Rękopis znaleziony w Saragossie (film)

Ten artykuł dotyczy filmu. Zobacz też: Rękopis znaleziony w Saragossie (powieść).
Rękopis znaleziony w Saragossie
Gatunek fantastyczny i przygodowy[1]
Rok produkcji 1964
Data premiery 9 lutego 1965 (Polska)[2]
27 lutego 1966 (świat)[2]
Kraj produkcji  Polska
Język polski
Czas trwania 180 min
Reżyseria Wojciech Jerzy Has
Scenariusz Tadeusz Kwiatkowski według powieści Jana Potockiego
Muzyka Krzysztof Penderecki
Zdjęcia Mieczysław Jahoda
Scenografia Jerzy Skarżyński
Tadeusz Myszorek
Kostiumy Lidia Skarżyńska
Jerzy Skarżyński
Montaż Krystyna Komosińska
Wytwórnia Zespół Realizatorów Filmowych „Kamera”

Rękopis znaleziony w Saragossie – polski film fantastyczny z 1964 roku w reżyserii Wojciecha Jerzego Hasa, nakręcony na podstawie powieści Jana Potockiego o tym samym tytule. Film zachowuje szkatułkową strukturę pierwowzoru Potockiego i obraca się wokół postaci młodego oficera Alfonsa van Wordena (Zbigniew Cybulski), który na swej drodze do Madrytu napotyka szereg symbolicznych postaci i wysłuchuje ich opowieści.

W Polsce film emitowany był w pełnej wersji trwającej 180 minut. W Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii film został skrócony do 152 i 125 minut. W latach dziewięćdziesiątych Jerry Garcia, Martin Scorsese i Francis Ford Coppola sfinansowali zrekonstruowanie oryginalnej kopii filmu[3], która ukazał się na VHS oraz DVD w 2001.

Fabuła

Góry Sierra Morena, gdzie toczy się część akcji powieści
schemat szkatułkowej fabuły filmu

Trwają wojny napoleońskie. Oficer armii wycofującej się z Saragossy zbacza na chwilę do opuszczonej gospody, gdzie natrafia na zakurzony manuskrypt. Wiedziony ciekawością, zatraca się w lekturze, zatrzymując się na wizerunkach szubienicy oraz leżących na łożu młodych kobiet. Gdy przybywają żołnierze nieprzyjacielskiej armii hiszpańskiej, jej oficer, zamiast aresztować wroga, również przygląda się lekturze i odnajduje w autorze własnego dziadka[4].

Akcja filmu przenosi się w góry Sierra Morena, gdzie w towarzystwie dwóch giermków budzi się nowo powołany kapitan gwardii walońskiej, Alfons van Worden. W drodze do Madrytu, gdzie ma objąć stanowisko, obiera najkrótszą drogę wiodącą przez Sierra Morena. Początkowo pewny siebie van Worden ignoruje ostrzeżenia ze strony miejscowego Cygana i mulnika Muskita, który twierdzi, że góry są siedliskiem demonów. Rusza przed siebie, ale po drodze trafia do opuszczonej gospody „Venta Quemada”, gdzie nocami grasują duchy. Tam poznaje dwie mauretańskie księżniczki, Eminę i Zebildę, które go uwodzą. Spędza z nimi noc, a nad ranem budzi się pod szubienicą z dwoma wisielcami, braćmi Zoto[5].

Błądząc, Alfons natrafia na dom Pustelnika, który opiekuje się obłąkanym Paszeko. Ten ostatni opowiada mu historię dwóch sióstr, Kamili i Inezylii, które go opętały. Van Worden nocuje u pustelnika, a następnego dnia znów budzi się pod szubienicą. Zostaje schwytany przez inkwizytorów, którzy poddają go torturom. Alfonsa wyswobadzają jednak z rąk inkwizycji bracia Zoto – Mono i Cziko – a także dwie afrykańskie księżniczki, które się w nim zakochują. Później Alfons spotyka szejka Gomeleza, który zmusza go do wypicia trunku, po czym oficer pada nieprzytomny[6].

Alfons ponownie budzi się obok szubienicy, gdzie napotyka demonicznego Kabalistę oraz filozofującego matematyka Velasqueza, po czym wyrusza wraz z nimi do zamku. Zamek Kabalisty jest miejscem odpoczynku dla strudzonego wędrowca, którego do refleksji skłaniają opowieści Kabalisty, Velasqueza oraz Cygana Avadoro. Każda z opowiadanych przez to trio historii zawiera wątek miłosny: Kawaler Toledo jest uwodzicielem i wiarołomcą z jedną kochanką, sentymentalny młodzieniec Lopez Soarez zakochuje się w pięknej Inez, córce bankiera Moro, natomiast awanturnik Dan Rocke Busqueroz poznaje cieszącą się powodzeniem u mężczyzn Fraskitę Solero. Te trzy historie się zazębiają: kawaler Toledo, nękany przez głosy tajemniczego Przyjaciela z zaświatów, zostaje pokutnikiem; Lopez, dzięki pomocy ze strony Busqueroza, może się ożenić z Inez, sam zaś Dan Rocke spotyka Avadoro, który rozszyfrowuje ciąg historii. Głos Przyjaciela z „zaświatów” to krzyk Lopeza Soareza, który spadł z drabiny, wspinając się do okna Inez. Kochanka kawalera Toledo, Donia Augusta Fernandez, jest również Fraskitą Solero, uwodzicielką Busqueroza. Umykając przed trzema uwodzicielkami, trzej awanturnicy – kawaler Toledo, Don Rocke Busqueroz i Cygan Avadoro – doświadczają pojedynku prowadzonego przez ojca Alfonsa van Wordena[7].

Alfonso, wysłuchawszy wszystkich opowieści, wraca do „Venta Quemada”, gdzie spotyka dwie księżniczki i szejka, który ofiarowuje mu księgę, aby ten mógł zdać relację ze swojej wyprawy. Van Worden znów budzi się pod szubienicą, w towarzystwie dwóch giermków. Podróżując do Saragossy, opisuje wyśnione wydarzenia w księdze. Gdy dowiaduje się, że czekają nań dwie księżniczki, wyrzuca manuskrypt. Ten zaś ląduje w tym samym miejscu, w którym znaleźli go na początku dwaj oficerowie[8].

Film a powieść Potockiego

Film został nakręcony na podstawie dzieła hrabiego Jana Potockiego, żyjącego na przełomie XVIII i XIX wieku uczonego, pisarza, filozofa, żołnierza, podróżnika i fantasty. Literacki Rękopis znaleziony w Saragossie powstawał w latach 1794–1815, a po raz pierwszy został wydany w 1813 po francusku. Przez długie lata był w Polsce nieznany, a na język polski został przełożony przez Edmunda Chojeckiego dopiero w 1847[9]. Film zachowuje szkatułkową konstrukcję powieści w tłumaczeniu Chojeckiego, w której każda kolejna opowieść wywodzi się z poprzedniej[9].

Obsada

W kolejności pojawiania się:

Produkcja

Wojciech Jerzy Has, reżyser filmu

Wojciech Jerzy Has poznał literacki Rękopis znaleziony w Saragossie za sprawą scenarzysty Tadeusza Kwiatkowskiego i długo rozważał, jak dzieło Potockiego da się zaadaptować na język filmu. W wywiadzie udzielonym w 1963 czasopismu „Film” Has stwierdził, że chciał, aby Rękopis był realistyczną i poetycką zarazem przypowieścią o człowieku[10]. Na plany reżysera nałożyła się zarazem presja ze strony Komitetu Centralnego PZPR, który w Uchwale Sekretariatu KC w sprawie Kinematografii nawoływał do poszukiwania „tematyki wyrażającej postępowe idee i wyzwoleńcze dążenie narodu i ludu pracującego w 1000-letniej historii Polski, korzystać w tym zakresie z wybitnych dzieł polskiej literatury”[11]. Część filmowców, w tym Has, przystąpiła do tworzenia adaptacji literatury narodowej, nie chcąc brać udziału w reaktywacji realizmu socjalistycznego[12].

Do głównej roli Alfonsa van Wordena początkowo pretendował francuski aktor polskiego pochodzenia, Trześniewski ze Szkoły Teatralnej w Paryżu. Jednakże pierwsze dni zdjęciowe wykazały, iż Trześniewski „zupełnie nie daje sobie rady z prowadzeniem roli”, w związku z czym rolę otrzymał ostatecznie Zbigniew Cybulski[13]. Mirosława Lombardo otrzymała rolę matki von Wordena, gdyż Hasowi spodobało się jej zdjęcie w piśmie „Ekran”[14]. Atutem Lombardo była również umiejętność jazdy konno, dzięki której aktorka nie potrzebowała dublerek[14].

Jura Krakowsko-Częstochowska, która imitowała hiszpańskie plenery

Lidia i Jerzy Skarżyńscy oraz Tadeusz Myszorek, odpowiedzialni za scenografię i kostiumy do Rękopisu, bez wyjeżdżania z kraju zrekonstruowali hiszpański pejzaż pierwszej połowy XVIII wieku[15]. Na potrzeby planu filmowego Skarżyńscy zaprojektowali 232 kostiumy[16], a całemu procesowi bacznie przyglądał się sam reżyser[17]. Zdjęcia do filmu, za które odpowiadał Mieczysław Jahoda, kręcono głównie w Jurze Krakowsko-Częstochowskiej[18], w okolicach Olsztyna koło Częstochowy. Dekoracje do scen madryckich wybudowano w okolicach Morskiego Oka we Wrocławiu[15].

Muzykę do Rękopisu znalezionego w Saragossie napisał Krzysztof Penderecki. Ówcześnie eksperymentujący z muzyką filmową kompozytor do realizacji ścieżki muzycznej wykorzystał między innymi taśmę magnetofonową oraz syntezatory. Warstwa muzyczna Rękopisu stanowi parodię muzyki późnego barku (Vivaldiego) oraz klasycyzmu (Beethovena, Haydna, wczesnego Mozarta)[19].

Komisja Oceny Technicznej Naczelnego Zarządu Kinematografii miała uwagi względem filmu Hasa, przyznając mu ocenę dobrą, nie zaś maksymalną[13].

W Polsce Rękopis znaleziony w Saragossie był wyświetlany w pełnej wersji, trwającej 180 minut. Pół godziny krótsza wersja (152 minuty) była dystrybuowana we Francji, natomiast najkrótsza wersja, licząca na prośbę dystrybutora 125 minut, trafiła do Stanów Zjednoczonych[20].

Odbiór

W Stanach Zjednoczonych Rękopis, mimo okrojonej wersji, doczekał się uznania za kultowy, a niszowe środowiska intelektualno-artystyczne Zachodniego i Wschodniego Wybrzeża stawiały go obok Nocy żywych trupów (George’a Romero) oraz Głowy do wycierania (Davida Lyncha)[20]. Jeden z miłośników filmu, Jerry Garcia, podjął starania na rzecz sprowadzenia do Ameryki pełnej wersji filmu, ale zmarł, zanim dotarła do niego 152-minutowa – jak się okazało – wersja francuska. Zafascynowani nową kopią filmu Martin Scorsese oraz Francis Ford Coppola doprowadzili jednak do rekonstrukcji pełnej, 180-minutowej wersji filmu, której premiera w Stanach odbyła się w 1997[20]. Tam Rękopis został przyjęty z entuzjazmem: Stephen Halden, recenzent „The New York Timesa”, opisał film Hasa jako „rozbudowaną, humorystyczną medytacją na temat związków między realnością i iluzją, rozegraną w autoironicznym, uczuciowo chłodnym stylu”[20]. Michael Sragow z „Village Voice” docenił natomiast „elegancko kręcone czarno-białe zdjęcia”[21]. Podobne opinie wyrazili Salman Rushdie („Pierwszy raz natrafiłem na coś, co następnie pokochałem w wersji książkowej”) oraz Susan Sontag („Wirtuozeria w prowadzeniu narracji”)[20].

Również we Francji w latach 80. Rękopis zdobył wielką popularność. Czasopismo „Cahiers du Cinema” porównało film Hasa do Opowieści tysiąca i jednej nocy, a „Le Monde” nazwało reżysera „malarzem barokowym polskiej tragedii”[20]. Nawet po latach od premiery dzieło Potockiego wciąż było wyświetlane w dzielnicy łacińskiej Paryża. W 1996 Manuela Gretkowska zanotowała, że na projekcji Rękopisu znalezionego w Saragossie, w którym uczestniczyła tego samego roku, sala kinowa była „pełna”[22]. Także w Hiszpanii film Hasa cieszył się powodzeniem, a Jerzemu Skarżyńskiemu Hiszpanie zadawali pytanie, gdzie ekipa filmowa znalazła „hiszpańskie” plenery[14].

Marcin Maron ocenił Rękopis znaleziony w Saragossie jako „kunsztowny eksperyment z narracją filmową, w którym dokonuje się ironiczna gra z czasem oraz konwencjami literackimi i filmowymi”[23], odnajdując w nim nawiązania do Don Kichota Miguela Cervantesa[24]. Francuska badaczka Anne Guerin-Castell dostrzegła w dziele Hasa nawiązania do westernu, filmu płaszcza i szpady, filmu fantastycznego, melodramatu, burleski oraz komedii muzycznej[25]. Izabela Kalinowska zaliczyła Rękopis do grupy „względnie nielicznych arcydzieł”, którym udało się uchwycić esencję przekładanego tekstu i zachować jednocześnie swoje filmowe walory[26]. Małgorzata Hendrykowska stwierdziła, iż „w swej głębszej warstwie film jest racjonalistyczną satyrą na ludzką głupotę i zabobon”[27]. W opinii Iwony Gródź Rękopis jest „czymś niespotykanym i wyjątkowym na tle kinematografii polskiej i światowej. I może właśnie dlatego tak bardzo podobał się Francuzom, Amerykanom czy Hiszpanom”[28].

Wielu reżyserów, w tym Martin Scorsese[29], Luis Buñuel, David Lynch, Lars von Trier, Harvey Keitel oraz pisarz Neil Gaiman uznało Rękopis za jeden z najwybitniejszych filmów kina światowego[30]. Jak dowiódł Michael Goddard, poetyką zbliżoną do dzieła Hasa posługiwał się również Raúl Ruiz w swoim filmie Wioska piratów (1983)[31]. W 2011 portal Esensja umieścił film Hasa na liście najlepszych filmów polskich wszech czasów[32].

Nagrody i festiwale

  • 1965 Edynburg (MFF) – wyróżnienie
  • 1965 San Sebastián (MFF) – nagroda CIDALC
  • 1965 San Sebastián (MFF) – Złote Pióro (nagroda Klubu Dziennikarzy Zagranicznych)
  • 1969 Sitges (MFF Fantastycznych i Grozy) – medal specjalny
  • 1971 Nagroda Krytyki Hiszpańskiej

Martin Scorsese uznał Rękopis za jedno z arcydzieł polskiej kinematografii i wytypował go w 2014 do prezentacji w Stanach Zjednoczonych oraz Kanadzie w ramach festiwalu polskich filmów Martin Scorsese Presents: Masterpieces of Polish Cinema[33][34].

Przypisy

  1. Clarke Fountain: The Saragossa Manuscript (1965) (ang.). Allmovie. [dostęp 2018-07-22].
  2. a b Rękopis znaleziony w Saragossie w bazie IMDb (ang.)
  3. Felis 2016 ↓.
  4. Kolasińska 1999 ↓, s. 243.
  5. Kolasińska 1999 ↓, s. 245.
  6. Kolasińska 1999 ↓, s. 51-52.
  7. Kolasińska 1999 ↓, s. 52-53.
  8. Kolasińska 1999 ↓, s. 254.
  9. a b Lubelski 2015 ↓, s. 324.
  10. Kalinowska 2013 ↓, s. 48-49.
  11. Uchwała Sekretariatu KC w sprawie Kinematografii 1994 ↓, s. 31.
  12. Kalinowska 2013 ↓, s. 50.
  13. a b Kornacki 2016 ↓, s. 161.
  14. a b c Matuszewska 2011 ↓.
  15. a b Lubelski 2015 ↓, s. 325.
  16. Kalinowska 2013 ↓, s. 49.
  17. Kalinowska 2013 ↓, s. 58.
  18. Rękopis znaleziony w Saragossie w bazie filmpolski.pl
  19. Gródź 2014 ↓, s. 193.
  20. a b c d e f Wróblewski 2011 ↓.
  21. Sragow 2017 ↓.
  22. Ryba 2016 ↓, s. 54.
  23. Maron 2014 ↓, s. 59.
  24. Maron 2014 ↓, s. 62.
  25. Maron 2014 ↓, s. 64-65.
  26. Kalinowska 2013 ↓, s. 47.
  27. "Rękopis znaleziony w Saragossie", „Culture.pl” [dostęp 2018-07-22] (ang.).
  28. Gródź 2010 ↓, s. 72-73.
  29. Ciapara 2008 ↓.
  30. Orliński 2009 ↓, s. 7.
  31. Goddard 2013 ↓, s. 97.
  32. 50 najlepszych polskich filmów wszech czasów, „Esensja”, 2011 [dostęp 2018-07-22].
  33. Martin Scorsese Presents: Masterpieces of Polish Cinema – oficjalna strona projektu w języku angielskim. mspresents.com. [dostęp 2014-02-26].
  34. Polskie filmy Martina Scorsese. vice.com. [dostęp 2014-03-24].

Bibliografia

  • Elżbieta Ciapara: Martin Scorsese odnawia stare filmy. Film, 2008-11-12. [dostęp 2012-01-08]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-02-03)].
  • Paweł T. Felis: „Rękopis znaleziony w Saragossie” Hasa po raz pierwszy w Polsce na DVD. Gazeta Wyborcza, 2016-11-12. [dostęp 2016-11-12].
  • Michael Goddard: The Cinema of Raúl Ruiz: Impossible Cartographies. New York: Columbia University Press, 2013.
  • Iwona Gródź. Rękopis znaleziony w Saragossie. „Kino”. 11, s. 72-73, 2010. 
  • Iwona Gródź. Zaszyfrowane w dźwiękach... Muzyka w filmach Wojciecha Hasa. „Res Facta Nova”. 15 (24), s. 183-203, 2014. 
  • Izabela Kalinowska. From Orientalism to surrealism: Wojciech Jerzy Has interprets Jan Potocki. „Studies in Eastern European Cinema”. 1 (4), s. 47-62, 2013 (ang.). 
  • Iwona Kolasińska. Na początku była Księga.... „Kwartalnik Filmowy”, s. 243-254, 1999. 
  • Krzysztof Kornacki. Milanówek - ziemia obiecana dla historyków? O podwarszawskim archiwum kina polskiego. „Panoptikum”. 16, s. 151-166, 2016. 
  • Tadeusz Lubelski: Historia kina polskiego 1895-2014. Kraków: Universitas, 2015.
  • Marcin Maron. O roli ironii w filmach Wojciecha Jerzego Hasa, a zwłaszcza w Rękopisie znalezionym w Saragossie, ze szczególnym odniesieniem do ironii romantycznej. „Annales Universitas Mariae Curie-Skłodowska”. XII (1), s. 47-70, 2014. 
  • Małgorzata Matuszewska. Rękopis znaleziony w Saragossie - film spod znaku "płaszcza i szpady". „Polska The Times”, 2011-02-18. 
  • Wojciech Orliński. Reportaż znaleziony w Saragossie. „Duży Format”. 22/830, s. 7-9, 2009-07-10. [dostęp 2009-08-09]. 
  • Janusz Ryba. Potocki "intertekstualny". „Prace Polonistyczne”. LXXI, s. 49-55, 2016. 
  • Michael Sragow. The Saragossa Manuscript. „Village Voice”, 2017 (ang.). 
  • Uchwała Sekretariatu KC w sprawie Kinematografii. W: Syndrom konformizmu? Kino polskie lat sześćdziesiątych. Tadeusz Miczka, Alina Madej (red.). Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 1994, s. 27-34.
  • Janusz Wróblewski: Rękopis odkryty za granicą. Polityka, 2011-01-03. [dostęp 2018-07-22].

Linki zewnętrzne