Portret Josefy Bayeu

Portret Josefy Bayeu
Ilustracja
Autor Francisco Goya
Rok wykonania ? 1814–1816
Technika wykonania olej na płótnie
Rozmiar 82,5 × 58,2 cm
Muzeum Prado
Josefa Bayeu, szkic węglem, Goya, 1805
Fragment obrazu, na którym widać przypominające szkic szybkie pociągnięcia pędzlem charakterystyczne dla stylu Goi

Portret Josefy Bayeu[1] lub Leokadia Zorrilla[2] (hiszp. Retrato de Josefa Bayeu lub Leocadia Zorrilla) – obraz olejny hiszpańskiego malarza Francisca Goi. Obecnie znajduje się w zbiorach Muzeum Prado[3].

Portret przedstawia młodą, dobrze usytuowaną kobietę w wieku około 30 lat. Tradycyjnie uznawano to dzieło za podobiznę Josefy Bayeu, jedynej żony artysty, gdyż w ten sposób zostało opisane w jednym z inwentarzy przeprowadzonych w domu Goi, a następnie w muzealnych katalogach. Obecnie krytycy sztuki mają wątpliwości co do tej identyfikacji, a także daty powstania obrazu. Nie udało się stwierdzić z całkowitą pewnością kogo przedstawia portret[1]. Według historyków sztuki z Prado najprawdopodobniej jest to podobizna Leokadii Zorrilli de Weiss, młodej szlachcianki, która została towarzyszką życia Goi po śmierci jego żony[4].

Prawdopodobnie nie był to obraz wykonany na zamówienie (jak większość portretów pędzla Goi), lecz dzieło o prywatnym charakterze przedstawiające osobę z bliskiego otoczenia artysty[5]. Ze względu na enigmatyczny uśmiech kobiety, obraz nazywano Moną Lisą Goi[6].

Datowanie i tytuł

Okoliczności powstania portretu nie zostały udokumentowane. W 1866 roku został odkupiony od spadkobierców Goi i włączony do zbiorów Museo de la Trinidad jako Portret małżonki malarza, doñi Josefy Bayeu[5]. Dzieło o takim tytule (pozycja nr 14) zostało wymienione w inwentarzu prac Goi sporządzonym przez Antonia de Brugadę w 1828 roku, krótko po śmierci artysty. Brugada zaznaczył, że na portrecie przedstawiono półpostać, brak jednak opisu techniki malarskiej oraz wymiarów obrazu. Na tej podstawie nie można stwierdzić, czy pozycja z inwentarza odnosi się do portretu z Prado[7]. Po połączeniu Museo de la Trinidad z Prado w 1872 roku obraz również figurował jako Portret małżonki malarza. Jako datę powstania tradycyjnie podawano rok 1798; pierwsze wątpliwości pojawiają się w opracowaniach z lat 20. XX wieku i wskazują dwa różne przedziały czasowe: 1790–1800[8] i 1808–1812[9]. Jednak zaawansowany styl, w jakim Goya namalował ten portret oraz elementy takie jak ubiór i fryzura kobiety wskazują na późniejsze lata. Na podstawie przeprowadzonych badań historycy sztuki z Prado uważają okres 1814–1816 za najbardziej prawdopodobną datę powstania obrazu[4].

Jeżeli portret faktycznie przedstawiałby żonę artysty, rok 1798 jako data powstania wydaje się mało prawdopodobny. Josefa miała już wtedy ponad pięćdziesiąt lat, podczas gdy sportretowana kobieta jest dużo młodsza, ma ich najwyżej trzydzieści. W tym czasie Goya nie znał jeszcze swojej przyszłej towarzyszki Leokadii Weiss, spotkał ją dopiero w 1805 roku. W ostatniej dekadzie XVIII wieku hiszpańska szlachta nosiła peruki we francuskim stylu lub mocno upudrowane włosy. Moda na fryzury z naturalnych włosów wróciła po wojnie wyzwoleńczej toczonej w latach 1807-1814 przeciwko Napoleonowi. Włosy modelki są zebrane w proste warkocze upięte z tyłu głowy, a jej twarz otacza wianuszek krótszych włosów w stylu kobiet z okresu francuskiej Restauracji (1814-1830). Specyficzne zastosowanie światła oraz koloryt przypominają dwa dzieła Goi z 1815 roku Autoportret oraz Portret Rafaela Esteve Vilella[5].

W ustalaniu daty powstania wskazówką jest również fakt, że portret został namalowany bezpośrednio na innym dziele. Materiały malarskie, takie jak płótna, były drogie, a w epoce powojennej stały się także trudnodostępne[5]. Goya skarżył się na ten temat w korespondencji ze swoim przyjacielem Martinem Zapaterem, ale z drugiej strony sam ofiarował swój zapas płócien na bandaże dla rannych w czasie oblężenia i obrony Saragossy (1808)[2]. Ponowne wykorzystanie płótna wskazuje na okres po 1814 roku, kiedy skończyła się wojna[5].

Identyfikacja portretowanej

Josefa Bayeu

Josefa Bayeu (1747–1812) była żoną Goi od 1773 aż do śmierci w 1812 roku. Pochodziła z zamożnej aragońskiej rodziny o tradycjach artystycznych. Jej bratem był Francisco Bayeu, malarz, który wspomagał karierę Goi na królewskim dworze. Mimo swojego pochodzenia Josefa najprawdopodobniej była analfabetką. Goya ożenił się z nią dla koneksji, które posiadała jej rodzina w artystycznych kręgach. Niewiele wiadomo o jej życiu u boku Goi. Josefa wielokrotnie zachodziła w ciążę (być może nawet 20 razy[2]) i roniła. Jedynie siedmioro dzieci przeżyło okres niemowlęcy i tylko jedno z nich, syn Francisco Javier, dożyło dorosłości. Oznaczało to dla Josefy wielkie obciążenie, zarówno fizyczne jak i psychiczne[2]. Artysta rzadko wspominał o żonie w swojej korespondencji, nie była też jego modelką[3]. Jedyny zidentyfikowany wizerunek Josefy, który przetrwał do naszych czasów to niewielkich rozmiarów szkic węglem z 1805 roku przedstawiający jej profil. Widać na nim blisko sześciesięcioletnią Josefę – postarzałą, lekko przygarbioną kobietę o zwiotczałej skórze i zmęczonym wyrazie twarzy. Jej fizjonomia w niczym nie odpowiada delikatnym rysom twarzy młodej damy przedstawionej na olejnym portrecie[3][4].

Leokadia Zorrilla de Weiss

Modelką do tego obrazu mogła być Leokadia Zorrilla de Weiss (1788–1856), która zamieszkała z Goyą krótko po śmierci jego żony i opiekowała się nim do końca życia malarza[3]. Leokadia urodziła się w 1788 roku, zatem w sugerowanym przez Prado okresie powstania obrazu miała około 26–28 lat. Była kuzynką synowej Goi – poznali się w 1805 roku na weselu jego syna Javiera. W 1812 roku w okolicznościach społecznego skandalu Leokadia rozwiodła się z mężem, Isidorem Weissem. Mąż zarzucał jej złe prowadzenie się, ona oskarżała go o roztrwonienie jej pokaźnego majątku. Leokadia zatrudniła się u wdowca Goi jako gospodyni, prawdopodobnie była także jego kochanką. W 1813 roku razem z córką Rosario zamieszkała w posiadłości Goi nazywanej Domem Głuchego, a od 1824 roku do końca życia artysty Leokadia i Rosario towarzyszyły mu na wygnaniu w Bordeaux. Goya opiekował się Rosario (podejrzewa się, że mogła być jego córką) i udzielał jej lekcji malarstwa[2]. Sportretowana kobieta przypomina postać pojawiającą się na rysunkach Rosario, możliwe, że dla wprawy rysowała swoją matkę, co potwierdzałoby [4].

Technika

Kobieta została przedstawiona na typowym dla portretów Goi ciemnym, jednolitym tle, które pozwala skupić całą uwagę widza na postaci. Jedyny element dekoracyjny to widoczne po lewej zdobione oparcie krzesła. Goya ze szczególną precyzją namalował jej twarz oddając gładką, jasną cerę, którą delikatnie podkreślił różem na policzkach. Uważne i inteligentne spojrzenie kobiety potęgują duże, spokojne oczy. W przeciwieństwie do subtelnie namalowanej twarzy, strój kobiety powstał bez dbałości o szczegóły. Złote zdobienia na czarnych rękawach jedwabnej sukni powstały przy użyciu szybkich i lekkich pociągnięć pędzla, sprawiających wrażenie szkicu. Podobne energicznie naniesione plamy tworzą lekki prześwitujący szal, który okrywa suknię[5]. Dłonie ubrane w białe rękawiczki oplatają złotą rękojeść trudnego do określenia przedmiotu – być może jest to parasolka lub laska[7]. Częstym motywem kobiecych portretów Goi był wachlarz, jednak siła jej gestu wydaje się go wykluczać[5]. Delikatne światło, które spowija kobietę, nadaje jej postaci wyjątkowy realizm[7].

Radiografia

Po wykonaniu radiografii obrazu odkryto, że pod nim znajduje się inny portret kobiecy, powstały również na ciemnym tle. Analizując strój i fryzurę poprzedniej modelki zidentyfikowano ją jako Juanę Garcíę Ugalde, znaną hiszpańską aktorkę teatralną. Na tej samej podstawie stwierdzono, że jej podobizna powstała w drugiej połowie dekady 1790[4][5]. Juana zmarła na początku XIX wieku znajdując się w złej sytuacji finansowej, dlatego prawdopodobnie nie opłaciła wykonanego już obrazu, który pozostał w posiadaniu Goi. Artysta ponownie wykorzystał płótno malując bezpośrednio na poprzednim portrecie, bez uprzedniego pokrycia go podkładem czy zamalowania. W niektórych miejscach widoczny jest niebieski kolor sukni aktorki, który przebija spod nowego portretu[4].

Historia obrazu

Portret został odziedziczony przez bezpośrednich spadkobierców Goi – jego syna Javiera i wnuka Mariana. W 1866 Ministerstwo Rozwoju nabyło obraz dla Museo de la Trinidad za cenę 300 eskudów[6] od Ramona de la Huerta (działającego najprawdopodobniej w imieniu wnuka Goi). Postać pośrednika nie jest bliżej znana, niekiedy mylona z Romanem Garretą, szwagrem Mariana Goi, późniejszym dyrektorem Prado, który również sprzedawał obrazy w jego imieniu[7]. Razem z tym dziełem zakupiono Autoportret Goi z 1815 roku. Museo de la Trinidad zostało połączone z Prado, gdzie obraz znajduje się od 1872 roku. Niebieskie oznaczenie w lewym dolnym rogu to numer katalogowy 178.T pochodzący z inwentarza Museo de la Trinidad[10].

  1. a b Francisco Goya. Poznań: Oxford Educational, 2006. ISBN 83-7425-497-1.
  2. a b c d e Robert Hughes: Goya. Artysta i jego czas. Warszawa: WAB, 2006, s. 36, 50. ISBN 83-7414-248-0.
  3. a b c d Rose Marie Hagen, Rainer Hagen: Francisco Goya. Taschen, 2003, s. 49, 52. ISBN 83-89192-40-3.
  4. a b c d e f Museo Nacional del Prado: Leocadia Zorrilla (?) (hiszp.). [dostęp 29-01-2013].
  5. a b c d e f g h Francisco Calvo Serraller (ed.): Goya: La imagen de la mujer. Madryt: Museo Nacional del Prado, 2001, s. 206-207. ISBN 84-95452-01-1.
  6. a b Ferrán Aribau, Francesc Ruidera, Lluís Altafuya, Roberto Castillo, Xavier Costaneda: Goya: su tiempo, su vida, su obra. Madryt: LIBSA, 2006, s. 323. ISBN 84-662-1405-4.
  7. a b c d Manuela Mena: Retrato de Josefa Bayeu (?) (hiszp.). [dostęp 29-01-2013].
  8. August L. Mayer: Goya als Frauenmaler. Berlin: Kunst und Künstler, 1921.
  9. Aureliano de Beruete Moret: Goya, pintor de retratos. Madryt: Blass y cía, 1928.
  10. Goya en el Prado: Leocadia Zorrilla (?) (hiszp.). [dostęp 29-01-2013].