów mieszanych oraz fragmenty łęgów i wilgotnych borów trzcinnikowych[1]. W XIX wieku w lesie miejskim występowały buki, wierzby białe, olchy, jesiony, klony, kasztanowce, robinie akacjowe, sosny, modrzewie, miłorząb i dęby. Na jego terenie istniała granica drzewostanu bukowego i iglastego (z przewagą sosny)[19]. Od 1991 roku co roku w lesie jest sadzonych 20 tys. drzew[10]. Na drzewach znajduje się ponad 300 budek dla ptaków, które w 2007 roku zajęło 200 ptaków (sikorki, kowaliki, muchołówki, pleszki i pełzacze), ale także wiewiórki i myszy[12].

Historia

Las Miejski na mapie z 1812 roku
Na mapie z 1929 jako Stadtwald

Pierwsze wzmianki o lesie na tym terenie pochodzą ze średniowiecza[20], ale nie należał wtedy do Gliwic. Początek parku koło ulicy Chorzowskiej sięga XVII wieku, gdzie kronika miasta wspomina o lasach komunalnych[9]. Przez większość czasu zieleń przy ulicy Chorzowskiej nie była uporządkowana.

Archiwum rejencji opolskiej z lat 1814-17 wspomina, że lasy miejskie Gliwic składały się z trzech obwodów: Siorek, Stary Las i las Żernicki[10].

W XIX wieku dzięki zameczkowi leśnemu stał on się znacznie bardziej popularny[20]. W 1864 roku miasto sprzedało część lasu o powierzchni 206 mórg za 25 000 talarów[21], a w 1866 roku kolejne 62 morgi miasto sprzedało kolei[22]. 7 grudnia 1868 roku huraganowy wiatr zniszczył dużą połać lasu[23], około 800 drzew[24]. 19 kwietnia 1903 roku wiatr powalił 2000 drzew[25]. 2 lipca 1909 roku na terenie lasu odbyły się X Niemieckie Igrzyska Młodzieży, w których rywalizowały 254 szkoły z całych Niemiec. Szacuje się, że w igrzyskach uczestniczyło 50 000 osób[26]. W 1910 roku przy Zameczku Leśnym powstał prowizoryczny pas startowy, na którym rozegrano wyścig motocyklowy[27]. W 1912 roku na terenie lasu miejskiego została po raz pierwsza znaleziona ćma z gatunku Alcis repandata[28].

W czasie II wojny światowej w pomieszczeniach Zameczku Leśnego była skoszarowana część robotników przymusowych pracujących w pobliskiej parowozowni[29]. Na terenie lasku prawdopodobnie istniał niemiecki magazyn amunicji. Po wojnie w ramach rozminowania kraju zdetonowano znalezioną amunicję. Na tym terenie polskie wojsko niszczyło konfiskowaną broń oraz detonowało niewybuchy z innych części kraju[7].

Po 1945 roku park miał 364 ha, a Zameczek Leśny odwiedzało od 15 do 20 tys. osób[17]. W 1954 roku powołano komitet budowy Parku Kultury i Wypoczynku[30]. W 1970 roku przez środek parku przeprowadzono Szlak Husarii Polskiej[7].

Pierwsze plany powojenne zagospodarowania tych terenów to lata 1992-2001, a następne w latach 2002-2012[9]. 1 listopada 2004 roku kosztem lasu oddano do użytku nową część Cmentarza Lipowego. Wydzielono z niego 5,17 ha, czyli 2,5% jego powierzchni. Zostawiono 55 drzew iglastych i 2540 krzewów iglastych i liściastych[31]. 2 maja 2012 roku doszło w parku do pożaru, w którym spłonęło kilkaset metrów kwadratowych podszytu[32].

Obiekty

Zameczek Leśny

Projekt Zameczku Leśnego został złożony przez Eugena Kohna w 1895 roku w firmie Georga Lüthge. Była to kawiarnia w stylu angielsko - chińskim[19]. 29 lipca 1896 roku został uroczyście otwarty[33]. W 1950 roku stał się on siedzibą przedsiębiorstwa Budowy Przemysłu Ciężkiego w Gliwicach. W latach 1959-1962 występował w nim kabaret Czarny Kot. W latach 1960-1976 należał do Gliwickich Zakładów Gastronomicznych, a potem do spółdzielni Społem. W 2010 roku po procesie sądowym przyznano go miastu[7].

Sztuczny tor kolarski

Tor kolarski miał 400 m długości, 8 szerokości. Został otwarty 12 września 1897 roku i był największym takim obiektem w Niemczech. Tor został zbudowany z drewna, miał powierzchnię 33 000 m², a jego trybuny mogły pomieścić 3100 widzów, w tym 800 w części zadaszonej i 2300 na odkrytych trybunach[34].

Pozostałe
  • muszla koncertowa – otwarta 12 września 1897[35],
  • ścieżka edukacyjna – zespół 12 tablic z opisem fauny lasu[36], zbudowanych w 2011 roku,
  • 2 place zabaw – jeden przy ul. Brzozowej, drugi przy Horsta Bienka[37],
  • nieczynny basen – założony w latach międzywojennych, z fontanną i rzeźbą Trzech dziewcząt, autorstwa rzeźbiarza Hansa Breittenbacha[7],
  • kort tenisowy – otwarty w latach międzywojennych, obecnie nie istnieje,
  • leśniczówka,
  • lotnisko – zbudowane w 1910, obecnie nie istnieje[7]. Startował z niego inżynier Dornier, wykonując szereg lotów pasażerskich, wzbijając podczas nich się na 50 m[27].
  • przystanek linii kolejowej położony przy Zameczku Leśnym[38]. Zajezdnia tramwajowa została zlikwidowana w maju 1972[39].

Trasy

szlaki piesze
trasy rowerowe[40]
  • szlak rowerowy niebieski trasa nr. 397, długości 500 m, przy ul. Chorzowskiej
  • szlak rowerowy czerwony trasa nr. 400, długości 2 km
  1. a b c Krzysztof Jędrzejko: Mchy (bryopsida) Górnośląskiego okręgu przemysłowego i leśnego pasa ochronnego wobec antropopresji. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990, s. 19. ISBN 83-04-03295-3.
  2. Uchwała nr XVI/66/71 MIEJSKIEJ RADY NARODOWEJ W GLIWICACH. [dostęp 28 września 1971].
  3. www.gddkia.gov.pl: Raport o oddziaływaniu na środowisko węzła "Sośnica" na skrzyżowaniu autostrad A1 i A4. 2006. s. 14.
  4. Situations Plan der Stadt Gleiwitz mit ihren Vorstaedten und Umgebungen im Jahre 1812. Gliwice: Oberschlesische Lichtpaus- und Plandruck Anstalten, 1911.
  5. Załącznik do Uchwały Nr XXII/476/2012 Rady Miejskiej w Gliwicach z dnia 23 sierpnia 2012 r. 2011.
  6. Dudziński i 2012 53 ↓.
  7. a b c d e f g h i Marian Jabłoński: Złote lata Waldschlossen. [dostęp 29 lutego 2012].
  8. a b Andrzej Szefer, Józef Antosz: Gliwice: zarys rozwoju miasta i okolicy : praca zbiorowa. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1976, s. 460.
  9. a b c d mzuk.pl: Lasy Komunalne. [dostęp 2012].
  10. a b c d e Porządki w lesie. „Miejski Serwis Informacyjny”. 30/2008, s. 5, 24 lipca 2008. ISSN 1642-1108. 
  11. Gliwice. W: Maria Irena Mileska: Słownik geograficzno-krajoznawczy Polski. Wydawnictwo Naukowe PWN. ISBN 83-01-09822-8.
  12. a b Parki, skwery, zieleńce. „Miejski Serwis Informacyjny”. 30/2007, s. 7, 26 lipca 2007. ISSN 1642-1108. 
  13. gliwice.naszemiasto.pl: W parku przy ulicy Chorzowskiej powstanie ścieżka dydaktyczna. [dostęp 2010-06-23].
  14. Felix Triest. Topographisches Handbuch von Oberschlesien: Zur Auftrage der Königlichen Regierung und nach amtlichen Quellen herausgegeben. , s. 479, 1865. Wrocław. OCLC 315739117. 
  15. wyd. pod red. F. Sulimierskiego, B. Chlebowskiego, J. Krzywickiego i W. Walewskiego: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. II. Warszawa: 1880-1902, s. 593.
  16. na podstawie spisu miar na początku słownika
  17. a b Jodliński 2006 ↓, s. 79.
  18. Acta biologica, Tomy 5-7. , s. 145, 1978. Uniwersytet Śląski. 
  19. a b Jodliński 2006 ↓, s. 73.
  20. a b Jacek Madeja: Zameczek i las mają szansę ożyć. [dostęp 28 maja 2008].
  21. Schmidt 2009 ↓, s. 55.
  22. Schmidt 2009 ↓, s. 57.
  23. Tomasz Dudziński: Gruss aus Gleiwitz cz.V. [dostęp luty 2012].
  24. Schmidt 2009 ↓, s. 58.
  25. Dudziński 2012 ↓, s. 50.
  26. Dudziński 2012 ↓, s. 61.
  27. a b Dudziński 2012 ↓, s. 63.
  28. Mitteilungsblatt für Insektenkunde. , s. 14, 1958. Berlin. OCLC 213809263. 
  29. Stanisław Brzana. Krótki zarys historii ZNLE. „Zeszyty Gliwickie”. 9, 1972. 
  30. Tomasz Dudziński: Gruss aus Gleiwitz, cz.XI. [dostęp marzec 2012].
  31. gliwice.naszemiasto.pl: Nowa część Cmentarza Lipowego zostanie oddana do użytku 1 listopada. [dostęp 2004-10-28].
  32. info-poster.eu: Pożar w gliwickim Parku Kultury i Wypoczynku!. [dostęp 2 maja 2012].
  33. Dudziński 2012 ↓, s. 39.
  34. Jodliński 2006 ↓, s. 77.
  35. Dudziński 2012 ↓, s. 41.
  36. infogliwice.pl: Nauka poszła w las. [dostęp 28 września 2011].
  37. www.mzuk.gliwce.pl: Place zabaw. [dostęp 2012].
  38. Przemysław Nadolski: Zarys dziejów komunikacji tramwajowej w Gliwicach (do 1945 r.). 2010.
  39. Tomasz Dudziński: Gruss aus Gleiwitz cz.XII. [dostęp luty 2012].
  40. Trasy rowerowe w Gliwicach- mapa.

Bibliografia

  • Waldschlossen (Zameczek Leśny). W: Leszek Jodliński: Gliwice znane i nieznane: zabytki Gliwickich Dni Dziedzictwa Kulturowego, Tom 2. Muzeum w Gliwicach, 2006. ISBN 978-83-89856-33-3.
  • Jacek Schmidt: Kalendarium. Daty i wydarzenia z historii Gliwic i okolicy 1250 - 1945. Gliwice: PG Electronics, 2009. OCLC 643443155.
  • Tomasz Dudziński: Gruss aus Gleiwitz, cz.VI. Gliwice: 2012.