Prawa człowieka w Arabii Saudyjskiej

Kara śmierci na świecie.

     całkowicie wycofana

     zachowana na specjalne okoliczności (np. stan wojny)

     niewykonywana w praktyce (zawieszona)

     wykonywana forma kary

Państwa na świecie, w których istnieje prawo chłosty
Plac Ad-Dira w Rijadzie, gdzie przeprowadza się egzekucje

Prawa człowieka w Arabii Saudyjskiej opierają się na islamie oraz na ustawie zasadniczej uchwalonej w 1992 roku. Zgodnie z opiniami międzynarodowych organizacji, walczących o prawa człowieka i demokrację (m.in. Freedom House, Human Rights Watch, Amnesty International) Arabia Saudyjska należy do grupy państw, w których prawa człowieka są stale łamane. Arabię Saudyjską oskarża się m.in. o łamanie wolności słowa, nieprzestrzeganie praw kobiet, wykonywanie kar śmierci na więźniach politycznych, brak pełnego systemu demokratycznego (mieszkańcy Arabii Saudyjskiej mogą brać udział tylko w wyborach lokalnych), brak wolności religijnej, dyskryminację osób homoseksualnych oraz o znęcanie się nad więźniami. Obowiązujące przepisy prawne oparte są na prawach szariatu (doktryna wahhabizmu) oraz o ustawę zasadniczą, ogłoszoną w 1992 roku przez króla Fahda ibn Abd al-Aziza.

Kontekst prawno-polityczny

Arabia Saudyjska jest monarchią absolutną, z królem jako głową państwa (od 23 stycznia 2015 roku Salman ibn Abd al-Aziz Al Su’ud). System prawny opiera się na szariacie, zaś sama Arabia Saudyjska jest zaliczana do najbardziej konserwatywnych państw islamskich[1]. Władzę wykonawczą sprawuje kierowany przez monarchę rząd. Działalność partii politycznych jest zakazana[2]. Sąd nie zawsze potrzebuje twardych dowodów przeciwko oskarżonemu. Stawiane zarzuty są często mgliste i oparte o nieprecyzyjne pojęcia prawne. Prawnicy krytykujący sposób prowadzenia spraw sądowych trafiają do więzień[3]. Na rozprawach sądowych nie muszą się stawiać członkowie rodziny królewskiej, wysocy rangą urzędnicy jak również przyjaciele i współpracownicy wspomnianych grup, jeśli są bezpośrednio związani z procesem[4]. W latach 90. XX wieku nasiliła się walka z opozycją, która oskarżyła monarchę i rząd o wspieranie fundamentalistów islamskich[1]. Liczba osób przetrzymywanych w więzieniach wzrosła w wyniku wprowadzenia w kraju dodatkowych środków bezpieczeństwa po zamachach z 11 września 2001 roku[5]. W 2009 roku w tajnych więzieniach przetrzymywano 3106 osób[5]. Liczba skazanych wzrosła w wyniku utworzenia specjalnego urzędu do zbierania informacji o obywatelach podejrzanych o terroryzm[1]. Pierwsze wybory lokalne w historii państwa odbyły się w 1995 roku[1].

Religijne prawo muzułmańskie wprowadzono w 1992 roku na mocy ustawy zbliżonej do konstytucji[1]. Ustawa zasadnicza z 1 marca 1992 roku utwierdziła monarchię dziedziczną, przez co wybór głowy państwa w wyborach powszechnych jest niemożliwy[6]. 8 artykuł ustawy zasadniczej nakazuje stosowanie prawa szariatu przez rząd[6]. Na mocy 9 artykułu Arabia Saudyjska stała się państwem islamskim, gdzie każdy obywatel państwa musi wyznawać tę religię oraz ma obowiązek ochrony islamu (art. 34). Utrzymanie wartości islamskich jest obowiązkiem państwa (art. 10)[6]. Artykuł 12 zakazuje buntów[6]. Na mocy ustawy zasadniczej dzieci są wychowywane w wierze islamskiej (art. 13). Ustawa zasadnicza zapewnia nienaruszalność prywatnego majątku, zaś w przypadku konfiskaty majątku (na rzecz interesu publicznego) państwo ma obowiązek udzielić rekompensaty (art. 17 i 18)[6]. Art. 26 zapewnia przestrzeganie praw człowieka zgodnie z szariatem. Państwo gwarantuje opiekę społeczną, bezpłatną edukację, ochronę środowiska. Sądy muszą stosować prawo szariatu (art. 48).

Arabia Saudyjska podpisała Arabską Kartę Praw Człowieka[7], Konwencję o prawach dziecka (26 stycznia 1996)[8] oraz Konwencję w sprawie zakazu stosowania tortur (23 września 1997)[9].

Pomimo tych gwarancji prawa człowieka są systematycznie łamane. W roku 2015 przedstawiciel Arabii Saudyjskiej został wybrany na przewodniczącego Grupy Konsultatywnej przy Radzie Praw Człowieka Organizacji Narodów Zjednoczonych.

Kontekst historyczny

Protesty z 1979 roku

Od chwili powstania Królestwa Arabii Saudyjskiej w 1932 roku w państwie obowiązuje ustrój monarchiczny. Prawo od początku opierało się na szariacie, choć podczas rządów króla Fajsala II w latach 1964-1975 doszło do wprowadzenia wahhabizmu jako podstawę systemu prawnego[10]. W 1962 roku zniesiono niewolnictwo[11]. Podczas rządów Fajsala II doszło także do wprowadzenia do administracji państwowej alimów. W 1964 roku król postanowił objąć funkcję premiera i prezydenta[12]. Jednocześnie Fajsal II zapewnił obywatelom Arabii Saudyjskiej bezpłatny dostęp do opieki zdrowotnej i szkolnictwa[10]. W 1980 roku skazano na karę śmierci 63 osoby, które pod koniec 1979 roku okupowały Wielki Meczet, próbując obalić „zachodnią” dynastię Saudów[13]. Masowe egzekucje z 1980 roku przyczyniły się wzrostu nastrojów antyamerykańskich w krajach islamskich[13]. Nadzieję na rozwój demokracji pojawiły się na początku lat 90., lecz utworzenie w marcu 1992 roku Rady Konsultacyjnej i uchwalenie ustawy zasadniczej zniweczyły plany[14]. W 1992 roku powstał Komitet Obrony Praw Podstawowych krytykujący działania króla. Ze względu na represję, organizacja przeniosła się w 1994 roku do Londynu[15]. W 1993 roku powstały regionalne zgromadzenia doradcze składające się z wpływowych obywateli[14]. Pomimo istnienia monarchii absolutnej, od 1995 roku w Arabii Saudyjskiej organizuje się wybory lokalne. We wrześniu 2003 roku ponad 300 saudyjskich intelektualistów podpisało petycję wzywającą do przeprowadzenia reform politycznych[16]. 14 października 2003 roku w Rijadzie odbyła się demonstracja zwolenników zmian, ale tamtejsza policja rozpędziła manifestacje, aresztując około 270 osób[16]. W marcu 2004 roku przeprowadzono kolejne aresztowania skierowane przeciwko osobom, które podpisały się pod petycją[16]. W październiku 2003 roku Arabia Saudyjska zorganizowała po raz w swojej historii konferencję dotyczącą praw człowieka[16]. W listopadzie 2003 roku Rada Konsultacyjna otrzymała prawo samodzielnego występowania z wnioskami legislacyjnymi. Do 2015 roku przeprowadzono trzy głosowania. W wyborach przeprowadzonych 12 grudnia 2015 roku wzięły, po raz pierwszy w historii, kobiety. W wyborach wzięło udział ok. 130 tys. kobiet i ok. 1,35 mln mężczyzn[17]. Do władz 284 rad municypalnych kandydowało 5937 mężczyzn i 978 kobiet[17]. 20 kobiet wygrało lokalne wybory[18].

Kara śmierci

Rok Liczba egzekucji Źródło
1980 84 [19]
1981 33 [19]
1982 22 [19]
1983 23 [19]
1984 25 [19]
1985 47 [19]
1986 22 [19]
1987 52 [19]
1988 26 [19]
1989 118 [19]
1990 18 [19]
1991 32 [19]
1992 64 [19]
1993 85 [19]
1994 54 [19]
1995 195 [19]
1996 68 [19]
1997 125 [19]
1998 28 [19]
1999 103 [20]
2000 123 [21]
2001 82 [19]
2002 48 [19]
2003 53[a] [22]
2004 36 [22]
2005 86 [23]
2006 40 [19]
2007 153 [24]
2008 102 [25]
2009 67 [26]
2010 26 [26]
2011 82[a] [27]
2012 79 [28]
2013 79[a] [29]
2014 90[a] [30]
2015 153 [31]

W Arabii Saudyjskiej wykonuje się karę śmierci najczęściej przez ścięcie głowy. Kara śmierci grozi m.in. za morderstwo, gwałt, apostazję, rozbój, czary, cudzołóstwo i przestępstwa narkotykowe[3]. Według rankingu Amnesty International w 2012 roku na karę śmierci skazano 79 osób. Tym samym Arabia Saudyjska zajęła trzecie miejsce w rankingu państw, w których dokonano najwięcej wyroków kar śmierci[28][b]. Rok wcześniej Amnesty International poinformowała, że 99% egzekucji na Bliskim Wschodzie przeprowadzono w czterech państwach – w Iraku, w Iranie, w Arabii Saudyjskiej i w Jemenie[32]. Pomimo międzynarodowych zakazów Arabia Saudyjska wykonuje karę śmierci na osobach niepełnoletnich[33]. W stolicy egzekucje przeprowadza się na placu Ad-Dira w centrum miasta, nazywanym też „Chop-Chop Square” („Plac Siekania”)[34].

W latach 1985-2013 przeprowadzono ponad 2000 egzekucji[35].

W 2015 roku na karę śmierci przez ścięcie, a potem publiczne ukrzyżowanie, skazano studenta Alego Mohammeda Baqir al-Nimra, który w wieku 17 lat uczestniczył w protestach zorganizowanych na fali arabskiej wiosny. Oskarżono go o terroryzm i podżeganie do rewolucji. An-Nimr przyznał się do oskarżeń, choć później tłumaczył, że podpisał zeznania dopiero po torturach[36]. Podczas procesu nie miał dostępu do adwokata, a sąd nie zaprezentował żadnego dowodu potwierdzającego terrorystyczne zamiary studenta[36].

Egzekucje z 2 stycznia 2016

Osobny artykuł: Nimr an-Nimr.

W listopadzie 2015 Amnesty International poinformowała, że Arabia Saudyjska planuje przeprowadzenie masowych egzekucji. Różne źródła wskazywały, że liczba osób do stracenia mogła wynosić 55 lub 52[37]. 2 stycznia 2016 w Arabii Saudyjskiej dokonano egzekucji 47 osób oskarżonych o przygotowanie i przeprowadzenie ataków terrorystycznych w latach 2003-2006 oraz o przeprowadzenie protestów przeciwko saudyjskim władzom. Wśród straconych znaleźli się m.in. szejk Nimr an-Nimr, będący wpływowym szyickim duchownym, jak również członkowie organizacji terrorystycznych (m.in. Al-Kaidy).

Egzekucje nadzorował szef saudyjskiego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych[38]. Część egzekucji pokazała saudyjska telewizja. Wśród straconych znalazł się m.in. szejk Nimr an-Nimr.

Egzekucje z 2 stycznia 2016 potępiła Unia Europejska i Stany Zjednoczone. ONZ wyraził „głębokie zaniepokojenie”[39]. Egzekucje an-Nimra potępił Iran, który ostrzegł Arabię Saudyjską, że egzekucja an-Nimra będzie „drogo kosztowała”[40]. W wyniku egzekucji wybuchły w Iranie zamieszki, podczas których doszło do wtargnięcia manifestantów do ambasady Arabii Saudyjskiej w Teheranie. Egzekucje z 2 stycznia były pierwszymi wykonanymi wyrokami śmierci w 2016 roku.

Wolność słowa i prasy

Wskaźnik wolności prasy według organizacji „Reporterzy bez granic” w 2014 roku

     Bardzo poważna sytuacja

     Trudna sytuacja

     Zauważalne problemy

     Satysfakcjonująca sytuacja

     Dobra sytuacja

     Niesklasyfikowana / Brak danych

W Arabii Saudyjskiej istnieje bardzo surowa cenzura. W rankingu wolności słowa przeprowadzonym przez organizację pozarządową Reporterzy bez Granic Arabia Saudyjska zajęła w 2014 roku 164. miejsce[41]. Zabroniona jest krytyka prawa ws. kobiet, krytyka władzy, wyrażanie opinii sprzecznych z szariatem lub godzące w bezpieczeństwo Arabii Saudyjskiej oraz promujące interesy obcych państw[42][4]. Komitet Obrony Dziennikarzy (ang. Committee to Protect Journalists) zaliczył Erytreę, Koreę Północną i Arabię Saudyjską do państw, w których istnieje największa cenzura. W związku z arabską wiosną wprowadzono w 2011 roku dodatkowe ograniczenia w wolności słowa[42]. Arabia Saudyjska od 2014 roku łamie wolność słowa w imię walki z terroryzmem[43].

Ograniczenia medialne obowiązują każdego mieszkańca w Arabii Saudyjskiej. W 2015 roku król Salman bin Abd al Aziz al-Saud zakazał księciu Mahmudowi ibn Abd ar-Rahman al-Saudowi z rodziny królewskiej pojawiania się w telewizji po jego rasistowskich uwagach. Oprócz tego książę ma zakaz udzielania wypowiedzi mediom radiowym i drukowanym. Zakaz jest rezultatem wcześniejszej wypowiedzi księcia dla sportowej stacji telewizyjnej, gdzie określił komentatora obraźliwym mianem oznaczającym dziecko porzucone w trakcie pielgrzymki w Arabii Saudyjskiej[44].

Prasa

W Arabii Saudyjskiej działa kilkanaście dzienników. Wszystkie należą do prywatnych właścicieli, ale są kontrolowane przez osoby związane z rodziną królewską[43]. Saudyjska prasa przestrzega autocenzury, unikając tym samym krytyki szariatu czy rodziny królewskiej[4]. Czasopisma zagraniczne są dopuszczane po urzędniczej kontroli[4]. 39. artykuł ustawy zasadniczej, poświęcona środkom przekazu, nie gwarantuje wolności prasy[43]. W rankingu „Freedom of the Press” zorganizowanym przez organizację Freedom House, Arabię Saudyjską zaliczono do państw, w których nie istnieje wolna prasa. W 2003 roku weszła w życie ustawa ograniczająca działanie saudyjskiej prasy. W wyniku „arabskiej wiosny”, znowelizowano ustawę, wprowadzającą zakaz działalności i grzywny dla dziennikarzy głoszących informacje niezgodne z szariatem[43]. Kara grzywny może wynosić do 500 tys. riali[43]. Prasa zazwyczaj nie informuje o protestach szyitów, chyba, że otrzyma oficjalne oświadczenie od Ministerstwa Informacji[43].

Telewizja

W Arabii Saudyjskiej istnieją zarówno państwowa, jak i prywatna telewizja. Krytyka władzy w telewizji jest zakazana. Anteny satelitarne są zakazane w Arabii Saudyjskiej[45]. Zakaz ten nie jest zazwyczaj przestrzegany przez Saudyjczyków[43]. W lipcu 2015 roku zdjęto z telewizji talk-show, w którym doszło do znieważenie króla. Muhsena al-Awaji'a oraz Abdullaha al-Mudaifera oskarżono o znieważenie saudyjskiego króla Abdullaha, który zmarł w styczniu 2015 roku[46]. W trakcie programu prowadzący wielokrotnie krytykowali zmarłego monarchę. W Arabii Saudyjskiej przeprowadzane są emisje egzekucji osób skazanych na karę śmierci.

Przez długi czas saudyjskie stacje telewizyjne nie zatrudniały kobiet[47]. Założona w 2004 roku stacja telewizyjna al-Ichbarijja wyłamała się z tej praktyki, zatrudniając pierwszą prezenterkę wiadomości[47]. Stacja al-Ichbarijja wywołała w 2014 roku skandal, w którym prezenterka odczytała wiadomości bez nakrycia głowy. Rzecznik stacji przeprosił za incydent, broniąc się, że materiał nagrano w Wielkiej Brytanii. Według niektórych „incydent” był testem, mającym sprawdzić, jak Saudyjczycy zareagują na swobodniej ubrane prezenterki. Saudyjskie konserwatywne media skrytykowały państwową Korporację Radia i Telewizji za „szerzenie zgorszenia”[48]. W celu zapobiegnięciu podobnym incydentom, na początku 2015 roku uchwalono regulacje określające obowiązkowy ubiór prezenterek telewizyjnych[49].

Internet

Arabia Saudyjska systematycznie kontroluje Internet, zatrzymując osoby krytykujące w nim władzę oraz cenzurując treści niezgodne z islamem. Karane niekiedy są osoby, które chwalą politykę przywódców państw, do których Arabia Saudyjska jest wrogo nastawiona[50]. Zablokowane są m.in. strony hazardowe i pornograficzne. W Arabii Saudyjskiej dochodzi do blokad portali społecznościowych (w 2010 roku zablokowano na kilka godzin Facebooka)[51].

Raif Badawi

Od 2011 roku blogerzy i redaktorzy gazet online muszą uzyskać specjalne zezwolenie na prowadzenie tego typu działalności od Ministerstwa Spraw Wewnętrznych[43]. W kwietniu 2014 roku Arabia Saudyjska ogłosiła, że na terenie państwa będzie monitorowanie i filtrowanie treści w internecie[42]. W marcu 2015 roku rząd Arabii Saudyjskiej dodał znieważenie do ustawy przeciw cyberprzestępczości. Według Prawa Przeciw Cyberprzestępczości osobie popełniającej je grozi do 5 lat więzienia i grzywna do 3 mld riali saudyjskich[52].

Raif Badawi

Osobny artykuł: Raif Badawi.

Głośnym przypadkiem łamania wolności słowa stało się skazanie na karę 10 lat więzienia i 1000 batów blogera i pisarza Raifa Badawiego. Raif Badawi stworzył portal internetowy Free Saudi Liberals, w którym można było wymieniać poglądy polityczne i religijne. Oskarżono go o obrazę islamu i groziła mu kara śmierci. W 2013 roku uznano go za winnego i skazano na siedem lat więzienia i 600 batów[53]. Rok później wyrok przedłużono do 10 lat pozbawienia wolności i 1000 batów[53]. 9 stycznia 2015 roku wymierzono mu pierwsze 50 batów w obecności setek ludzi[53]. Wykonanie dalszego wyroku wstrzymano po krytyce ze strony organizacji międzynarodowych oraz w wyniku pogorszenia zdrowia Raifa Badawiego. Obecnie jego żona żyje wraz z dziećmi w Kanadzie[53].

Mniejszości religijne i etniczne

Tablica drogowa z wyznaczonymi drogami dla wyznawców islamu i dla innowierców

Zdecydowana większość mieszkańców Arabii Saudyjskiej wyznaje islam. Ustawa zasadnicza nie zapewnia wolności religijnej. Mekka i Medyna są miastami dostępnymi tylko dla wyznawców mahometanizmu. Innowiercy mają także zakaz wchodzenia do meczetów. W Arabii Saudyjskiej działa policja religijna Muttawa, odpowiedzialna za walkę z innymi religiami[54]. Działalność Muttawy jest krytykowana przez organizację walczące o prawa człowieka. Arabia Saudyjska zezwala na praktykowanie swojej wiary w prywatnych pomieszczeniach, jednak często zdarza się, że policja religijna przeprowadza naloty na domy cudzoziemców.

W Arabii Saudyjskiej obowiązuje zakaz posiadania alkoholu, pornografii, publikacji i dewocjonaliów innych niż islamskie, wieprzowiny, koniny i jej przetworów[54]. Zakazane są także publiczne tańce, muzyka, filmy (prawo nie obowiązuje w imprezach zamkniętych)[54]. Prawo to obowiązuje zarówno obywateli, jak i pracujących cudzoziemców, turystów, członków delegacji oficjalnych i dyplomatów[54]. W przypadku turystów zakazane artykuły konfiskuje urząd celny, zaś ich właściciel karany jest grzywną. Przestępstwa przeciwko islamowi karze się chłostą, obcinaniem kończyn (rzadko) lub egzekucją[4]. Obywatele Arabii Saudyjskiej mogą trafić do więzienia za posiadanie alkoholu. W 2014 roku sąd w Arabii Saudyjskiej skazał Brytyjczyka Karola Andree na karę chłosty za posiadanie wina. W wyniku działań Wielkiej Brytanii zawieszono wykonanie wyroku[55]. Homoseksualizm traktuje się jako przestępstwo. Obywatele saudyjscy muszą uzyskać specjalną zgodę na małżeństwo z cudzoziemką[54].

Sytuacja chrześcijan

W Arabii Saudyjskiej żyje nieco ponad milion chrześcijan[24]. Największą grupę chrześcijan stanowią emigranci z Filipin[56]. Kara śmierci grozi osobom, które dokonały aktu apostazji lub skrytykowały wiarę islamską. W Światowym Indeksie Prześladowań 2015 stworzonym przez organizację Open Doors Arabia Saudyjska zajęła 12. miejsce[57]. W rankingach chrześcijańskiej organizacji non-profit Open Doors z lat 1993–2014 Arabia Saudyjska znajdowała się w gronie 10 państw, w których dochodzi do największego prześladowania chrześcijan[58]. Chrześcijanom w Arabii Saudyjskiej grożą tortury, dyskryminacja, naruszanie prywatności oraz śmierć. O wiele częściej prześladuje się chrześcijan, którzy wcześniej wyznawali wiarę islamską niż imigrantów i obcokrajowców wyznających tę religię. Niekiedy zdarza się, że imigrantów zarobkowych zmusza się do przyjęcia mahometanizmu[58]. Obcokrajowcom głoszącym wiarę chrześcijańską grozi deportacja z Arabii Saudyjskiej. Wszystkie nabożeństwa chrześcijańskie odbywają się w domach, zaś budowa kościołów jest zakazana[58]. W Arabii Saudyjskiej obowiązuje zakaz posiadania Biblii[59].

Sytuacja szyitów

Prowincja Wschodnia w Arabii Saudyjskiej – tutaj mieszka większość szyitów

Około 10–15% mieszkańców Arabii Saudyjskiej wyznaje islam szyicki[60]. Szyici zamieszkują Wschodnią Prowincję oraz okolice granicy z Jemenem[60]. Wyznawców szyizmu dyskryminuje się oraz są celem ataków w internecie. Przed uzyskaniem przez Arabię Saudyjską niepodległości szyici swobodnie wyznawali swoją wiarę pomimo zdecydowanej przewagi sunnitów. Po 1913 roku nasiliła się nienawiść sunnitów do szyitów[60]. Po uzyskaniu niepodległości w 1932 roku sunnici zaczęli unikać kontaktów handlowych z szyitami, doprowadzając do rozwarstwienia gospodarczego. Wkrótce szyitom zakazano budowy meczetów, publicznego modlenia się, publikacji tekstów oraz świętowania Aszury[60]. Aktywizacja społeczności szyickiej rozpoczęła się w latach 70. Wówczas powstał nieoficjalny Szyicki Ruch na rzecz Reform (SRM)[60]. Pod wpływem rewolucji islamskiej w Iranie, szyici rozpoczęli domagać się zniesienia dotychczasowego porządku. Władze Arabii Saudyjskiej stłumiły wystąpienia[60]. Pod koniec lat 80. szyici odeszli od postawy konfrontacyjnej na rzecz prób dialogu.

W 1993 roku król Fahd ibn Abd al-Aziz Al Su’ud zaprosił przedstawicieli mniejszości do rozmów, w wyniku czego król obiecał zwolnić więźniów politycznych oraz zadeklarował, że zezwoli uchodźcom wrócić do Arabii Saudyjskiej[60]. Obietnice te zostały zrealizowane w niewielkim stopniu. W roku 2007 sunniccy hakerzy włamali się na stronę Al-Saffara i umieścili tam deklarację o zwalczaniu szyityzmu[60].

W 2011 roku rozpoczęła się nowa fala prześladowań szyitów. Pod wpływem arabskiej wiosny większość saudyjskich szyitów zbuntowała się przeciwko sunnickim władcom. W 2012 roku aresztowano szyickiego szejka Nimr an-Nimra[61]. Podczas policyjnego pościgu dostał cztery kule w nogę[61]. Zatrzymanie szyickiego duchownego doprowadziło do wybuchu kolejnych manifestacji[61].

W wyniku wprowadzenia listy imion, których nie można dawać dzieciom, w marcu 2014 roku, zakazano imion Abdul Nabi i Abdul Hussajn, popularnych wśród dyskryminowanych w Arabii Saudyjskiej szyitów[62].

Sytuacja Żydów

Arabia Saudyjska ma napięte stosunki z Izraelem. Judaizm jest zakazany, zaś Żydów obowiązują także ograniczenia religijne nałożone przez islamskie władze. W Arabii Saudyjskiej prawdopodobnie nie ma żadnego wyznawcy judaizmu. Dodatkowo na Żydów zrzuca się odpowiedzialność za problemy na Bliskim Wschodzie. W grudniu 2015 roku szejk Mohamet al-Munadżid stwierdził, że Żydzi są największymi wrogami Arabii Saudyjskiej[63]. W tym samym czasie wielki mufti Arabii Saudyjskiej Abd al Aziz asz-Szajch stwierdził, że dżihadyści działający w Państwie Islamskim są w rzeczywistości żołnierzami Izraela[64]. Rząd Arabii Saudyjskiej regularnie wzywa opinię międzynarodową w celu „powstrzymania judaizacji w Izraelu”[65]. Pieczątka izraelska w paszporcie może uniemożliwić uzyskanie wizy lub przekroczenie granicy dla turystów chcących odwiedzić Arabię Saudyjską, zaś obywatele Izraela nie mogą odwiedzić Arabii Saudyjskiej[66][67].

Sytuacja kobiet

Kobiety są dyskryminowane. Nie mogą one samodzielnie decydować o swoim ubiorze, samodzielnie podróżować lub prowadzić samochodu[4]. Aby kupić bilet samolotowy kobieta potrzebuje zgody od partnera[68]. W restauracjach, parkach, szkołach, bankach i w innych instytucjach publicznych obowiązuje segregacja według płci. Zasady te nie obowiązują w kompleksach handlowych i w sklepach[54]. Często się zdarza, że kobiety odbywające wyrok są wykorzystywane seksualnie. Obowiązujące prawo dopuszcza wielożeństwo.

11 marca 2002 roku wybuchł pożar w szkole dla dziewcząt w Mekce. Policja religijna i władzę szkoły nie zezwoliła na opuszczenie budynku uczennicom, gdyż te nie miały na sobie chust[69]. Zabroniono strażakom prowadzenia akcji ratowniczej i gaszenia pożaru. W pożarze zginęło 15 dziewcząt, a 50 zostało poszkodowanych[69]. W szkole łącznie uczyło się wówczas 835 uczennic i pracowało 55 nauczycieli[70]. Po pożarze członków Komisji Promowania Cnoty i Zapobiegania Zepsuciu uznano za winnych tragedii[70]. W lutym 2014 roku studentka zmarła na zawał serca po godzinach oczekiwania na pomoc medyczną. Władzę uniwersytetu nie pozwoliły ekipie ratunkowej uratować studentki, gdyż składała się wyłącznie z mężczyzn[71]. Po dwóch godzinach od przybycia ekipy ratunkowej, ratownicy otrzymali zgodę na reanimację. W wyniku późno udzielonej pomocy, kobieta zmarła. 1 grudnia 2014 sąd Arabii Saudyjskiej skazał Ludżajn al-Haslul i Majsę al-Mudi na karę dwóch miesięcy więzienia za prowadzenie samochodu[72]. Obie kobiety działały w kampanii popierającej prawo do prowadzenia samochodu przez kobiety[72].

W październiku 2015 roku saudyjski sąd skazał profesora i aktywistę na rzecz praw człowieka Abdela Karim al-Chadara na 10 lat więzienia i 20 lat zakazu opuszczania Arabii Saudyjskiej za walkę o przyznanie praw kobietom. Profesor od 2013 roku przebywał w areszcie[73]. Abdel Karim al-Chadar założył Saudyjskie Stowarzyszenie na rzecz Praw Politycznych i Obywatelskich[73]. Wiele członków jego stowarzyszenia także odsiaduje wyroki.

Pomimo surowego prawa, kobiety stopniowo otrzymują nowe prawa. Od 2004 roku kobiety mogą prowadzić własną działalność gospodarczą[68]. W 2013 roku ogłoszono przepisy chroniące kobiety przed przemocą domową[74]. W listopadzie 2015 Arabia Saudyjska zniosła zakazy pracy dla kobiet w tzw. niebezpiecznych zawodach. O zmianę przepisów walczyła Międzynarodowa Organizacja Pracy, która wywarła presję na saudyjskim Ministerstwie Pracy[75]. Pomimo zmian w regulacjach nadal istnieją zawody, w których kobiety nie mogą pracować.

Przez wiele lat Arabię Saudyjską krytykowano za brak ustawodawstwa chroniącego kobiety i krajowych pracowników przed nadużyciami. W 2008 roku ONZ wezwał Arabię Saudyjską do stworzenia tego typu ustawy. Kilka miesięcy po rozpoczęciu ogólnoświatowej kampanii charytatywnej na rzecz zwalczania przemocy wobec kobiet Arabia Saudyjska uchwaliła prawa zwalczające przemoc domową. Za popełnienie przemocy fizycznej i psychicznej grozi kara do roku pozbawienia wolności lub kara grzywny do 50 000 riali[76]. Wcześniejsze prawo opierało się na szariacie, przez co dochodziło do nadużyć w przyznawaniu wyroków[76]. Nowe prawo umożliwiło kobietom zgłaszanie przestępstw samodzielnie (wcześniej musiały stawić się ze swoim mężem w komisariacie)[76].

12 grudnia 2015 kobiety po raz pierwszy mogły głosować w wyborach. W lokalach wyborczych kobiety i mężczyźni głosowali oddzielnie[77]. Podczas kampanii wyborczej kobiety nie mogły bezpośrednio zwracać się do męskich wyborców[78]. Do władz 284 rad municypalnych kandydowało 5937 mężczyzn i 978 kobiet[17]. W wyborach wzięło udział ok. 131 tys. kobiet i ok. 1,35 mln mężczyzn[17]. Ze względu na biurokrację oraz brak przygotowania transportu (zgodnie z saudyjskim prawem, kobiety nie mogą samodzielnie podróżować), dysproporcja pomiędzy kobietami a mężczyznami była duża[79]. Pierwszą wybraną kobietą do rady miasta została Salma bint Hizab al-Utajbi, która objęło stanowisko w Madrakah. Salma bint Hizab al-Utajbi jest pierwszą kobietą w historii Arabii Saudyjskiej, która sprawowała urząd w radzie miasta[80]. Łącznie 20 kobiet wygrało lokalne wybory[18].

20 lutego 2016 roku Saudyjski Urząd ds. Turystyki i Zabytków zatwierdził zarządzenie, które pozwala kobiecie spędzić samotnie noc w hotelu[81]. Wcześniejsze prawo zezwalało Saudyjkom podróżować i zatrzymywać się w hotelach na całym świecie, tylko nie we własnym kraju[81]. Wcześniej kobiety musiały uzyskać zgodę męskiego opiekuna, aby móc zatrzymać się w hotelu. Nowe przepisy skrytykowali muzułmańscy duchowni.

Sytuacja niepełnosprawnych

Arabia Saudyjska zazwyczaj przestrzega praw osób niepełnosprawnych[4]. Saudyjskie Ministerstwo Spraw Społecznych sfinansowało zakup specjalnych samochodów za 858 mln riali saudyjskich dla prawie 6 tys. osób dotkniętych kalectwem. W celu przyznania dofinansowania, niepełnosprawni musieli złożyć specjalny dokument. Program sfinansowania aut trwał w latach 2007-2015[82]. W 2014 roku saudyjskie Ministerstwo Pracy stworzyło regulacji zapewniające niepełnosprawnym takie same pensje i benefity, jak w pełni sprawni pracownicy w prywatnym sektorze[83]. Zgodnie z przepisami, niepełnosprawny pracownik powinien posiadać certyfikat z Ministerstwa Spraw Społecznych lub Ministerstwa Pracy. Prawo zobowiązuje osoby niepełnosprawne do znalezienia pracy, którą mogą wykonywać pomimo ich niepełnosprawności, zaś pracodawców zobowiązuje się do zapewnienia przyjaznego środowiska pracy, które ułatwia wykonywanie wymaganych zadań[83].

Prawa LGBT

Powołując się na Koran, Arabia Saudyjska nie przestrzega praw homoseksualistów. Za stosunki homoseksualne grozi więzienie lub kara śmierci. W wydanym raporcie ONZ dotyczącym dyskryminacji społeczności LGBT, Arabia Saudyjska, Nigeria, Brunei i pięć innych państw znalazło się na liście państw, w których dochodzi do najbrutalniejszego łamania praw społeczności LGBT[84]. Homoseksualiści są wykrywani przez religijną policję podczas specjalnych nalotów[85]. Co jakiś czas wprowadza się nowe ograniczenia wobec homoseksualistów (ostatnie, na prośbę Ministerstwa Zdrowia, wprowadzono w 2013 roku)[85].

W 2015 roku, po wybraniu na przewodniczącego Grupy Konsultatywnej przy Radzie Praw Człowieka Organizacji Narodów Zjednoczonych Arabia Saudyjska wezwała do usunięcia praw LGBT jako praw człowieka, argumentując, że jest to sprzeczne z szariatem[86]. W tym samym czasie Arabia Saudyjska oprotestowała wszelkie odniesienia do homoseksualizmu w nowym planie rozwojowym ONZ. Protest zgłosił szef Ministerstwa Spraw Zagranicznych Adel al-Dżubeir. Dyplomata dodał, że Saudowie mają prawo nie przestrzegać umów sprzecznych z islamskim prawej. Skrytykowany przez saudyjski MSZ program ONZ zakłada m.in. zapewnienie uniwersalnego dostępu do „praw reprodukcyjnych” do 2030 roku[87].

Prawa dziecka w Arabii Saudyjskiej

Islamska para z maluchem, Mekka

Arabia Saudyjska jest sygnatariuszem Konwencji Praw Dziecka, zakazującej m.in. stosowania kary śmierci wobec osób, które w momencie popełnienia przestępstwa były niepełnoletnie. Prawa człowieka są zazwyczaj przestrzegane, choć zdarzają się przypadki łamania tych praw (np. Arabia Saudyjska straciła w 2013 roku 24-letnią obywatelkę Sri Lanki Rizanę Nafeek, która pracując jako opiekunka domowa w 2005 roku zabiła nieumyślnie dziecko[88])[4]. Dużym problemem jest ubóstwo i brak opieki zdrowotnej dla wielu dzieci. W Arabii Saudyjskiej istnieją osobne szkoły dla chłopców i dla dziewcząt. W 2013 roku Arabia Saudyjska uchwaliła prawo chroniące kobiety i dzieci przed przemocą domową.

Pomimo łamania praw dziecka, król Abd Allah ibn Abd al-Aziz Al Su’ud otrzymał Order Uśmiechu. O przyznanie nagrody wnioskowały dzieci z całej Polski, zachwycone zafundowaniem operacji rozdzielenia bliźniaczek syjamskich z Janikowa Darii i Olgi Kołacz (3 stycznia 2005 roku). Przyznanie nagrody argumentowano tym, że monarchia często finansował operację dzieci, z czego większość z nich nie stała się faktem medialnym[89].

Prawa ekonomiczne i socjalne

Prawa ekonomiczne są zazwyczaj przestrzegane. Prawa ekonomiczne zawarto w ustawie zasadniczej z 1992 roku. Ustawa zasadnicza zapewnia nienaruszalność prywatnego majątku, zaś w przypadku konfiskaty majątku (na rzecz interesu publicznego) państwo ma obowiązek udzielić rekompensaty (art. 17 i 18). Sądownictwo gospodarcze opiera się na szariacie[90]. Od czasu wejścia Arabii Saudyjskiej do Światowej Organizacji Handlu 11 grudnia 2005 roku, sądownictwo gospodarcze jest reformowane na wzór prawa międzynarodowego[90]. Przepisy celne są skomplikowane i niedopracowane, zaś urzędnicy często popełniają błędy w rozliczeniach celnych[90]. Od 2008 roku Arabia Saudyjska stosuje regulowanie cen na niektóre artykuły żywnościowe. Prywatne firmy przemysłowe otrzymują wsparcie od państwa. Ze względu na obowiązuje przepisy religijne, w Arabii Saudyjskiej nie mogą działać firmy produkujące napoje alkoholowe, produkty wieprzowe i wydające treści niezgodne z islamem. Dochody z ropy naftowej pozwalają na finansowanie stypendiów i dotowanie artykułów żywnościowych. Arabia Saudyjska posiada listę sektorów, w których nie mogą działać zagraniczne przedsiębiorstwa[90]. W latach 2011-2015 wzrosła liczby kobiet pracujących w sektorze prywatnym (z ok. 700 tys. do 1500 tys.)[91].

W raporcie Banku Światowego „Ease of Doing Business Index” Arabia Saudyjska zajęła w 82 miejsce w 2016 roku (wzrost o dwie pozycję w stosunku do 2015 roku)[92]. W raporcie nisko oceniono procedury związane z założeniem firmy (130 miejsce w 2016, spadek o sześć miejsc). Wysoko oceniono zaś przepisy podatkowe (3. miejsce na świecie)[92].

Arabia Saudyjska finansuje opiekę społeczną oraz program mieszkaniowy. W 2011 roku zwiększono wydatki na cele socjalne[93]. Wzrost wydatków na politykę socjalną związany był z protestami podczas arabskiej wiosny, które częściowo wynikały z problemów ekonomicznych. We wrześniu 2015 roku Arabia Saudyjska ogłosiła, że przyjęła 2,5 mln Syryjczyków, którzy uciekli przed wojną[94]. Prawa pracownika są łamane[4].

Prawa kulturalne

Prawa kulturalne opierają się na szariacie. Arabia Saudyjska zapewnia prawa kulturalne, jednocześnie ograniczając w pewnym stopniu prawo do edukacji, prawo do uczestnictwa w życiu kulturalnym, do korzystania z osiągnięć rozwoju cywilizacyjnego i do wolności sztuki. Ograniczenia dotykają głównie kobiety. Znanym przykładem łamania prawa do korzystania z osiągnięć rozwoju cywilizacyjnego jest zakaz prowadzenia samochodów przez kobiety. Arabia Saudyjska wspiera rozwój oświaty, finansując stypendia oraz budując nowe szkoły i uniwersytety. Cenzura w Arabii Saudyjskiej ogranicza działalności zespołów muzycznych. Członkowie Black metalowego zespołu Al-Namrood muszą ukrywać swoją tożsamość i działać w podziemiu ze względu na głoszone treści anty-religijne w utworach[95].

Ograniczenia w nadawaniu imion narodzonym dzieciom

W marcu 2014 roku Arabia Saudyjska wydała listę 51 imion, których nie można nadawać dzieciom. Imiona podzielono na trzy kategorię: pierwszej znalazły się imiona obrażająca islam, drugie są związane z rodziną królewską, a w trzeciej umieszczono imiona nie mające arabskiego lub islamskiego pochodzenia[62]. Departament spraw cywilnych ministerstwa usprawiedliwił swoją decyzję tym, że coraz więcej imion nadawanych w Arabii Saudyjskiej ma „bluźnierczy” wydźwięk[62]. Niektóre imiona (jak np. Benjamin czy Abd an-Nasir) umieszczono na liście, choć nie przydzielono do nich kategorii. Uważa się, że zakazano tych imion, gdyż nosili je zagraniczni politycy nieprzychylni Arabii Saudyjskiej (np. Binjamin Netanjahu czy Gamal Abdel Naser)[62]. Zakazano także imion Abd an-Nabi czy Abd al-Husajn, popularnych wśród dyskryminowanych w Arabii Saudyjskiej szyitów[62].

Przestrzeganie praw więźniów

Arabia Saudyjska przestrzega część praw więźniów. W więzieniach nie występują problemy z dystrybucją żywności lub utrzymaniem czystości[4]. Rodziny nie mogą odwiedzać skazanych[4]. Dużym problemem jest znęcanie się nad więźniami politycznymi – strażnicy często biją skazanych lub ograniczają im ilość snu[4].

Prawo do prywatności

Arabia Saudyjska nie przestrzega praw do prywatności. Urzędnicy mają prawo przeglądać listy i paczki z poczty w celu znalezienia materiałów wywrotowych (w tym treści religijnych lub też materiałów pornograficznych)[4]. Rząd zatrudnia szpiegów, którzy mają za zadanie uczestniczyć w rozmowach prywatnych ludzi i donosić w przypadku głoszenia innych poglądów[4].

Reakcje międzynarodowe na sytuację w Arabii Saudyjskiej

Organizację międzynarodowe (m.in. Amnesty International i Human Rights Watch) krytykują Arabię Saudyjską za przeprowadzanie kary śmierci, dyskryminację kobiet i nieprzestrzeganie wolności słowa. Pomimo systematycznego łamania praw człowieka, wiele państw zachodnich nie zaapelowało Arabii Saudyjskiej o przestrzeganie praw człowieka. Skazanie na więzienie i chłostę Raifa Badawiego oraz przeprowadzanie kary śmierci przyczyniło się do wybuchu kryzysu dyplomatycznego ze Szwecją, który doprowadził do zawieszenia współpracy militarnej[96][97].

W 2015 roku Arabię Saudyjską krytykowano za nieprzyjmowanie uchodźców z Bliskiego Wschodu podczas kryzysu migracyjnego w Europie. Arabia Saudyjska odrzuciła zarzuty twierdząc, że kilkaset tysięcy Syryjczyków otrzymało status rezydenta, mając tym samym dostęp do opieki medycznej, oświaty i rynku pracy[94]. Ponadto Arabia Saudyjska zbudowała kliniki w jordańskim obozie dla uchodźców Zaatari oraz przekazała syryjskim rodzinom mieszkającym w Libanie i Syrii pieniądze na pokrycie podstawowych potrzeb[94].

W roku 2015 przedstawiciel Arabii Saudyjskiej został wybrany na przewodniczącego Grupy Konsultatywnej przy Radzie Praw Człowieka Organizacji Narodów Zjednoczonych. Organizacja pozarządowa UN Watch ujawniła, że Arabia Saudyjska zapewniła sobie tegoroczne przewodnictwo w Grupie Konsultatywnej, wpływowym 5-osobowym gremium w ONZ-owskiej Radzie Praw Człowieka[98]. Szef UN Watch nazwał wybór Arabii Saudyjskiej „skandalem”[98].

2 stycznia 2016 roku przeprowadzono masową egzekucję 47 osób oskarżonych o działalność terrorystyczną w latach 2003-2006 oraz o przeprowadzenie protestów przeciwko monarchii[38]. Wśród straconych znalazł się m.in. szejk Nimr an-Nimr, będący wpływowym szyickim duchownym. Egzekucje potępiły Europa oraz Stany Zjednoczone, zaś ONZ wyraził „głębokie zaniepokojenie”. Iran potępił Arabię Saudyjską, grożąc jej działaniami odwetowymi. W Teheranie Irańczycy manifestowali przeciwko Arabii Saudyjskiej. Protesty przerodziły się w zamieszki, podczas których doszło do wtargnięcia manifestantów do ambasady Arabii Saudyjskiej. 8 stycznia Iran zerwał kontakty handlowe z Arabią Saudyjską[99]. Egzekucji nie potępiły Komory i Turcja, uważając, że jest to wewnętrzna sprawa Arabii Saudyjskiej[100][101]. Pomimo reakcji władz Turcji, w Stambule doszło do protestów przeciwko Arabii Saudyjskiej. Obok Stambułu, protest zorganizowano w Bejrucie[102].

Zobacz też

  1. a b c d Jest to wartość minimalna. Liczba egzekucji mogła być większa.
  2. Ranking Amnesty International uwzględnił tylko potwierdzone wyroki śmierci. Więcej potwierdzonych egzekucji podały Iran (369) i Irak (169). Z rankingu wyłączono Chińską Republikę Ludową i Koreę Północną, które nie podały liczby osób skazanych na karę śmierci. W przypadku włączenia tych dwóch państw do rankingu Arabia Saudyjska znalazłaby się na piątym miejscu.
  1. a b c d e Arabia Saudyjska. Historia (pol.). Encyklopedia PWN. [dostęp 2015-12-18].
  2. Arabia Saudyjska. Ustrój polityczny (pol.). Encyklopedia PWN. [dostęp 2015-12-18].
  3. a b Raport roczny Amnesty International 2014/2015 Sytuacja praw człowieka na świecie (pol.). Amnesty International, 2015. [dostęp 2015-12-19].
  4. a b c d e f g h i j k l m n James R. Lewis, Carl Skutsch: The Human Rights Encyclopedia. T. 2. Sharpe Reference, 2001, s. 464-466.
  5. a b Maciej Lizura: Amnesty International: Arabia Saudyjska łamie prawa człowieka pod pozorem walki z terroryzmem (pol.). Portal Spraw Zagranicznych, 2009-07-22. [dostęp 2015-12-13].
  6. a b c d e THE BASIC LAW OF GOVERNANCE (ang.). Royal Embassy of Saudi Arabia. [dostęp 2015-12-19].
  7. Council of the League of Arab States, Arab Charter on Human Rights, September 15, 1994, reprinted in 18 Hum. Rts. L.J. 151 (1997). (ang.). Human Rights Library, 1997. [dostęp 2015-12-19].
  8. 11 . Convention on the Rights of the Child (ang.). United Nations Treaty Collection. [dostęp 2015-12-19].
  9. 9 . Convention against Torture and Other Cruel, Inhuman or Degrading Treatment or Punishment New York, 10 December 1984 (ang.). United Nations Treaty Collection. [dostęp 2015-12-19].
  10. a b Fajsal II (pol.). Encyklopedia PWN. [dostęp 2016-01-14].
  11. Slavery in History (ang.). Free The Slaves. [dostęp 2016-03-16].
  12. Saudi Arabia. W: Robert L. Maddex: Constitution of the World. Waszyngton: A Division of Congressional Quarterly .INC, 2008, s. 377-379. ISBN 978-0-87289-556-0.
  13. a b Opposition Movements in the Saudi Kingdom and their History (ang.). nyupolitics.org, 2012-04-14. [dostęp 2016-03-14]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-04-15)].
  14. a b Oxford Wielka Encyklopedia Świata. T. 1. Poznań: Oxford Educational, 2004, s. 219. ISBN 83-7325-541-9.
  15. Committee for the Defense of Legitimate Rights (ang.). Encyklopedia Britannica. [dostęp 2016-01-14].
  16. a b c d Wielka Encyklopedia A-Z. Oxford Educational, 2004, s. Suplement 44.
  17. a b c d Two disqualified as first Saudi women begin campaign for election (ang.). The Guardian, 2015-11-19. [dostęp 2016-03-13].
  18. a b Saudi voters elect 20 women candidates for the first time (ang.). Daily Mail, 2015-12-13. [dostęp 2016-01-13].
  19. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v Hinrichtungen in Saudi Arabien (niem.). todesstrafe.de. [dostęp 2016-01-03].
  20. Executions decline in 1999 (ang.). BBC News, 2000-04-18. [dostęp 2016-01-03].
  21. Amnesty International Report 2001 - This report covers the period January to December 2000 - Saudi Arab (ang.). Amnesty International, 2001. [dostęp 2016-01-03].
  22. a b Execution by beheading (decapitation). (ang.). capitalpunishmentuk.org. [dostęp 2016-01-03].
  23. The Death Penalty: An International Perspective (pol.). deathpenaltyinfo.org. [dostęp 2016-01-03].
  24. a b Saudi Arabia (ang.). state.gov, 2008-03-11. [dostęp 2015-12-19].
  25. Amnesty International Report 2009 - Saudi Arabia (ang.). Amnesty International. [dostęp 2015-12-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-01-15)].
  26. a b 2010 Human Rights Report: Saudi Arabia (ang.). state.gov, 2011-04-08. [dostęp 2015-12-19].
  27. Amnesty International: Death sentences and executions 2011 (ang.). Amnesty International, 2012. s. 9. [dostęp 2016-03-14].
  28. a b Elżbieta Stasik: Polityka Amnesty International: Zastraszający wzrost liczby egzekucji na świecie (pol.). dw.com, 2014-03-27. [dostęp 2015-12-19].
  29. "Death Sentences and Executions 2013" (PDF) (ang.). Amnesty International. [dostęp 2015-12-19].
  30. Raport o karze śmierci w 2014 roku (pol.). Amnesty International, 2014-04-01. [dostęp 2015-12-19].
  31. Saudi using execution to settle political scores: Amnesty (ang.). afp.com, 2016-01-02. [dostęp 2016-01-03].
  32. Kara śmierci w 2011 roku: alarmująca liczba egzekucji w krajach stosujących karę śmierci (pol.). Amnesty International, 2012-03-27. [dostęp 2016-03-14].
  33. Kara śmierci w 2010 roku: Kraje wykonujące egzekucje stają się wyjątkiem (pol.). Amnesty International, 2011-03-25. [dostęp 2015-12-19].
  34. Umberto Bacchi: Execution Central: Saudi Arabia's Bloody Chop-Chop Square (pol.). ibtimes.co.uk, 2013-04-03. [dostęp 2016-03-13].
  35. Saudi Arabia: Scheduled beheading reflects authorities’ callous disregard to human rights (ang.). Amnesty International, 2014-08-22. [dostęp 2016-01-03].
  36. a b Saudi Arabia: Stop execution of three teenagers (ang.). Amnesty International. [dostęp 2016-03-14].
  37. Saudi Arabia 'to execute more than 50 convicted of terrorism (ang.). BBC, 2015-11-26. [dostęp 2016-01-18].
  38. a b Saudi mass execution driven by fear of Sunni militancy (ang.). Reuters, 2016-01-02. [dostęp 2016-03-17].
  39. Zeid deplores mass execution of 47 people in Saudi Arabia (ang.). United Nations Human Rights. [dostęp 2016-03-16].
  40. Shi'ite cleric among 47 executed in Saudi Arabia, stirring anger in region (ang.). Reuters, 2016-01-02. [dostęp 2016-03-17].
  41. World press freedom index 2014 (ang.). rsf.org. [dostęp 2015-12-20].
  42. a b c 10 Most Censored Countries (ang.). Committee to Protect Journalists. [dostęp 2015-12-20].
  43. a b c d e f g h Saudi Arabia (ang.). freedomhouse.org. [dostęp 2016-03-07].
  44. Saudi prince banned from media over racist slur (pol.). Gulf News Saudi Arabia, 2015-07-27. [dostęp 2016-01-18].
  45. Saudi Arabia (ang.). opennet.net. [dostęp 2016-03-13].
  46. Talk show taken off the air over insults to King Abdullah (ang.). Gulf News Kuwait, 2015-07-02. [dostęp 2016-01-18].
  47. a b Lizzie Dearden: Outrage in Saudi Arabia at appearance of female newsreader without headscarf on state television (ang.). Independent, 2014-08-05. [dostęp 2016-03-14].
  48. Emily Thomas: Female Anchor Appears Without Headscarf On Saudi TV, Ignites Outrage (ang.). huffingtonpost, 2014-05-08. [dostęp 2016-03-17].
  49. Shoura passes dress code law for women TV anchors (ang.). Arab News, 2015-02-19. [dostęp 2016-01-18].
  50. Pro-Assad tweet costs hospital chief his job (ang.). Arab News, 2015-02-13. [dostęp 2016-01-18].
  51. Michał Chudziński: Facebook zablokowany w Arabii Saudyjskiej (pol.). Dziennik Internautów, 2010-11-15. [dostęp 2016-01-18].
  52. Shoura approves defamation claims for cybercrimes (ang.). Arab News, 2015-03-18. [dostęp 2016-01-18].
  53. a b c d Raif Badawi (pol.). [dostęp 2015-10-11].
  54. a b c d e f Informacje praktyczne o Arabii Saudyjskiej (pol.). Ambasada Rzeczypospolitej Polskiej w Rijadzie. [dostęp 2016-01-18].
  55. Briton Karl Andree 'to be released from Saudi prison' (ang.). BBC, 2015-10-28. [dostęp 2016-01-18].
  56. Saudi Arabia Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor International Religious Freedom Report 2009 (ang.). state.gov, 2009-10-26. [dostęp 2016-03-16].
  57. Pozycje krajów w Indeksie 2015 (pol.). opendoors.pl. [dostęp 2015-12-20].
  58. a b c Arabia Saudyjska (pol.). opendoors.pl. [dostęp 2015-12-20].
  59. SAUDI ARABIA IMPOSES DEATH SENTENCE FOR BIBLE SMUGGLING (ang.). handsoffcain.info, 2014-11-28. [dostęp 2016-03-16].
  60. a b c d e f g h Michał Lemieszek: Michał Lemieszek: Problem szyicki w Bahrajnie i Arabii Saudyjskiej (pol.). Portal Spraw Zagranicznych. [dostęp 2015-12-20].
  61. a b c Saudi police arrest prominent Shi'ite Muslim cleric (ang.). Reuters, 2012-07-08. [dostęp 2016-03-14].
  62. a b c d e Saudi Arabia bans 50 baby names (ang.). gulfnews.com, 2014-03-13. [dostęp 2016-03-13].
  63. Saudi cleric on TV: Treachery courses through the veins of the Jews like blood (ang.). The Jeruzalem Post, 2015-12-27. [dostęp 2016-01-18].
  64. Saudi Grand Mufti says ISIS are 'Israeli soldiers'. 2015-12-28. [dostęp 2016-01-18].
  65. KSA denounces Israeli bid to Judaize Jerusalem (ang.). Arab News, 2015-06-02. [dostęp 2016-01-18].
  66. Wjazd i pobyt (pol.). Ministerstwo Spraw Zagranicznych. [dostęp 2016-01-19].
  67. Visa Information - Destination Saudi Arabia (SA) (ang.). timaticweb.com, 2015-11-24. [dostęp 2016-01-22].
  68. a b Prawa kobiet w Arabii Saudyjskiej (pol.). prawaczlowieka.edu.pl. [dostęp 2015-12-20].
  69. a b Saudi police 'stopped' fire rescue (ang.). BBC, 2002-03-15. [dostęp 2016-03-13].
  70. a b Saudi Arabia: Religious Police Role in School Fire Criticized (ang.). hrw.org, 2002-03-14. [dostęp 2016-03-13].
  71. Death of Saudi female student stirs uproar (ang.). Al Arabiya English, 2014-02-06. [dostęp 2016-03-16].
  72. a b Helen Regan: Two Saudi Women Who Were Detained for Defying a Driving Ban Have Been Freed (ang.). Time, 2015-02-13. [dostęp 2015-12-13].
  73. a b Saudi Arabia: Activist Professor Gets 10-Year Sentence (ang.). The New York Times, 2015-10-20. [dostęp 2016-03-17].
  74. Saudi Arabia 2015/2016 (ang.). Amnesty International. [dostęp 2016-03-14].
  75. Saudi labor ministry opens up ‘all job opportunities for women’ (ang.). Al Arabiya News, 2015-11-23. [dostęp 2016-01-18].
  76. a b c Sebastian Usher: Saudi Arabia cabinet approves domestic abuse ban (ang.). BBC, 2013-08-28. [dostęp 2016-03-17].
  77. Kate Linthicum: Saudi Arabia election features female candidates and voters for the first time (ang.). Los Angeles Times, 2015-12-11. [dostęp 2016-03-16].
  78. Saudi Arabia's women vote in election for first time (ang.). BBC, 2015-12-12. [dostęp 2016-03-13].
  79. Saudi Arabia: First women councillors elected (ang.). BBC, 2015-12-13. [dostęp 2016-03-16].
  80. Woman wins seat in Saudi election (ang.). The Guardian, 2015-12-13. [dostęp 2016-03-13].
  81. a b Arabia Saud. - Kobiety mogą już samodzielnie wynajmować pokoje hotelowe (pol.). stooq.pl, 2016-02-20. [dostęp 2016-03-05].
  82. SR858 million announced for disabled to buy cars (ang.). Arab News, 2015-10-15. [dostęp 2016-01-18].
  83. a b Disabled workers in Saudi Arabia to get equal pay (ang.). Al Arabiya News, 2014-11-05. [dostęp 2016-01-18].
  84. Saurav Jung Thapa: UN Human Rights Office Releases Report Detailing Violence and Discrimination Against LGBT People (ang.). Human Rights Campaign, 2015-06-02. [dostęp 2016-03-17].
  85. a b Habib Toumi, Bureau Chief: Saudi Arabia busts two gay parties (ang.). Gulf News Saudi Arabia, 2015-06-14. [dostęp 2016-01-18].
  86. Saudi Arabia insists UN keeps LGBT rights out of its development goals (ang.). Richard Dawkins Fundation, 2015-10-06. [dostęp 2016-01-13].
  87. 'Counter to Islamic law’: Saudi diplomat refuses to discuss gay rights at UN (ang.). rt.com, 2015-09-28. [dostęp 2016-01-18].
  88. Sri Lankan maid Rizana Nafeek beheaded in Saudi Arabia (ang.). BBC, 2013-01-09. [dostęp 2016-03-13].
  89. KRÓL ARABII SAUDYJSKIEJ KAWALEREM ORDERU UŚMIECHU (pol.). Order Uśmiechu. [dostęp 2016-01-16].
  90. a b c d Informacja gospodarcza o Arabii Saudyjskiej (pol.). Ambasada Rzeczypospolitej Polskiej w Rijadzie. [dostęp 2016-03-05].
  91. Number of Saudis in private sector doubles in four years (ang.). english.alarabiya.net, 2016-01-27. [dostęp 2016-03-05].
  92. a b Saudi Arabia (ang.). Doing Business. [dostęp 2016-03-05].
  93. To Stave Off Arab Spring Revolts, Saudi Arabia and Fellow Gulf Countries Spend $150 Billion (ang.). Knowledge @ Wharton, 2011-08-21. [dostęp 2016-03-17].
  94. a b c Saudi Arabia denies not giving Syrians sanctuary (ang.). Al Jazeera, 2015-09-12. [dostęp 2016-03-17].
  95. Graham 'Gruhamed' Hartmann: Saudi Arabian Black Metal Band Al-Namrood Risk Lives With Anti-Religious Music Read More: Saudi Arabian Black Metal Band Risks Lives to Make Music (ang.). loudwire.com, 2015-04-22. [dostęp 2016-03-05].
  96. Sweden ends Saudi military ties over human rights issues (ang.). Yahoo! News, 2015-03-10. [dostęp 2016-03-16].
  97. David Crouch: Sweden's foreign minister unrepentant over Saudi flogging row (pol.). The Guardian, 2015-06-08. [dostęp 2016-03-14].
  98. a b Again: Saudi Arabia Elected Chair of UN Human Rights Council Panel (ang.). UN Watch, 2015-09-20. [dostęp 2016-03-16].
  99. Paul Katie: Iran stops doing business with Saudi Arabia as Nimr execution rankles (ang.). Reuters, 2016-01-07. [dostęp 2016-01-18].
  100. Saudi Ally Comoros The Latest To Break Diplomatic Ties With Iran (ang.). Radio Free Europe Radio Liberty, 2016-01-16. [dostęp 2016-01-18].
  101. Erdogan: Saudi executions 'internal matter' (ang.). Al Arabiya News, 2016-01-06. [dostęp 2016-01-18].
  102. Saudi Arabia: Mass Execution Largest Since 1980 (ang.). Human Right Watch, 2016-01-04. [dostęp 2016-03-16].

Linki zewnętrzne