Pomniki granic getta w Warszawie

Pomniki granic getta w Warszawie
{{{nazwa oryginalna}}}
Ilustracja
Pomnik granic getta przy ulicy Bonifraterskiej
Państwo  Polska
Miejscowość Warszawa
Projektant Eleonora Bergman i Tomasz Lec
Materiał {{{materiał}}}
Data budowy {{{data budowy}}}
Data odsłonięcia {{{data odsłonięcia}}}
Data likwidacji {{{data likwidacji}}}
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Brak współrzędnych
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}}
Nieprawidłowe parametry: {{{{współrzędne}}}|type:landmark_scale:300}

Pomniki granic getta w Warszawie – zespół 22 upamiętnień przebiegu granic warszawskiego getta na Woli i w Śródmieściu.

Historia projektu

Tablice umieszczone na budynku dawnej fabryki Fabryki Wyrobów Żelaznych „Duschik i Szolce” przy ulicy Żelaznej 63 (od strony ulicy Grzybowskiej)

Inicjatorami upamiętnienia w przestrzeni miejskiej Warszawy najważniejszych punktów granicznych getta byli m.in. pracownicy Żydowskiego Instytutu Historycznego oraz Stołeczny Konserwator Zabytków. Projekt opracowali Eleonora Bergman i Tomasz Lec przy współpracy Ewy Pustoły-Kozłowskiej (rozmieszczenie pomników) oraz Jana Jagielskiego (informacje historyczne umieszczone na tablicach oraz wybór zdjęć).

Upamiętnienia powstały pomiędzy kwietniem a listopadem 2008[1]. Początkowo projekt zakładał oznakowanie przebiegu granic getta w 21 lokalizacjach. Dwudziestą drugą tablicę odsłonięto 27 stycznia 2010 w ramach obchodów Międzynarodowego Dnia Pamięci o Holokauście na zachowanym fragmencie muru getta przy ulicy Siennej[2].

Każdy z pomników składa się z trzech elementów:

  • tablicy odlanej z brązu o wymiarach 60 × 70 cm, na której przedstawiono kontury getta w jego najdalszych granicach i przedwojenną siatką ulic na tle plastycznej mapy Warszawy wraz z zaznaczonym punktem, w którym znajduje się upamiętnione miejsce,
  • tablicy z pleksiglasu o wymiarach 36 × 50 cm, z krótką informacją w językach polskim i angielskim o roli, jaką odegrało dane miejsce w historii dzielnicy zamkniętej, i archiwalnym zdjęciem pochodzącym z okresu istnienia getta, poprzedzoną jego krótką historią:

W ślad za zarządzeniami niemieckich władz okupacyjnych getto zostało odcięte od reszty miasta dnia 16 listopada 1940 r. Otoczony murem obszar miał z początku około 307 ha, potem był zmniejszany; od stycznia 1942 r. dzielił się na tzw. duże i małe getto. Stłoczono tu około 360 tys. Żydów z Warszawy i około 90 tys. z innych miejscowości. Około 100 tys. osób zmarło z głodu. W lecie 1942 r. Niemcy wywieźli i zamordowali w komorach gazowych Treblinki około 300 tys. osób. 19 kwietnia 1943 r. wybuchło powstanie; do połowy maja powstańcy i ludność cywilna ginęli w walce i w płomieniach systematycznie palonego getta; resztę Niemcy zamordowali w listopadzie 1943 r. na Majdanku, w Poniatowej i Trawnikach. Przeżyli nieliczni.

Pamięci tych, którzy cierpieli, walczyli, zginęli.

Miasto Warszawa, 2008 r.

  • betonowych płyt o szerokości 25 cm z wykonanym z żeliwa dwujęzycznym napisem MUR GETTA 1940/GHETTO WALL 1943 umieszczonych na chodniku lub trawniku, pokazujących dokładną lokalizację najbliższych fragmentów muru getta. Data 1940–1943 ma charakter symboliczny – większość z upamiętnionych miejsc została w latach 1941–1942 wyłączona z getta, natomiast dwa zostały włączone do dzielnicy zamkniętej dopiero na początku 1942.

Większość (14) tablic została umieszczona na specjalnie zaprojektowanych białych betonowych słupach o wysokości 230 cm ustawionych na kostce brukowej, pozostałe – bezpośrednio na murach lub ścianach zachowanych budowli i budynków.

Projekt sfinansowało miasto stołeczne Warszawa z udziałem Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego[3].

Lokalizacje pomników

Zbliżenie mapy getta z zaznaczonym upamiętnionym miejscem (ul. Świętojerska)
Płyty pokazujące przebieg murów getta przy Pałacu Kultury i Nauki
Drewniana kładka nad nieistniejącą ulicą Przebieg, upamiętniona przy ulicy Bonifraterskiej
Mury getta wzdłuż przelotowej ulicy Chłodnej wraz z drewnianą kładką łączącą od stycznia do sierpnia 1942 tzw. małe i duże getto
Mur getta przy placu Żelaznej Bramy upamiętniony przy al. P. Drzewieckiego
Mur getta wzdłuż ulicy Grzybowskiej, widok w kierunku wschodnim ze skrzyżowania z ulicą Żelazną
Tablica z historią getta i informacją o upamiętniony miejscu (ul. Bielańska)
Pomnik granic getta przy ulicy Twardej

1. Ulica gen. Władysława Andersa róg ulicy Świętojerskiej – pomnik upamiętnia jedną z najważniejszych bram getta znajdującą się na ówczesnej ulicy Nalewki. Przez tę bramę o 5.30 rano 19 kwietnia 1943 wojska niemieckie oraz kolaborujące z nimi oddziały łotewskie i ukraińskie pod dowództwem Ferdinanda von Sammern-Frankenegga wkroczyły do getta napotykając na zbrojny opór żydowskich bojowców[4]. Walki rozpoczęły powstanie w getcie warszawskim.

2. Ulica Bielańska róg ulicy A. Corazziego – tutaj getto obejmowało Wielką Synagogę na Tłomackiem oraz Główną Bibliotekę Judaistyczną. Ten fragment Śródmieścia został wyłączony z getta 20 marca 1942.

3. Ulica Bonifraterska róg ulicy Międzyparkowej – w tym miejscu, przy skrzyżowaniu ulic Bonifraterskiej i Żoliborskiej, znajdował się północno-wschodni narożnik getta. Nad wyłączonym z niego północnym odcinkiem ulicy Przebieg przerzucono drewnianą kładkę – jedną z czterech tego typu budowli wzniesionych w warszawskim getcie[5].

4. Ulica Chłodna róg ulicy Elektoralnej – upamiętnia wyłączony z getta gmach Sądów Grodzkich na Lesznie wraz z prowadzącą do niego ulicą Białą. Budynek Sądów był miejscem spotkań dla osób z obu stron muru getta oraz do września 1942 jednym z najważniejszych punktów ucieczki Żydów na stronę aryjską[6]. Po wojnie ulica Biała została odbudowana ok. 200 metrów na zachód.

5. Ulica Chłodna róg ulicy Żelaznej – pomnik upamiętnia wyłączenie z getta w grudniu 1941 obszaru ograniczonego ulicami Leszno, Wronią, Grzybowską i Żelazną, w wyniku czego dzielnica zamknięta podzieliło się na tzw. duże i małe getto. W tym miejscu znajdował się również jeden z symboli Holocaustu – drewniana kładka przerzucona nad ulicą Chłodną, udostępniona mieszkańcom getta 26 stycznia 1942[7].

6. Ulica Chłodna 41 – tutaj do grudnia 1941 biegła zachodnia granica getta, wytyczona na tyłach posesji przy ulicy Wroniej, oraz znajdowała się jedna z jego bram (czynna do listopada 1941). Po wyłączeniu z getta w grudniu 1941 tej części Woli jego granicę przesunięto na środek ulicy Żelaznej.

7. Plac Defilad 1 na wschodniej ścianie północno-wschodniego skrzydła Pałacu Kultury i Nauki mieszczącego Teatr Studio – tutaj pomiędzy posesjami biegła południowo-wschodnia granica getta, przesunięta 5 października 1941 na środek ulicy Siennej.

8. Aleja P. Drzewieckiego przy placu Żelaznej Bramy – stąd w kierunku zachodnim aż do ulicy Żelaznej ciągnął się pas niewłączonego do getta korytarza wzdłuż przelotowej ulicy Chłodnej.

9. Aleja P. Drzewieckiego przy alei Jana Pawła II – umieszczone na południowej ścianie Pasażu Handlowego „Hale Mirowskie” tablice upamiętniają północną granicę tzw. małego getta, która biegła tutaj z wykorzystaniem murów granicznych między posesjami.

10. Ulica Dzika róg alei Jana Pawła II – w tym miejscu, po nieznacznym przesunięciu w styczniu 1942 granicy dzielnicy zamkniętej w kierunku północnym na linię ulicy Dzikiej, znajdował się północno-zachodni narożnik getta.

11. Ulica Dzika róg ulicy Stawki – pomnik upamiętnia miejsce, w którym od stycznia 1942 znajdowała się jedna z bram prowadzących na teren Umschlagplatzu.

12. Ulica Freta 55 (od strony ulicy Franciszkańskiej) – tutaj znajdowała się najdalej na wschód wysunięta część dzielnicy zamkniętej. Cały obszar Nowego Miasta na wschód od ulicy Bonifraterskiej został wyłączony z getta w grudniu 1941.

13. Ulica Młynarska na murze cmentarza żydowskiego (przy granicy nekropolii z Muzułmańskim Cmentarzem Kaukaskim) – upamiętnia cmentarz żydowski, którego mur wzdłuż ulicy Młynarskiej i Cmentarza Powązkowskiego wyznaczał, do wyłączenia cmentarza z getta w grudniu 1941, północno-zachodnią granicę dzielnicy zamkniętej.

14. Ulica Okopowa 49/51 na murze cmentarza żydowskiego (od strony ulicy Anielewicza) – drugie upamiętnienie największej żydowskiej nekropolii Warszawy oraz przylegającego do niej od południa stadionu klubu sportowego Skra. Stadion był jedynym większym terenem niezabudowanym w getcie. Stał się miejscem grobów indywidualnych i zbiorowych oraz egzekucji, co upamiętnia znajdujący się w pobliżu Pomnik Wspólnego Męczeństwa Żydów i Polaków. Chowano tutaj również poległych w czasie powstania warszawskiego.

15. Ulica Sienna 53 – upamiętnienie od strony aryjskiej (obecnie dziedziniec XII LO im. Henryka Sienkiewicza) jednego z trzech najbardziej znanych zachowanych fragmentów warszawskiego getta (z adresem Sienna 55).

16. Aleja „Solidarności” 76b pomiędzy gmachem Warszawskiej Opery Kameralnej a budynkiem tzw. domu Dysydentów (nr 76a, adres przedwojenny Leszno 20), w której mieści się siedziba parafii ewangelicko-reformowanej) – pomnik upamiętnia wyłączoną z getta tzw. enklawę ewangelicką z kościołem, domem Dysydentów, pałacem Działyńskich, Szpitalem Ewangelickim oraz kilkoma budynkami przy nieistniejącej ulicy Mylnej[8].

17. Ulica Stawki róg ulicy Okopowej – w tym miejscu granica getta biegła wzdłuż południowej granicy niewłączonej do getta Fabryki Garbarskiej Temler i Szwede (ul. Okopowa 78).

18. Ulica Świętojerska róg ulicy Nowiniarskiej – znajduje się tutaj jedyny zachowany fragment muru północnej części getta.

19. Ulica Świętokrzyska na skwerze mjr. B. Kontryma „Żmudzina” – tutaj między posesjami biegła wschodnia granica południowej części dzielnicy zamkniętej. W marcu 1941 mur getta został przesunięty na zachód na linię ulicy Bagno.

20. Ulica Twarda przy skrzyżowaniu z ulicą Złotą – w tym miejscu znajdował się południowo-zachodni narożnik getta oraz jedna z jego bram, funkcjonująca od 16 listopada 1940 do 20 stycznia 1941.

21. Ulica Żelazna 63 na budynku niewłączonej do getta[9] Fabryki Wyrobów Żelaznych „Duschik i Szolce” (od strony ulicy Grzybowskiej) – tutaj znajdowała się jedna z głównych bram prowadzących do tzw. małego getta.

22. Ulica Żelazna róg al. Solidarności – umieszczone na ścianie przedwojennego gmachu mieszczącego szkoły powszechne nr 10, 17, 56 i 119[10] przy Żelaznej 88 (obecnie Urząd Dzielnicy Wola z adresem al. „Solidarności” 90) tablice upamiętniają jedną z najważniejszych bram getta, znajdującą się na skrzyżowaniu Żelaznej i ówczesnego Leszna, a także włączony do getta w kwietniu 1941 budynek Towarzystwa Szkoły Średniej „Collegium” (ul. Leszno 84), w którym ulokowano Wydział Pracy i Wydział Statystyczny Rady Żydowskiej. We wrześniu 1941 został on połączony z gettem drewnianą kładką na wysokości pierwszego piętra.

Zobacz też

  1. Inauguracja projektu Upamiętnienia Granic Getta Warszawskiego. um.warszawa.pl. [dostęp 2013-01-09].
  2. Robert Rybarczyk: Uciekła z getta, teraz odsłoniła tablicę. zw.com.pl, 27-01-2010. [dostęp 2012-12-28].
  3. Tomasz Urzykowski: Tutaj był mur getta. warszawa.gazeta.pl, 2008-11-19. [dostęp 2012-12-31].
  4. Bernard Mark: Walka i zagłada warszawskiego getta. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1959, s. 257.
  5. Pozostałe trzy to kładka nad ulicą Mławską, nad ulicą Żelazną przy skrzyżowaniu z Lesznem oraz nad ulicą Chłodną przy skrzyżowaniu z Żelazną. Zob. Barbara Engelking, Jacek Leociak: Getto warszawskie – przewodnik po nieistniejącym mieście. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN, 2001, s. 121. ISBN 83-87632-83-X.
  6. Joanna Nalewajko-Kulikov: Strategie przetrwania. Żydzi po aryjskiej stronie Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Neriton i Instytut Historii PAN, 2004, s. 26. ISBN 83-88973-80-0.
  7. Marian Fuks: Adama Czerniakowa dziennik getta warszawskiego 6.IX.1939 - 23.VII.1942. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983, s. 243. ISBN 83-01-03042-9.
  8. Jacek Leociak: Spojrzenia na warszawskie getto. Leszno. Warszawa: Dom Spotkań z Historią, 2011, s. 30. ISBN 978-83-62020-26-3.
  9. Michał Krasuski: Warszawskie dziedzictwo postindustrialne. Warszawa: Fundacja Hereditas, 2011, s. 318. ISBN 978-83-931723-5-1.
  10. Ryszard Mączewski: Warszawa między wojnami. Łódź: Dom Wydawniczy Księży Młyn, 2009, s. 124. ISBN 978-83-61253-51-8.

Bibliografia