Pociąg (film 1959)

Pociąg
Gatunek dreszczowiec, film psychologiczny[1]
Rok produkcji 1959
Data premiery 6 września 1959
Kraj produkcji Polska
Język polski
Czas trwania 93 min
Reżyseria Jerzy Kawalerowicz
Scenariusz Jerzy Lutowski
Jerzy Kawalerowicz
Główne role Leon Niemczyk
Lucyna Winnicka
Teresa Szmigielówna
Zbigniew Cybulski
Muzyka Andrzej Trzaskowski
Zdjęcia Jan Laskowski
Scenografia Ryszard Potocki
Montaż Wiesława Otocka
Produkcja Zespół Filmowy „Kadr”

Pociąg – czarno-biały polski film fabularny w reżyserii Jerzego Kawalerowicza z roku 1959. Film przedstawia losy pasażerów nocnego pociągu, jadącego z Warszawy na Hel, skupiając się na dwóch osobach: meteorolożce Marcie (Lucyna Winnicka) oraz chirurgu Jerzym (Leon Niemczyk), którzy zrządzeniem losu znajdują się w jednym przedziale wagonu kolejowego. W międzyczasie milicja poszukuje zbiegłego mordercy, który zarezerwował bilet w tym samym przedziale.

Scenariusz Pociągu, napisany przez Kawalerowicza wraz z Jerzym Lutowskim, oparty był na autentycznym epizodzie z życia reżysera. Choć film został początkowo odrzucony przez rodzimych krytyków, zyskał sławę za granicą, zdobywając nagrodę techniczną imienia Georges’a Mélièsa na festiwalu filmowym w Wenecji. Na tym samym festiwalu doceniona została również rola Winnickiej.

Streszczenie fabuły

Akcja Pociągu rozgrywa się w realiach współczesnych dacie powstania filmu. Dwoje doświadczonych życiowo ludzi, meteorolożka Marta oraz chirurg Jerzy, przypadkowo spotykają się w przedziale sypialnym pociągu z Warszawy na Hel. Marta kupiła okazyjnie bilet od nieznanego jej mężczyzny na dworcu, nie spodziewając się, że otrzyma miejsce w przedziale męskim. Z kolei Jerzy, zapomniawszy miejscówki do wagonu sypialnego, z powodu stresu związanego ze śmiercią jego pacjentki na stole operacyjnym, próbuje udowodnić konduktorce, że miejsce w przedziale mu się należy[2]. Akcja filmu koncentruje się również na postaciach pobocznych: Staszku, byłym chłopaku Marty, który nie zaniechał adorowania niej; cierpiącym na bezsenność pasażerze z przeszłością spędzoną w obozie koncentracyjnym; wikarym rozmawiającym o istocie grzechu; kokieteryjnej żonie adwokata; wreszcie na nici sympatii łączącej konduktora i konduktorkę[3][4].

Monotonię jazdy pociągiem przerywa wtargnięcie milicji. Jak się okazuje, Jerzy przypadkiem zajął miejsce w przedziale przeznaczone dla zbiegłego mordercy, który sprzedał bilet Marcie. Chirurg salwuje się ucieczką przed milicjantami, a w pościgu towarzyszą im pasażerowie, którzy omal nie linczują domniemanego przestępcy. Jerzy zostaje aresztowany w przedziale służbowym, jednak z zarzutów oczyszcza Marta, która uświadamia milicjantom pomyłkę – lekarz zajął miejsce, które było przeznaczone dla niej i należało przedtem do właściwego mordercy. Gdy pociąg kończy bieg, następuje rozstanie obojga pasażerów: Jerzy podchodzi do żony czekającej na peronie, tymczasem Marta idzie w stronę morza[5].

Obsada

Źródło: Filmpolski.pl[6]

Produkcja

Na pomysł zrealizowania Pociągu Jerzy Kawalerowicz wpadł pod wpływem doświadczeń, wynikających z podróży koleją z Warszawy do Szczecina, gdzie w połowie lat pięćdziesiątych w teatrze występowała przyszła małżonka reżysera, Lucyna Winnicka[7]. Podczas jednej z takich podróży, z powodu braku miejscówek, reżyser został umieszczony w przedziale, który wydawał się pusty. Właścicielka biletu zarezerwowanego na miejsce, w którym przebywał Kawalerowicz, opowiadała mu kilka godzin o swoich przeżyciach[8]. Na podstawie tej anegdoty Kawalerowicz napisał razem z dramaturgiem Jerzym Lutowskim scenariusz filmowy[7]. Zgodnie ze słowami reżysera „film mówi o głodzie, o tęsknocie uczuć, niekoniecznie miłosnych”[9]. Kawalerowicz chciał przedstawić „głód uczuć, marzenia człowieka o przygodzie, jego niezadowolenie z uczuć, których doznaje, jakimi obdarowuje, ponieważ zawsze zdaje mu się, że istnieją inne – lepsze”[10].

Rolę Marty reżyser zaproponował samej Winnickiej. Aktorka, nie otrzymawszy jasnych wytycznych co do portretu psychologicznego jej postaci, postanowiła wykreować „roztrzęsioną, zdenerwowaną” kobietę, dla której spotkanie z lekarzem byłoby okazją do „rozładowania” swych przeżyć emocjonalnych[10]. Kawalerowicz zamierzał obsadzić w roli Jerzego aktora, który nadałby dwuznaczny charakter tejże postaci. Do tej roli reżyser wybrał Leona Niemczyka, któremu postawił zadanie porzucenia teatralnego stylu gry na rzecz nowoczesnego, filmowego. Aktor był zmuszany do improwizacji, gdyż Kawalerowicz już na planie modyfikował tekst dialogów[7].

Do największych wyzwań ekipy filmowej należało pokazanie akcji rozgrywającej się w jadącym pociągu. Ponieważ względy techniczne uniemożliwiały nagrywanie akcji filmu w autentycznym wnętrzu pociągu, w jednej z hal zdjęciowych łódzkiej Wytwórni Filmów Fabularnych powstały dwa wagony sypialne, których ściany łatwo można było zdemontować na potrzeby odpowiedniego ustawienia kamery. Wagony zostały ustawione na sprężynach, co umożliwiało symulowanie drgań jadącego pociągu[7]. Scenograf Ryszard Potocki skonstruował natomiast ruchome lustra, których sposób ustawienia pozwalał symulować tło za oknami[7]. Operator Jan Laskowski, aby zrealizować ujęcie osoby idącej zatłoczonym korytarzem w wagonie, ustawił kamerę na specjalnym wózku, który był przepuszczany przez osoby stojące na tymże korytarzu[7].

Odbiór

Pociąg, gdy wszedł na polskie ekrany, został odrzucony przez rodzimych krytyków. Jak relacjonował Bolesław Michałek, większość polskich recenzentów uznało film za „banalny, pusty i pretensjonalny”[11]. Tymczasem zachwyt nad nim w krajach Zachodu był powszechny[12]. Włoski krytyk Guido Fink z „Cinema nuovo” stwierdził, że żaden inny film nie potrafił tak sugestywnie wyrazić uczucia pustki[11]. Georges Sadoul opisał Pociąg jako „typowy dreszczowiec z elementami komedii”, jednak docenił film jako wnikliwe „studium psychologiczne” z uważnie scharakteryzowanymi postaciami[13]. Charles Ford i Robert Hammond uznali Pociąg za dzieło „pełne suspensu”, a samą fabułę – za „dobrze zawiązaną”[14]. Jak stwierdził Michałek, Pociąg stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych filmów lat pięćdziesiątych XX wieku[15].

Film doczekał się szeregu analiz. W swwym studium twórczości Kawalerowicza Jan Rek sugerował, że swoją współczesną tematyką Pociąg odcina się od martyrologicznego dorobku szkoły polskiej[2]. Maria Kornatowska zwróciła uwagę na to, że dzieło Kawalerowicza cechuje dystans do portretowanych wydarzeń, a „żywioł uczuć” – uosabiany przez Staszka, a także tłum próbujący zlinczować Jerzego – zostaje moralnie potępiony przez reżysera[16]. András Bálint Kovács doszukał się w filmie Kawalerowicza początków polskiego modernizmu filmowego, dostrzegając w nim wyraźne inspiracje kinem Michelangela Antonioniego[17].

Nagrody i festiwale

W 1959 roku Pociąg został uhonorowany na festiwalu filmowym w Wenecji nagrodą techniczną imienia Georges'a Mélièsa. Jurorzy festiwalu wyróżnili również aktorstwo Lucyny Winnickiej[6]. W Polsce czytelnicy czasopisma „Film” przyznali dziełu Kawalerowicza Złotą Kaczkę dla najlepszego filmu roku[6]. Amerykański reżyser Martin Scorsese uznał Pociąg za jedno z arcydzieł polskiej kinematografii i w 2014 roku wytypował go do prezentacji w Stanach Zjednoczonych oraz Kanadzie w ramach festiwalu polskich filmów Martin Scorsese Presents: Masterpieces of Polish Cinema[18][19].

Przypisy

Bibliografia

  • Charles Ford, Robert Hammond, Polish film: a twentieth century history, Jefferson, N.C.: McFarland, 2009.
  • Maria Kornatowska, Jerzy Kawalerowicz, czyli miłość do geometrii, „Kino” (2), 1978, s. 19-24.
  • Wiesław Kot, Sto najważniejszych scen filmu polskiego, Poznań 2014.
  • András Bálint Kovács, Screening modernism: European art cinema, 1950-1980, Chicago: University of Chicago Press, 2007.
  • Seweryn Kuśmierczyk, Pociąg [w:] 50 lat Polskiej Szkoły Filmowej [DVD], Warszawa 2008.
  • Bolesław Michałek, Frank Turaj, The Modern Cinema of Poland, Bloomington: Indiana University Press, 1988.
  • Stanisław Ozimek, Od wojny w dzień powszedni [w:] Jerzy Toeplitz (red.), Historia filmu polskiego. T. 4, Warszawa, 1980.
  • Jan Rek, Kino Jerzego Kawalerowicza i jego konteksty, Łódż: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2008.
  • Georges Sadoul, Dictionary of films, Berkeley: University of California Press, 1972.
  • Bartosz Staszczyszyn, Jerzy Kawalerowicz, "Pociąg", „Culture.pl” [dostęp 2018-08-24].

Linki zewnętrzne