Pięćdziesiąt Biblii Konstantyna

Kodeks Watykański
Kodeks Synajski

Pięćdziesiąt Biblii Konstantyna – pięćdziesiąt egzemplarzy Biblii, które na polecenie cesarza Konstantyna Wielkiego przygotować miał Euzebiusz z Cezarei. Fakt ten został opisany przez Euzebiusza w Vita Constantini (Życie Konstantyna), w księdze IV, rozdziałach 36-37. W wieku XIX powstały spekulacje na temat możliwości przetrwania co niektórych kopii do naszych czasów. Wskazywane są Kodeks Synajski i Kodeks Watykański.

Nota Euzebiusza

Polecenie cesarskie zostało następująco opisane przez Euzebiusza w Vita Constantini (Życie Konstantyna), w księdze IV, rozdziałach 36-37:

"Uznałem za stosowne wskazać Twojej Roztropności, abyś profesjonalnym kopistom, dobrze znającym się na sztuce, polecił przepisać na starannie przygotowanych pergaminach, w sposób czytelny i w poręcznej, przenośnej formie, pięćdziesiąt kodeksów Świętych Pism, których przygotowanie i użytek uważasz za niezbędny dla nauczania Kościoła" (Eusebii Pamphili, De vita Constantini, IV, 36)[1].

O wykonaniu tego polecenia wiemy tylko tyle: (...) εν πολυτελως ησκημενοις τευχεσι τρισσα και τετρασσα διαπεμψαντων ημων (De vita Constantini, IV, 37). W dostępnym dla polskiego czytelnika przekładzie T. Wnętrzak czytamy: "Wysłaliśmy mu kunsztownie i wspaniale ozdobione woluminy złożone z trzech albo czterech foliałów" (Życie Konstantyna, WAM, Kraków 2007). Jest to jednak jeden z wielu sposobów, w jaki niejasny tekst Euzebiusza można interpretować. Tekst Euzebiusza jest wyjątkowo niejasny ze względu na wieloznaczność terminu τευχος (naczynie, dzban, futerał na zwoje papirusowe; tom, księga, nawet kolumna tekstu) i dlatego jest na różne sposoby interpretowany. Możliwymi są następujące interpretacje tego tekstu:

  1. kodeksy zostały przygotowane w trzech, albo czterech tomach – tak interpretował Bernard de Montfaucon;
  2. kodeksy zostały wysłane w trzech, albo czterech skrzyniach (naczyniach) – możliwość tę zasygnalizował F. A. Heinichen;
  3. kodeksy zostały zaaranżowane w foliałach po trzy lub cztery folios (podwójnych kart) – tak chciał Scrivener;
  4. tekst kodeksów jest pisany w trzech albo czterech kolumnach – tak chciał Tischendorf, Gebhardt i Gregory.

Kodeks Synajski i Watykański

Odkrywca Kodeksu Synajskiego Konstanty Tischendorf uważał, że Kodeks Synajski oraz Kodeks Watykański należały do owych pięćdziesięciu Biblii sporządzonych przez Euzebiusza w Cezarei. Jego zdaniem kodeksy przygotowane przez Euzebiusza były pisane albo w trzy (jak ma Kodeks Watykański), albo w cztery kolumn na stronę (jak ma Kodeks Synajski)[2][3]. Pogląd ten podzielał również Pierre Batiffol[4].

Scrivener zwrócił uwagę na różnice zachodzące pomiędzy oboma rękopisami. Kodeks Synajski stosuje Kanony Euzebiusza, podczas gdy Kodeks Watykański posługuje się starszym systemem dzielenia ewangelicznego tekstu. Kodeks Watykański sporządzony został w formacie po 5 folios w jednym foliale, natomiast Synajski po 8. Wskazał też na trudności w pogodzeniu obu kodeksów z opisem Euzebiusza, jego zdaniem miały one po trzy lub cztery folios w jednym foliale (powołał się na łaciński przekład Valesiusa). Tekst Euzebiusza jest zbyt niejasny, by szukać w nim oparcia dla wątpliwych hipotez[5].

Westcott i Hort powołali się na listę ksiąg świętych sporządzoną przez Euzebiusza kilka lat wcześniej, a zamieszczoną przezeń w "Historii Kościelnej" (III księga, 25), którą trudno uzgodnić z jakimkolwiek z zachowanych rękopisów. Prawdopodobnie więc żadna z 50 kopii Biblii sporządzonych przez Euzebiusza nie zachowała się do dnia dzisiejszego[6].

Caspar René Gregory wierzył, że Kodeks Watykański i Synajski powstały w Cezarei, i mogły należeć do owych 50 rękopisów Biblii sporządzonych na polecenie Konstantyna[7][8].

Frederic G. Kenyon zauważył, że brak wystarczających dowodów, by wierzyć że kodeks Watykański i Synajski należą do owych pięćdziesięciu egzemplarzy. Oba kodeksy powstały raczej w Aleksandrii niż w Cezarei[9].

Victor Gardthausen argumentował, że Sinaiticus jest o co najmniej 50 lat młodszy niż Vaticanus i hipotetycznie tylko on mógłby wchodzić do owych 50 egzemplarzy[10].

Kirsopp Lake (1872-1946) był przekonany, że egipskie pochodzenie obu kodeksów jest bardziej prawdopodobne niż cezarejskie. Sinaiticus stosuje dziwną transkrypcję terminu κραβαττος jako κραβακτος, a zamiast Ισραηλειτης daje Ισδραηλειτης, Vaticanus podobnie ma Ιστραηλειτης. Formy te spotykane są tylko w egipskich papirusach. Kolejność Listów Pawłowych jest właściwa dla koptyjskiej tradycji i jest zgodna z kolejnością przekazaną przez Atanazego w Liście wielkanocnym z 367 roku. Niemniej oba kodeksy mogły należeć do owych 50 kopii, jakkolwiek zostały sporządzone w Aleksandrii na polecenie Euzebiusza[11].

Hermann von Soden był zdania, że rękopisy reprezentowały tekst cezarejski. B. H. Streeter wysłane rękopisy reprezentowały recenzję Lucjana z Antiochii i dlatego Hieronim będąc w Konstantynopolu około roku 380 spotkał tam ten właśnie tekst[12].

Skeat rozwinął hipotezę Tischendorfa. Zdaniem Skeata Kodeks Watykański został odrzucony przez cesarza, ponieważ nie zawierał Kanonów Euzebiusza, zawierał wiele not korektorskich (uczynionych jeszcze w skryptorium), a ponadto brakowało w nim ksiąg Machabejskich[13].

Kurt Aland, Bruce M. Metzger i inni hipotezę Tischendorfa uznali za mało prawdopodobną[14]. Zdaniem Parkera Kodeks Synajski powstał w latach 350-360, wskazał też że nie było to jedyne tego typu przedsięwzięcie w tamtych czasach, że podobnego dokonał Atanazy Wielki za Konstansa i niemal na pewno były podejmowane inne tego typu przedsięwzięcia w tamtych czasach[15]. Przede wszystkim fakt, że oba rękopisy przekazują tekst Nowego Testamentu według tradycji aleksandryjskiej czyni tę hipotezę mało prawdopodobną.

Wpływ na historię tekstu

Kopie zamówione przez Konstantyna miały służyć dla Konstantynopola. Niezależnie od tego, w innych miejscach, powstały kopie dla innych kościołów. Inną notę o podobnym przedsięwzięciu znajdujemy u Atanazego, który informuje, że posłał Euzebiuszowi z Nikomedii księgi zawierające Pismo Święte, przygotowane na jego polecenie (ok. 341)[16]. Atanazy mógł otrzymać to żądanie pomiędzy 23 listopadem 337 roku a 16 kwietniem 339 roku[17][15]. Atanazy nie podaje liczby sporządzonych przez siebie kopii. J. Duplacy oszacował, że całkowita liczba rękopisów powstałych w IV wieku wynosiła 1500-2000, po 4-5 kopii dla każdej diocezji[18].

Tak wielka liczba rękopisów wysłana do stolicy cesarstwa musiała wywrzeć wpływ na historię tekstu Nowego Testamentu. Heinrich Schumacher (1883-1949) uważał, że Euzebiusz przygotował 50 lekcjonarzy. Tekst późniejszych lekcjonarzy bizantyjskich pochodzi właśnie stąd[19].

Hermann von Soden tekst reprezentowany przez 50 Biblii Konstantyna oznakował przy pomocy symbolu I. Uważał, że tekst ten jest rezultatem recenzji dokonanej przez Pamfila w Cezarei ok. roku 300. Tekst ten nie zachował się w czystej postaci. Frederic G. Kenyon był zdania, że tekst owych kopii reprezentował raczej antiocheńską niż aleksandryjską tradycję tekstualną[20]. Streeter uznał, że Euzebiusz użył starych rękopisów przechowywanych w bibliotece cezarejskiej, których tekst jest bliski dla tekstu cytatów Orygenesa. Ten typ tekstu Streeter nazwał cezarejskim[21].

  1. Euzebiusz z Cezarei, Życie Konstantyna, przeł. T. Wnętrzak, WAM, Kraków 2007, s. 228.
  2. Novum Testamentum Graece ad Antiquissimos Testes Denuo Recensuit, Tischendorf, Editio Octava Critica Maior, Leipzig 1884, vol. III, p. 348
  3. Price, I. M. (1923), The Ancestry of Our English Bible an Account of Manuscripts, Texts and Versions of the Bible, Sunday School Times Co, s. 146 f.
  4. Pierre Batiffol, Codex Sinaiticus, w DB. 1, 1883-1886.
  5. F. H. A. Scrivener: A Plain Introduction to the Criticism of the New Testament. Cz. 1. London: George Bell & Sons, 1894, s. 118-119.
  6. Westcott & Hort, Introduction to the New Testament in the Original Greek (Harper & Brothers: New York 1882), p. 74.
  7. Caspar René Gregory, The Canon and Text of the New Testament (Edinburgh 1907), p. 327, 345
  8. Caspar René Gregory: Textkritik des Neuen Testaments. T. 1. Leipzig: Hinrichs, 1900, s. 22.
  9. Frederic G. Kenyon, Manuscripts, w: Criticism of the New Testament (New York, Charles Scribner's Sons: 1902), s. 46.
  10. Victor Gardthausen: Griechische paleographie. Cz. 2. Leipzig: 1913, s. 124–125.
  11. Kirsopp Lake, The Sinaitic and Vatican manuscripts and the copies sent by Eusebius to Constantine HTR, vol. XI (1918), ss. 32-35.
  12. B. H. Streeter, The Four Gospels, MacMillan & Co Limited 1924.
  13. Teodor Cressy Skeat, The Codex Sinaiticus, The Codex Vaticanus and Constantine, Journal of Theological Studies 50 (1999), ss. 583–625.
  14. Bruce M. Metzger, Bart D. Ehrman: The Text of the New Testament: Its Transmission, Corruption, and Restoration. New York, Oxford: Oxford University Press, 2005, s. 15-16, 69. ISBN 978-0-19-516122-9.
  15. a b D. C. Parker, Codex Sinaiticus: The Story of the World’s Oldest Bible, London: The British Library, 2010, s. 22.
  16. Atanazy, Apologia ad Constantium, 4
  17. Theodore Cressy Skeat, Dating and Origin of Codex Vaticanus, w: James Keith Elliott, The collected biblical writings of T. C. Skeat, s. 284.
  18. Philip W. Comfort: Encountering the Manuscripts: An Introduction to New Testament Paleography & Textual Criticism. Neshville, Tennessee: Broadman & Holman Publishers, 2005, s. 49. ISBN 978-0-8054-3145-2.
  19. Heinrich Schumacher: A handbook of Scripture study. 1922, s. 47.
  20. Frederick G. Kenyon: Our Bible and the Ancient Manuscripts. Wyd. 4. London: British Museum, 1939, s. 115.
  21. Burnett Hillman Streeter: The Four Gospels. A Study of Origins the Manuscripts Tradition, Sources, Authorship, & Dates. MacMillan & Co Limited, 1924, s. 90. [dostęp 2010-12-05]. (ang.)

Bibliografia

  • Kirsopp Lake. The Sinaitic and Vatican manuscripts and the copies sent by Eusebius to Constantine. „HTR”. Vol. XI, s. 32-35, 1918. 
  • David C. Parker, Codex Sinaiticus: The Story of the World’s Oldest Bible, London: The British Library, 2010, ss. 19-24. [na stronach 23-24 bibliografia]
  • Teodor Cressy Skeat. The Codex Sinaiticus, The Codex Vaticanus and Constantine. „Journal of Theological Studies”. 50, s. 583–625, 1999. 

Linki zewnętrzne