Pomnik Ofiar Obozu Zagłady w Treblince

Pomnik Ofiar Obozu Zagłady w Treblince
{{{nazwa oryginalna}}}
Ilustracja
Monument autorstwa Franciszka Duszeńki otoczony kamieniami-nagrobkami
Państwo  Polska
Miejsce były obóz zagłady Treblinka II
Typ pomnika założenie przestrzenno-pomnikowe
Projektant Franciszek Duszeńko i Adam Haupt
Materiał {{{materiał}}}
Data budowy {{{data budowy}}}
Data odsłonięcia {{{data odsłonięcia}}}
Ważniejsze przebudowy 1978, 1998
Data likwidacji {{{data likwidacji}}}
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}|type:landmark_scale:300}

Pomnik Ofiar Obozu Zagłady w Treblince – założenie przestrzenno-pomnikowe na terenie byłego niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Treblinka II, upamiętniające blisko 800 tys. Żydów z Polski i innych państw Europy, których zgładzono w tym miejscu w latach 1942–1943.

Pomnik w Treblince jest uznawany za wybitne dzieło architektury pomnikowej i jedno z najbardziej poruszających upamiętnień Holocaustu na świecie.

Historia

Geneza

Teren byłego obozu sfotografowany latem 1945 roku

Obóz Treblinka II był jednym z trzech ośrodków zagłady utworzonych przez Niemców w ramach „Akcji Reinhardt”. Funkcjonował od lipca 1942 roku, służąc eksterminacji ludności żydowskiej. Minimalna liczba jego ofiar jest szacowana na 780 863 osoby. 2 sierpnia 1943 roku w obozie wybuchło powstanie, w którego trakcie zbiegło około 400 więźniów[1]. Niedługo później Niemcy przystąpili do likwidacji obozu i zacierania śladów po jego istnieniu. Do 17 listopada 1943 roku rozebrano ogrodzenie i ocalałe budynki, a masowe groby, z których uprzednio wydobyto i spalono setki tysięcy zwłok, zasypano i obsiano łubinem. Na terenie poobozowym wzniesiono gospodarstwo rolne, na którym osadzono dwóch ukraińskich strażników z rodzinami[2].

Niemcy zostali wyparci z okolic Treblinki w sierpniu 1944 roku. W pierwszych latach powojennych miejsce kaźni setek tysięcy Żydów pozostawało niezabezpieczone i nieupamiętnione. Aktywnie działały tam „hieny cmentarne” – Polacy i żołnierze Armii Czerwonej – rozkopujące teren poobozowy w poszukiwaniu złota i kosztowności[3][4][5].

Dopiero w 1947 roku, m.in. na skutek nacisków organizacji żydowskich, władze komunistyczne podjęły działania mające na celu zabezpieczenie terenu poobozowego i uczczenie ofiar. 2 lipca 1947 roku Sejm wydał ustawę w sprawie upamiętnienia ośrodka zagłady Treblinka II oraz pobliskiego obozu pracy Treblinka I[6]. Powołano Komitet Upamiętnienia Ofiar Treblinki, na którego czele stanął wojewoda warszawski Lucjusz Dura[7]. 25 lipca 1947 roku, podczas pierwszego posiedzenia Komitetu, podjęto decyzję o rozpisaniu zamkniętego konkursu na projekt mauzoleum i zorganizowaniu zbiórki pieniężnej na sfinansowanie jego budowy. Do końca września władze prowizorycznie ogrodziły teren poobozowy i skierowały tam jednostkę wojskową, która zorganizowała stałą ochronę[8]. 26 listopada jury, w którym zasiedli przedstawiciele Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz Żydowskiej Centralnej Komisji Historycznej w Polsce, rozstrzygnęło konkurs na projekt mauzoleum. Spośród czterech propozycji wybrano projekt autorstwa architekta krajobrazu Alfonsa Zielonki i architekta Władysława Niemca[9].

Niedługo później zmalało zainteresowanie sprawą upamiętnienia Treblinki. Projekt Zielonki i Niemca nie został zrealizowany. Komitet Upamiętnienia Ofiar Treblinki zaprzestał działalności w 1948 roku, prawdopodobnie na znak protestu przeciw bierności władz[10]. Instytucje żydowskie także zaniechały poważniejszych działań[11]. W 1949 roku wytyczono jeszcze geodezyjnie teren obozu, ogrodzono go drutem kolczastym oraz wytyczono alejki[10]. W 1953 roku Ministerstwo Kultury i Sztuki oraz władze wojewódzkie zobowiązały Powiatowe Rady Narodowe w Węgrowie i Sokołowie Podlaskim do uporządkowania terenu byłego obozu zagłady[12]. Podczas oględzin przeprowadzonych w czerwcu 1954 roku stwierdzono jednak, że wzniesione kilka lat wcześniej ogrodzenie zostało zniszczone, a na terenie poobozowym nadal działają „poszukiwacze skarbów”[13].

Budowa pomnika

W 1955 roku Centralny Zarząd Muzeów i Zabytków Ministerstwa Kultury i Sztuki ogłosił kolejny zamknięty konkurs na zagospodarowanie terenów poobozowych w Treblince. Zwycięską pracą okazał się projekt autorstwa Franciszka Duszeńki i Adama Haupta[12]. Kamień węgielny pod budowę pomnika wmurowano 21 kwietnia 1958 roku[14]. W czerwcu tegoż roku Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Warszawie zatwierdziło decyzję o uporządkowaniu i upamiętnieniu terenów poobozowych w Treblince, a wydział kultury WRN został zobowiązany m.in. do powołania Społecznego Komitetu Budowy Pomnika w Treblince[12][14]. Niedługo później na inwestora wyznaczono Okręgową Dyrekcję Budowy Osiedli Robotniczych w Warszawie, a Zakładom Artystyczno-Badawczym stołecznej Akademii Sztuk Pięknych zlecono opracowanie dokumentacji technicznej projektu[14]. Założenia projektowe zostały przygotowane w 1959 roku. Stały się przedmiotem dyskusji prowadzonych w ramach Międzyorganizacyjnej Komisji powołanej przez Radę Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa oraz w ramach Komisji Oceny Projektów Inwestycyjnych przy warszawskiej ODBOR[15]. W latach 1958–1960 na terenie poobozowym wykonano prace porządkowe[16].

Realizacja projektu znacznie przeciągnęła się w czasie. Było to spowodowane przede wszystkim brakiem odpowiednich funduszy[17][18]. Występowały także inne problemy. Budowa pomnika-mauzoleum wymagała wywłaszczenia obszaru o łącznej powierzchni 127 hektarów, znajdującego się w posiadaniu 192 właścicieli[19]. Zgłaszane były zastrzeżenia co do szczegółowych założeń projektowych, zwłaszcza w odniesieniu do planowanej formy upamiętnienia byłego obozu pracy, postępowania z zachowanymi elementami obozowej infrastruktury, kwestii imiennego upamiętnienia znanych ofiar Treblinki[15][20]. Nie bez trudności przebiegały również prace porządkowe, gdyż robotnicy, a nawet wyznaczeni do pilnowania terenu milicjanci, współpracowali z „hienami” rozkopującymi teren poobozowy[13].

Na początku lat 60. wydarzenia takie jak proces Adolfa Eichmanna i podejmowane w Niemczech Zachodnich próby uznania zbrodni nazistowskich za przedawnione, stworzyły klimat polityczny sprzyjający przyspieszeniu prac nad upamiętnieniem Treblinki[21]. W 1961 roku podjęto ostateczną decyzję o wzniesieniu pomnika-mauzoleum, a wykonanie prac zlecono Zakładom Artystyczno-Badawczym przy warszawskiej ASP. Do Haupta i Duszeńki dołączył wówczas przedstawiciel Zakładów, Franciszek Strynkiewicz, którego wkładem artystycznym w całość projektu stała się tzw. ściana straceń na terenie byłego obozu pracy Treblinka I[21][22]. Utworzony w 1960 roku Komitet Honorowy Budowy Pomnika w Treblince, na którego czele stanął rektor Uniwersytetu Warszawskiego prof. Stanisław Turski, rozpoczął szeroko zakrojoną zbiórkę pieniężną. Wkrótce do zbiórki włączyły się także placówki dyplomatyczne PRL. Łącznie w kraju i za granicą udało się pozyskać kwotę 12 873 000 złotych[23]. Pierwsze uroczystości przy nieukończonym jeszcze pomniku odbyły się w kwietniu 1963 roku[24]. Realizację inwestycji zakończono natomiast w drugiej połowie tegoż roku. Odbiór techniczny robót trwał od 28 października do 29 listopada, natomiast odbiór artystyczny nastąpił 2 grudnia[25]. Całkowity koszt budowy zamknął się kwotą 17 mln złotych[26].

Oficjalne odsłonięcie pomnika nastąpiło 10 maja 1964 roku. Dokonał go ówczesny wicemarszałek Sejmu, Zenon Kliszko. W uroczystości wzięło udział 30 tys. osób z Polski i zagranicy, w tym kilku ocalałych więźniów obozu zagłady, prezes Światowego Kongresu Żydowskiego Nahum Goldmann oraz przedstawiciele innych krajowych i zagranicznych organizacji żydowskich[27].

Założenie przestrzenno-pomnikowe na terenie byłego ośrodka zagłady weszło w skład Mauzoleum Walki i Męczeństwa w Treblince. W 1986 roku mauzoleum zostało przekształcone w oddział Muzeum Regionalnego w Siedlcach, a jego nazwę zmieniono na Muzeum Walki i Męczeństwa w Treblince[28]. Obok terenu byłego ośrodka zagłady obejmuje ono: teren byłego obozu pracy, położone w jego pobliżu żwirownię i miejsce straceń, tzw. Czarną Drogę, która łączyła oba obozy[29].

Wygląd pomnika

Słupy wyznaczające granice obozu
Symboliczna brama
Symboliczne tory kolejowe
Pomnik-monument widziany od frontu
Płyta symbolizująca palenisko
Kamienie-nagrobki
Głaz upamiętniający ofiary z Czestochowy
Głaz upamiętniający Janusza Korczaka i dzieci z warszawskiego Domu Sierot
Głaz upamiętniający „Męczenników getta warszawskiego
Uroczystości 70. rocznicy powstania w Treblince

Granice obozu Treblinka II wyznaczają poszarpane granitowe słupy o wysokości około dwóch metrów[30][31]. Symboliczną bramę obozową stanowią dwa betonowe bloki z wyrytym napisem „Obóz zagłady”. Przed bramą znajduje się siedem kamiennych tablic: na sześciu opisano pokrótce historię obozu[a] (po angielsku, francusku, niemiecku, polsku, rosyjsku i w jidysz), podczas gdy na siódmej wyryto plan obozów Treblinka I i Treblinka II[32][33].

Od bramy ku symbolicznej rampie kolejowej prowadzi brukowana droga. W zamyśle Adama Haupta „kocie łby” symbolizują żydowskie sztetle, których istnienie zakończył Holocaust[30]. Do rampy prowadzą także betonowe podkłady, symbolizujące tor kolejowy. Przy rampie znajdują się głazy z wyrytymi nazwami państw, z których deportowano Żydów do obozu zagłady w Treblince[30][34]. Początkowo upamiętniono w ten sposób Austrię, Belgię, Bułgarię, Czechosłowację, Francję, Grecję, Jugosławię, Niemcy, Polskę i ZSRR[b]. W 2008 roku dodano jedenasty kamień z napisem „Macedonia[34].

Z rampy na leśną polanę, gdzie znajduje się monument, także prowadzi droga wyłożona „kocimi łbami”. Stanowi ona odwzorowanie drogi, którą ofiary musiały pokonać z rampy do komór gazowych. Po jej bokach przy użyciu kamieni zaznaczono miejsca, gdzie znajdowały się baraki-rozbieralnie[30][34].

Centralnym elementem założenia przestrzenno-pomnikowego jest monument autorstwa Franciszka Duszeńki, wzniesiony w miejscu, gdzie miał znajdować się budynek z „nowymi” komorami gazowymi. Jest zbudowany z nieobrobionych bloków granitowych, nawiązujących wyglądem do jerozolimskiej Ściany Płaczu. Przez środek frontowej (zachodniej) ściany biegnie szczelina, przypominająca pęknięcie. Monument wieńczy „czapa”; na jej trzech ścianach – frontowej i obu bocznych – wyryto płaskorzeźby przedstawiające postacie ludzkie z twarzami ściągniętymi bólem[30][35]. Płaskorzeźby – zatytułowane „Męczeństwo”, „Kobiety i dzieci”, „Walka”, „Przetrwanie” – symbolizują rozgrywającą się w obozie tragedię[34]. Na szczycie frontowej ściany „czapy” widnieją ponadto dłonie rozłożone w geście błogosławieństwa, a płaskorzeźba na ścianie tylnej (wschodniej) przedstawia menorę[30][34][36]. Przed pomnikiem stoi kamienna płyta, na której w językach angielskim, francuskim, hebrajskim[c], niemieckim, polskim, rosyjskim i jidysz wyryto napis „Nigdy więcej”[30].

Za pomnikiem znajduje się upamiętnienie miejsca, w którym Niemcy palili zwłoki ofiar. Ma formę betonowej płyty w kształcie prostokąta, nieznacznie zagłębionej w grunt. Płyta została poczerniona przy użyciu sadzy angielskiej oraz pokryta bazaltowymi „soplami”[37]. Wokół ustawiono osiemnaście lamp na ciekłe paliwo, które zapalone tworzą wrażenie płonącego stosu[30][38].

Teren dookoła pomnika został podzielony na trzy pola o łącznej powierzchni ok. 22 tys. m²[30][36]. Zalano je betonem, chroniąc w ten sposób pozostałości po masowych grobach przed „poszukiwaczami skarbów”[30]. Na polach ustawiono około 17 tys. kamieni różnej wielkości, o ostrych i nieobrobionych kształtach[30][36]. Ich liczba nawiązuje do maksymalnej liczby osób, która mogła być zamordowana w komorach gazowych Treblinki w ciągu jednego dnia[38]. Kamienie mogą być także interpretowane jako „pochód ludzi donikąd” lub jako macewy[30]. Zarówno głazy, jak i monument, zostały wykonane z popielatego granitu sprowadzonego ze Strzegomia[d][39].

Na niektórych kamieniach umieszczono nazwy miejscowości, z których wywieziono do Treblinki co najmniej 1000 Żydów. Pierwotnie upamiętniono w ten sposób 130 miejscowości[34]. W 1998 roku wyryto kolejnych 86 nazw[40]; upamiętniających przede wszystkim miejscowości z obszaru dawnego Okręgu Białystok, które po 1945 roku znalazły się poza granicami Polski[36]. W 2015 roku liczba kamieni z nazwami miejscowości wynosiła już 221[34]. Upamiętnione zostały:[e][41]

W 1978 roku odsłonięto kamień poświęcony Januszowi Korczakowi i jego podopiecznym z warszawskiego Domu Sierot. Jest to jedyne imienne upamiętnienie w byłym obozie zagłady. Od przyjętej konwencji odbiega jeszcze jeden kamień, na którym widnieje napis „Męczennikom getta warszawskiego”[42].

W 1964 roku twórcom pomnika przyznano Państwową Nagrodę Artystyczną w dziedzinie plastyki[24]. Pomnik w Treblince uznawany jest za „wybitne dzieło architektury pomnikowej i najbardziej poruszającą kompozycję architektoniczno-rzeźbiarską poświęconą pamięci ofiar Holocaustu w Polsce”[43], a także za „arcydzieło nie mające sobie równego w sztuce przestrzennej”[21]. W 1994 roku nowojorskie The Jewish Museum uznało go za najbardziej poruszający pomnik ofiar Holocaustu na świecie[44].

Od 1964 roku przy pomniku corocznie odbywają się uroczystości poświęcone ofiarom obozu zagłady. Początkowo były organizowane przełomie kwietnia i maja, równolegle do obchodów rocznicy powstania w getcie warszawskim[45]. Obecnie odbywają się 2 sierpnia, w rocznicę buntu więźniów[46].

Uwagi

Szablon:Przypisy-lista

  1. Młynarczyk 2004 ↓, s. 217–232.
  2. Rusiniak 2008 ↓, s. 18–21.
  3. Rusiniak 2008 ↓, s. 30–35.
  4. Zawadka 2015 ↓, s. 34.
  5. Rusiniak-Karwat 2013 ↓, s. 179–188.
  6. Rusiniak 2008 ↓, s. 37.
  7. Zawadka 2015 ↓, s. 35.
  8. Rusiniak 2008 ↓, s. 38.
  9. Rusiniak 2008 ↓, s. 40.
  10. a b Zawadka 2015 ↓, s. 37.
  11. Rusiniak-Karwat 2013 ↓, s. 189.
  12. a b c Zawadka 2015 ↓, s. 38.
  13. a b Rusiniak 2008 ↓, s. 39.
  14. a b c Rusiniak-Karwat 2013 ↓, s. 192.
  15. a b Zawadka 2015 ↓, s. 39–40.
  16. Rusiniak 2008 ↓, s. 44–45.
  17. Rusiniak 2008 ↓, s. 44 i 47.
  18. Zawadka 2015 ↓, s. 41.
  19. Zawadka 2015 ↓, s. 38–39.
  20. Rusiniak 2008 ↓, s. 45–46.
  21. a b c Rusiniak 2008 ↓, s. 44.
  22. Zawadka 2015 ↓, s. 40.
  23. Zawadka 2015 ↓, s. 41–42.
  24. a b Rusiniak 2008 ↓, s. 50.
  25. Zawadka 2015 ↓, s. 42.
  26. Rusiniak 2008 ↓, s. 47.
  27. Zawadka 2015 ↓, s. 43.
  28. Zawadka 2015 ↓, s. 32.
  29. Muzeum Walki i Męczeństwa w Treblince. muzeumsiedlce.art.pl. [dostęp 2017-01-03]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  30. a b c d e f g h i j k l Rusiniak 2008 ↓, s. 49.
  31. Kopówka 2002 ↓, s. 54.
  32. Rusiniak 2008 ↓, s. 48–49.
  33. Zawadka 2015 ↓, s. 44–45.
  34. a b c d e f g Zawadka 2015 ↓, s. 45.
  35. Kopówka 2002 ↓, s. 54–55.
  36. a b c d Kopówka 2002 ↓, s. 55.
  37. Zawadka 2015 ↓, s. 45–46.
  38. a b Kopówka i Rytel-Andrianik 2011 ↓, s. 120.
  39. Rusiniak 2008 ↓, s. 48.
  40. Zawadka 2015 ↓, s. 45 i 52.
  41. Kopówka 2014 ↓, s. 13–18.
  42. Zawadka 2015 ↓, s. 49.
  43. Kranz 2013 ↓, s. 18.
  44. Zawadka 2015 ↓, s. 44.
  45. Rusiniak 2008 ↓, s. 79–80.
  46. Zawadka 2015 ↓, s. 53.

Bibliografia

  • Edward Kopówka, Paweł Rytel-Andrianik: Dam im imię na wieki. Polacy z okolic Treblinki ratujący Żydów. Oksford–Treblinka: Wydawnictw Sióstr Loretanek, 2011. ISBN 978-83-7257-496-1.
  • Edward Kopówka: Plan kamieni symbolicznych. Treblinka: Muzeum Walki i Męczeństwa w Treblince, 2014. ISBN 978–83–88761–46–1.
  • Edward Kopówka: Treblinka – nigdy więcej. Siedlce: Muzeum Regionalne w Siedlcach, 2002. ISBN 83-88761-15-3.
  • Tomasz Kranz: Po co młodzież ma przyjeżdżać do takich miejsc jak Treblinka?. W: Edward Kopówka (red.): Co wiemy o Treblince? Stan badań. Siedlce: Muzeum Regionalne w Siedlcach, 2013. ISBN 978-83-88761-38-6.
  • Jacek Andrzej Młynarczyk: Treblinka – obóz śmierci „akcji Reinhardt”. W: Dariusz Libionka (red.): Akcja Reinhardt. Zagłada Żydów w Generalnym Gubernatorstwie. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, 2004. ISBN 83-89078-68-6.
  • Martyna Rusiniak: Obóz zagłady Treblinka II w pamięci społecznej (1943–1989). Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2008. ISBN 978-83-7543-020-2.
  • Martyna Rusiniak-Karwat: Okres profanacji i zapomnienia. Treblinka II. W: Edward Kopówka (red.): Co wiemy o Treblince? Stan badań. Siedlce: Muzeum Regionalne w Siedlcach, 2013. ISBN 978-83-88761-38-6.
  • Artur Zawadka: Upamiętnianie Treblinki. W: Edward Kopówka (red.): Treblinka: historia i pamięć. Siedlce: Muzeum Regionalne w Siedlcach, 2015. ISBN 978-83-88761-51-5.


Błąd w przypisach: Istnieje znacznik <ref> dla grupy o nazwie „uwaga”, ale nie odnaleziono odpowiedniego znacznika <references group="uwaga"/>
BŁĄD PRZYPISÓW