Piotr Arbués

Zobacz też: innych świętych o imieniu Piotr.
{{{rodzaj}}}
{{{imię}}}

Pedro Arbués de Épila
{{{tytuły}}}
[[Plik:{{{grafika}}}|240x240px|alt=Ilustracja|{{{podpis grafiki}}}]]
{{{podpis grafiki}}}
Data i miejsce urodzenia {{{data urodzenia}}}
{{{miejsce urodzenia}}}
Data i miejsce śmierci {{{data śmierci}}}
{{{miejsce śmierci}}}
Czczony przez {{{kościół}}}
Beatyfikacja {{{data beatyfikacji}}}
{{{miejsce beatyfikacji}}}
przez {{{beatyfikujący}}}
Kanonizacja {{{data kanonizacji}}}
{{{miejsce kanonizacji}}}
przez {{{kanonizujący}}}
Wspomnienie {{{wspomnienie}}}
Atrybuty {{{atrybuty}}}
Patron {{{patron}}}
Szczególne miejsca kultu {{{miejsce kultu}}}
[[Plik:{{{faksymile}}}|130x100px|alt=Faksymile|]]

Piotr Arbués, Piotr z Arbués, hiszp. Pedro Arbués de Épila[1] (ur. między 1440 a 1442 w Épili koło Saragossy[2], zm. 17 września 1485 w Saragossie) – święty Kościoła katolickiego, męczennik[3], hiszpański inkwizytor.

Biografia

Pochodził z wielodzietnej szlacheckiej rodziny Antonio Arbuésa y Jimenez de Villanueva i Sanchy Ruiz de Sodava[2]. Początkowo studiował na uniwersytecie w Huesca, dalszą naukę kontynuował w Saragossie i tam uzyskał stopień doktora i mistrza literatury[2]. Po studiach odbytych w Bolonii (1469-1473) uzyskał doktorat obojga praw. 30 września 1474 wybrany został kanonikiem kościoła metropolitalnego w Saragossie, a po odbyciu nowicjatu kanoników i złożeniu ślubów (9 lutego 1476 roku) podjął pracę dydaktyczną jako profesor szkoły katedralnej w Saragossie[2]. Będąc już kapłanem zasłynął jako kaznodzieja, mawiano też, że miał dar proroctwa[4]. 4 maja 1484 król Ferdynand II Katolicki na wniosek Wielkiego Inkwizytora Hiszpanii Tomása de Torquemady mianował go wraz z Gasparem Juglarem inkwizytorem trybunału inkwizycyjnego w Saragossie[5], obejmującego swą jurysdykcją całą Aragonię właściwą[a]. Celem inkwizycji było wykrywanie i karanie fałszywych nawróceń wśród chrześcijan pochodzenia żydowskiego (tzw. judeoconversos lub marrani). Piotr niechętnie podjął się nowego zadania[4].

Mianowanie nowych inkwizytorów na terenie Aragonii napotkało znaczny opór miejscowych elit. Część z nich należała do środowiska konwertytów i obawiała się represji, tym bardziej że działające od 1481 w Andaluzji trybunały inkwizycyjne surowo obchodziły się z ich pobratymcami i to bez względu na ich pozycję społeczną. Protestowało także wielu "starych chrześcijan", którzy uważali wprowadzenie nowych trybunałów inkwizycyjnych za naruszenie lokalnych praw (fueros). Za niezgodne z fueros uważano zwłaszcza takie elementy procedury inkwizycji, jak utajnianie imion świadków oraz konfiskowanie majątku skazanych[6]. Mimo poparcia dla inkwizycji ze strony króla, opozycja ta zdołała faktycznie zablokować działalność nowego trybunału[7]. W ciągu całego okresu sprawowania urzędu inkwizytora Piotr wydał jedynie trzy wyroki, wszystkie ogłoszone na auto-da-fé w dniu 3 czerwca 1484: dwóch marranów stracono, a na jedną kobietę wydał wyrok pośmiertny[b]. Pomimo faktycznego zablokowania działalności trybunału, w środowisku aragońskich marranów pojawił się pogląd, że tylko zamordowanie inkwizytora Piotra może rozwiązać problem i usunąć zagrożenie, a pomysł ten poparło także kilku prominentnych "starych chrześcijan"[8]. Według późniejszych przekazów, grupa mająca dokonać mordu była motywowana przez rabina z Saragossy następującymi słowami[c]:

Szanowni żydzi. Nasza wiara została znieważona. Nasz kult został zakazany. Nie możemy odprawiać naszych świąt nowiu i naszej czcigodnej paschy. Ta Inkwizycja całkowicie zagraża naszej religii, niech umrze przywództwo, z którego rodzi się nasze nieszczęście i nasza szkoda i w ten sposób będziemy spokojni i bezpieczni[2].

Niewykluczone, że pierwszym celem spiskowców był współpracownik Piotra, inkwizytor Gaspar Juglar. Jego nieoczekiwana śmierć w styczniu 1485 nasunęła podejrzenie, że został otruty przez marranów, jednak śledztwo niczego nie wykazało[9]. Pewne jest natomiast, że w kwietniu lub maju 1485 podjęto pierwszą, nieudaną próbę zamachu na Piotra, jednak zamachowcy, którzy wkradli się do jego mieszkania, zostali spłoszeni[10]. Po tym wydarzeniu Piotr zaczął nosić pod szatą kolczugę, a na głowie żelazny kołpak[11], poza tym jednak nie podjął dodatkowych środków ostrożności i nie zgodził się na przydzielenie mu ochrony[12].

Według H. Frosa Jego obecność w mieście w tym czasie była wynikiem stawienia się na wezwanie dla uczestnictwa w egzekucji jednego z marranów[13]. Pozostałe źródła nie wspominają tej okoliczności[14][15][16][17] zaś W. Monter twierdzi, że od czerwca 1484 aż do zabójstwa Piotra inkwizycja w Saragossie nie podejmowała żadnych działań przeciw marranom[18]. Z opublikowanej listy autos da fe w Saragossie w latach 1484 do 1502 wynika, że od 3 czerwca 1484 do 20 grudnia 1485 inkwizycja nie ogłosiła w tym mieście żadnych wyroków[19]. Spiskowcy, wśród których byli Juan de Esperandeo, Mateo Rama, Tristan de Leonis, Bernard Leofant i Antoni Gran, pod wodzą Juana de la Abadia dopadli go w końcu w nocy z 15 na 16 września 1485[2][20](istnieją też opracowania datujące zamach o dobę wcześniej, tj. z 14 na 15 września)[12], gdy modlił się samotnie przed ołtarzem głównym katedry w Saragossie, gdzie przybył by odmówić zwyczajowe modlitwy przewidziane regułą kanoników[14][15][16][17]. Do katedry weszło ośmiu zamachowców, którzy zaatakowali go nożami. Zmarł dwa dni później wskutek odniesionych obrażeń między godziną pierwszą a drugą w nocy z 16 na 17 września[21].

Przeprowadzone następnie śledztwo wykazało, że w spisek przeciw niemu było zaangażowanych wiele wpływowych osobistości, głównie z grona konwertytów, co spowodowało zmianę nastrojów wśród "starych chrześcijan" i podsyciło niechęć wobec Żydów[22]. Aragońskie kortezy zgodziły się na zawieszenie fueros i całkowicie zrezygnowały z dalszej opozycji wobec inkwizycji. W latach 1486–88 kilkudziesięciu marranów podejrzewanych o udział w spisku na życie Piotra Arbués zostało ukaranych (w tym wielu straconych) w publicznych autos da fe[23].

Dzień obchodów

Jego wspomnienie obchodzone jest w dzienną rocznicę śmierci.

Relikwie i sanktuaria

Zamordowanego inkwizytora niemal od razu zaczęto czcić jako świętego i powiadano, że jego krew czyni cuda[24].

Piotr Arbués pochowany został w miejscu, w którym go zamordowano na terenie katedry San Salvador w Saragossie.

Proces beatyfikacyjny i kanonizacyjny

Za akceptacją papieża Aleksandra VII od 17 kwietnia 1664 dopuszczono do lokalnego kultu męczennika w Saragossie[3][25]. Postać zamordowanego inkwizytora do martyrologiów trafiła w 1748 roku, a Pius IX potwierdził świętość Piotra z Arbués, kanonizując go 29 czerwca[3] 1867 roku. Kanonizacja ta wzbudzała duże kontrowersje ze względu na pełnienie przez niego funkcji inkwizytora w okresie wzmożonych represji przeciwko żydowskim konwertytom. Spotkała się ona z protestami nie tylko środowisk żydowskich, ale także wielu chrześcijan[26].

  1. Monarchia aragońska obejmowała także Katalonię, Walencję i Baleary, dla których utworzono oddzielne trybunały.
  2. Lea, s. 592-593; inny inkwizytor Gaspar Juglar przewodniczył jednemu auto da fe w dniu 10 maja 1484, gdzie cztery osoby pojednały się z Kościołem i otrzymały kary pokutne (Lea, 's. 244, przyp. 35 oraz s. 593). Henry Kamen, s. 54, uważa, że daty obu tych autos-da-fé należy przesunąć na rok 1485, jednak przynajmniej auto-da-fé, któremu przewodniczył Juglar, musiało odbyć się w 1484, gdyż inkwizytor ten zmarł w styczniu 1485.
  3. Religia żydowska w Aragonii była legalna aż do 1492 roku, a represje po zamordowaniu Piotra w żaden sposób nie dotknęły społeczności żydowskiej, a jedynie konwertytów. Jeszcze w 1486 król Ferdynand sprzeciwił się propozycji usunięcia żydów z diecezji Saragossa (Kamen, s. 25).
  1. Kamen, s. 54; Edwards, s. 73.
  2. a b c d e f Ugolino Giugni: Św. Piotr d’Arbués. W: Artykuł pojawił się w „Sodalitium”, nr 26 z czerwca 1991 r. Z jęz. włoskiego przetłumaczył ks. Anzelm Ettelt. [on-line]. [dostęp 2010-09-18].
  3. a b c Francesco Patruno: San Pietro di Arbues (wł.). [dostęp 2010-09-21].; wydanie książkowe: Święci na każdy dzień.. T. VII. Kielce: Wydawnictwo "Jedność", 2009. ISBN 978-83-7558-292-5, 978-83-7558-299-4.
  4. a b Henry Charles Lea: A History of the Inquisition of Spain.Volume 1. Book 1: Origin and Establishment. Ch. 5: The Kingdoms of Aragon, s. 250. (Original edition, Macmillan, 1906-07)
  5. Kamen, s. 54; oraz Lea, s. 244.
  6. Monter, s. 10-11.
  7. Monter, s. 5 i 11.
  8. Monter, s. 11; Kamen, s. 57.
  9. Lea, s. 244, przyp. 35; Monter, s. 11.
  10. Monter, s. 11-12; Lea, s. 251.
  11. Kamen, s. 57; Edwards, s. 73.
  12. a b Monter, s. 12.
  13. Henryk Fros SJ, Franciszek Sowa: Księga imion i świętych. T. 4: M-P. Kraków: WAM, Księża Jezuici, 2000, s. 628. ISBN 83-7097-671-9.
  14. a b Francesco Patruno: San Pietro di Arbues (wł.). [dostęp 2010-09-21].
  15. a b żywot wg Bollandystów z 1755 roku (łac.). [dostęp 2011-02-05].
  16. a b Ugolino Giugni: Św. Piotr d’Arbués. [dostęp 2010-09-18].
  17. a b Anthony Allaria: The Catholic Encyclopedia: St. Peter Arbues. [dostęp 2011-02-05].
  18. Monter, s. 5 i 11
  19. Henry Charles Lea, s. 592 i nast.
  20. Edwards, s. 73; Kamen, s. 57; Lea, s. 251.
  21. Kamen, s. 57; oraz Lea, s. 250–251.
  22. Paweł Janowski: Encyklopedia "Białych Plam".. T. XIX (suplement A-Mą. Radom: Polskie Wydawnictwo Encyklopedyczne, 2005, s. 299. ISBN 83-912068-0-7.
  23. Kamen, s. 57-58; Monter, s. 12.
  24. Kamen, s. 57.
  25. Monter, s. 58, przyp. 8
  26. The Jewish Encyclopedia: Pedro Arbues (ang.). [dostęp 2011-02-03].

Bibliografia

Szablon:Bibliografia start

  • Henryk Fros SJ, Franciszek Sowa: Księga imion i świętych. T. 4: M-P. Kraków: WAM, Księża Jezuici, 2000, s. 628. ISBN 83-7097-671-9.
  • William Monter: Frontiers of Heresy. The Spanish Inquisition from the Basque Land to Sicily. Cambridge: Cambridge University Press, 1990. ISBN 0-521-52259-5.
  • Henry Kamen: Inkwizycja Hiszpańska. Warszawa: PIW, 2005. ISBN 83-06-02963-1.
  • John Edwards: Inkwizycja hiszpańska. Warszawa: Grupa Wydawnicza Bertelsmann Media, 2002. ISBN 83-7311-497-1.
  • Henry Charles Lea: A History of the Inquisition of Spain. T. 1. New York: Macmillan, 1906.

Szablon:Bibliografia stop