Ploniarka zbożówka

Ploniarka zbożówka
Oscinella frit[1]
(Linnaeus, 1758)
Ilustracja
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ stawonogi
Gromada owady
Rząd muchówki
Rodzina niezmiarkowate
Rodzaj Oscinella
Gatunek Ploniarka zbożówka
Synonimy
  • Chlorops aenea Roser, 1840
  • Chlorops albiseta Meigen, 1830
  • Chlorops distincta Roser, 1840
  • Chlorops fumipennis Meigen, 1830
  • Chlorops nigrimana Roser, 1840
  • Hydrellia rufitarsis Meigen, 1838
  • Musca avenae Bjerkander, 1781
  • Musca hordei Bjerkander, 1777
  • Musca hordei Linnaeus, 1764
  • Musca nigra Linnaeus, 1764
  • Oscinella linciplena Walker, 1859
  • Oscinella plumiseta Duda, 1933
  • Oscinella sziladyi Duda, 1933
  • Oscinis brunnitarsis Macquart, 1835
  • Oscinis flavipes Olivier, 1813
  • Oscinis granarius Curtis, 1846
  • Oscinis nigra Olivier, 1813
  • Oscinis nigra Tucker, 1908
  • Oscinis nigripes Strobl, 1894
  • Oscinis nigripes Strobl, 1898
  • Oscinis viridescens Macquart, 1835

Ploniarka zbożówka (Oscinella frit) – gatunek owada z rodziny niezmiarkowatych (Chloropidae). Żeruje na roślinach wiechlinowatych i może powodować różnej wielkości straty, w zależności od zaatakowanego gatunku rośliny oraz pokolenia. Ograniczeniu jej liczebności sprzyja między innymi prawidłowa agrotechnika.

Opis

Owad dorosły jest czarny o długości około 2 mm[2][3][4][5][6][7][8], z czerwonymi oczami[2][4] i przeźroczystymi metalicznymi skrzydłami z wyraźnym użyłkowaniem[3]. Strona brzuszna jego ciała jest żółta[2][5][6][8] a nogi brązowożółte[2][5]. Bobówka, długości 2–3 mm[5][6][7][8], z 4 ząbkami na początku ciała[5] i z 2 wyrostkami na końcu[5][7]. Larwa jest beznoga lśniąco biała o długości do 4–5 mm[2][3][6][7][8]. Posiada 2 czarne haki gębowe[2][3][7] oraz 2 brodawki na końcu ciała[2]. Jajo jest białe[4][5][6][7][8][9], z czasem żólte[4] o długości 0,6 mm[5][7].

Występowanie

Występuje w Europie, Ameryce Północnej i w części Azji[5]. W Polsce jest dość liczna[3][7].

Cykl życiowy

Life cycle of Oscinella frit L..svg

W sezonie wegetacyjnym ploniarka zbożówka wydaje 3 pokolenia[a][3][4][5][6][8][9]:

● I – od kwietnia do czerwca;
● II – od czerwca do sierpnia;
● III – od sierpnia do początku października[10].

Larwy zimują wewnątrz roślin wiechlinowatych[3][4][5][7][8][9], w pobliżu szyjki korzeniowej[4]. Następnie się przepoczwarczają i na wiosnę następuje wylot imago[3][4][5][7][9]. Dorosłe owady składają jaja na liściach traw zbóż jarych i kukurydzy[3][4][5][6][7]. Wylęgłe larwy żerują w liściach sercowych[3][4][7][10], niszcząc je. Larwy rozwijają się na tej samej roślinie, gdzie zostały złożone jaja, choć mogą się również przenieść na inne[4]. W przypadku kukurydzy, ploniarka zbożówka atakuje ją w fazie 1–2 liści, najwięcej jaj można zauważyć na wewnętrznych powierzchniach koleoptyli oraz na zawiązkach łodyg, mniej znajduje się na dolnych powierzchniach blaszek dwóch pierwszych liści[6][8][9]. Pokolenie wiosenne larw rozwija się w ciągu 15–30 dni i na początku czerwca następuje przepoczwarczenie, a po kolejnych 7–14 dniach (w zależności od pogody[6][8][9][10]) pojawiją się osobniki dorosłe I pokolenia[4]. Muchówki wiosennego pokolenia składają jaja na liściach traw oraz kłosach zbóż[4][5], przyklejając je przeważnie wzdłuż nerwu głównego[5]. Rozwój larw pokolenia letniego powoduje niszczenie ziarniaków zbóż[5], szczególnie owsa[3][5]. Wylot dorosłych owadów pokolenia letniego następuje w okresie żniw[4] lub pod koniec sierpnia[3][7]. Kolejne, jesienne pokolenie rozwija się w młodych trawach i zbożach[3][5], żerując w liściach sercowych[10]. Rozwój larwy trwa 2–3 tygodnie, a poczwarki 1–2 tygodnie[5]. Powstające imago III pokolenia składają jaja z których powstają larwy, które będą zimować do następnego roku. Dla tego gatunku zero fizjologiczne wynosi 8 °C, a suma temperatur efektywnych 400 °C[11].

Szkodliwość

Ploniarka najczęściej atakuje młode rośliny[2][3][4][5]. Larwy pokolenia I i III niszczą liście sercowe, a II pokolenia głownie niedojrzałe ziarniaki[2][3][4][5][10]. Liść sercowy jest zżółkły[2][4][5] i można go łatwo wyciągnąć[2][4]. U podstawy liści da się zauważyć zgniliznę, larwę[2][4], czy poczwarkę[4]. Nierozkrzewione rośliny zamierają, a już rozkrzewione wytwarzają większą liczbę źdźbeł[2][3], które wydają małe kłosy[5] lub nie wydają ich w ogóle[4]. Opanowanie starszych roślin objawia się uszkodzeniem dokłosia pomiędzy górnym węzłem a kłosem. Jeśli roślina się nie wykłosiła, a została zaatakowana przez larwę, to się nie kłosi a w przypadku wykłoszenia, dokłosie usycha[4] a kłos jest zbielały[2][4] i pusty[2]. Obecnie jako szkodnik zbóż i kukurydzy ma znaczenie lokalne[2][10][12].

Uszkodzenia kukurydzy są podobne do uszkodzeń zbóż[5]. Pierwsze objawy żerowania larw widoczne są na roślinach w fazie 4–5 liśći[5][6][7][8][9]. Uszkodzone liście często są zbite, trudno rozwierają się, a wraz ze wzrostem rośliny ich blaszki podłużnie pękają lub ulegają porozrywaniu[6][7][8][9]. Najczęstszym objawem są przejaśnienia biegnące wzdłuż nerwów liści[6][8] oraz drobne otworki[6][7][8][9]. Silne uszkodzenie liści powoduje zahamowanie wzrostu, gorsze zawiązywanie kolb i słabsze ich zaziarnianie[6][8][9]. Uszkodzenie stożka wzrostu powoduje zahamowanie wzrostu pędu głównego i wytwarzanie kilku odrostów, które przeważnie nie zawiązują kolb[5][6][8][9]. Z kolei jego zniszczenie prowadzi najczęściej do zamarcia całej rośliny[6][8][9]. Ponadto poprzez uszkodzenia wnikają do roślin patogeny wywołujące m.in. głownię guzowatą[5][6][8][9]. Najczęściej i najsilniej jest atakowany piąty liść, co powoduje, że jest najbardziej uszkodzony, a objawy są najlepiej widoczne w fazie 8–9 liści. Największe straty powoduje w północno-wschodnich rejonach uprawy kukurydzy w Polsce, natomiast średnie straty plonu sięgają 10%[9].

Uszkodzone młode rośliny mogą zamierać[2][4][5][6][7] szczególnie w czasie suszy[5], ale najczęściej ich rozwój jest wolniejszy[3][5][6], co powoduje straty. Żerowanie ploniarki na wschodach (BBCH 11–13) pszenicy i żyta powoduje spadek do 3% plonu ziarna na każdy procent porażonych źdźbeł. Zaatakowanie owsa powoduje obniżkę o 0,8% na każdy procent porażonych wiech[5]. Stwierdzono, że owad żeruje bardziej na pszenżycie oktoploidalnym, niż na heksaploidalnym[13]. W przypadku kukurydzy bardziej odporne są linie i odmiany szybko rosnące oraz posiadające cechę męskiej bezpłodności[5].

Uszkodzenia roślin mogą być błędnie przypisane innym owadom: drutowcom, śmietce ozimówce, niezmiarce paskowanej i chorobom: łamliwości źdźbła zbóż, zgorzeli podstawy źdźbła i fuzariozom[2].

Progi ekonomicznej szkodliwości wynoszą:

  • 6 larw na 100 roślinach[2][4][12];
  • 1 larwa na 1 roślinę oraz uszkodzenie 15% roślin do fazy 4 liścia[10].

W kukurydzy:

  • 5 lub więcej jaj na 10 roślinachBłąd w przypisach: Nieprawidłowe nazwy parametrów elementu <ref>.
    BŁĄD PRZYPISÓW
    [6][8];
  • 6 jaj na 10 roślinach lub 4 jaja na 1m² plantacji[5];
  • uszkodzenie 10–15% roślin w uprawie na ziarno[6] lub 20–30% w uprawie na kiszonkę[6][8].

Zwalczanie

W zapobieganiu i zwalczaniu ploniarki ważną rolę odgrywa agrotechnika[3][5][7]. Duży wpływ na ograniczenie liczebności tego agrofaga ma uprawa roli, szczególnie orka [3][4][7][14] i podorywka[2][3][4][7][14]. Ponadto mniej porażane są zboża jare wcześniej zasiane[3][6][7][8][15] i ozime zasiane później[2][3][14], po stosowaniu gęstszego siewu[16][17]. Ważne jest również niszczenie samosiewów i nieużytków[2][5][7][18], siew bardziej odpornych odmian[5][6][7][8], odpowiednie nawożenie[3][7][15] oraz izolacja przestrzenna[6][8][15]. Ochronę chemiczną wykonuje się w czasie wylęgu larw, przed rozpoczęciem żerowania[5], kiedy roślina zbożowa jest w początkowej fazie rozwojowej[3][4] np. (BBCH 11–23[2]). Można również zaprawiać ziarno[5][6][7][8][15]. Dopuszczonych do obrotu w Polsce przeciw ploniarce jest 17 preparatów; 3 do zaprawiania nasion, 13 do opryskiwania oraz jeden repelent. Insektycydy zawierają w swoim składzie następujące substancje czynne: lambda-cyhalotrynę, tiachlopryd, imidachlopryd, deltametrynę i alfa-cypermetrynę, natomiast repelent zawiera metiokarb[19]. Masowe występowanie ploniarki zbożówki w kukurydzy (69% porażenia) może spowodować konieczność wykonania zabiegu chemicznego w następnym roku[5].

  1. Według Hołubowicz-Klizy i Mrówczyńskiego czasami może również występować 4. pokolenie.
  1. Oscinella frit (ang.). W: Catalogue of Life [on-line]. [dostęp 2011-12-26].
  2. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w Marek Mrówczyński, Zdzisław Kaniuczak, Paweł Bereś, Grzegorz Pruszyński, Pankracy Bubniewicz, Henryk Wachowiak: Podręczny atlas szkodników pszenicy. Plantpress Sp. z o.o., 2007, s. 6, 38. ISBN 978-83-89874-67-2.
  3. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x Władysław Węgorek, Andrzej Studziński: Terminarz ochrony roślin rolniczych. s. 158.
  4. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab Grażyna Hołubowicz-Kliza, Marek Mrówczyński: Atlas szkodników i owadów pożytecznych w rolnictwie. Puławy: Wydawnictwo IUNG-PIB, 2006, s. 129. ISBN 83-89576-86-4.
  5. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah ai aj ak al am Boczek: Nauka o szkodnikach roślin uprawnych. s. 321, 322, 323.
  6. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z Kukurydza. [dostęp 2011-12-27].
  7. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y Władysław Węgorek, Andrzej Studziński: Terminarz ochrony roślin rolniczych. s. 110.
  8. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w Jerzy Księżak, Marian Machul, Franciszek Brzóska, Henryka Rola, Kazimierz Kęsik, Tadeusz Górski, Grażyna Hołubowicz-Kliza, Jerzy Siódmiak, Andrzej Madej: Uprawa kukurydzy na kiszonkę z całych roślin. Puławy: Wydawnictwo IUNG, 2009, s. 54, 55. ISBN 978-83-7562-016-0.
  9. a b c d e f g h i j k l m n Franciszek Lisowicz, Agata Tekiela: Szkodniki i choroby kukurydzy oraz ich zwalczanie. W: Technologia produkcji kukurydzy. Andrzej Dubas (red.). Warszawa: Wydawnictwo Wieś Jutra, 2004.
  10. a b c d e f g Władysław Kościelniak, Mirosław Dreczka: Nowoczesna Uprawa Zbóż. Poznań: APRA Sp. z.o.o, 2009, s. 125, 128. ISBN 978-83-914532-8-5.
  11. Boczek: Nauka o szkodnikach roślin uprawnych. s. 17.
  12. a b Marek Mrówczyński, Henryk Wachowiak: Integrowana ochrona zbóż przed szkodnikami. W: Zboża Wszechstronne wykorzystanie. Biznes-Press, 2011, s. 89–94. ISBN 978-83-931702-8-9.
  13. Boczek: Nauka o szkodnikach roślin uprawnych. s. 26.
  14. a b c Boczek: Nauka o szkodnikach roślin uprawnych. s. 55.
  15. a b c d Paweł Bereś: Ochrona kukurydzy przed szkodnikami. W: Kukurydza Nowe Perspektywy. Biznes-Press, 2009, s. 45–48. ISBN 978-83-927966-0-2.
  16. Boczek: Nauka o szkodnikach roślin uprawnych. s. 56.
  17. Hanna Sulewska, Wiesław Koziara, Grażyna Szymańska, Katarzyna Panasiewicz: Podatność roślin kukurydzy na wybrane agrofagi w zależności od gęstości siewu i wczesności odmiany. Postępy w Ochronie Roślin, 51 (1) 2011. [dostęp 2012-02-01].
  18. Boczek: Nauka o szkodnikach roślin uprawnych. s. 54.
  19. Wyszukiwarka-srodkow-ochrony-roslin. [dostęp 2012-05-05].

Bibliografia

  • Jan Boczek: Nauka o szkodnikach roślin uprawnych. Wydawnictwo SGGW, 1995.
  • Władysław Węgorek, Andrzej Studziński: Terminarz ochrony roślin rolniczych. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1977.