Rogneda

Szablon:Władczyni infobox Rogneda, Gorysława, Anastazja (ros.Рогнеда Рогволодовна, Горислава, Анастасия; białorus.Рагнеда Рагвалодаўна, Гарыслава, Анастасія) – kniaziówna połocka, córka księcia Rogwołoda, jedna z żon Wielkiego Księcia Kijowskiego Włodzimierza WIelkiego. Dawniej przyjmowano, że miała z Włodzimierzem synów Iziasława, Jarosława Mądrego, Wsiewołoda i Mścisława (oraz dwie córki, w tym Przedsławę). Obecnie toczy się wśród historyków dyskusja w sprawie osoby matki poszczególnych synów Włodzimierza. Po 987 roku otrzymała jako uposażenie gród Izasław. Zmarła w 1000 roku prawdopodobnie w Połocku na dworze swojego syna Iziasława[1].

Życiorys

Rogneda

W 980 roku, według Powieści lat minionych Włodzimierz Wielki zebrał wojska i zaczął przygotowania do wojny przeciwko bratu, Jaropełkowi, księciu kijowskiemu. Prawdopodobnie szukał wówczas sprzymierzeńców wśród sąsiadów, dlatego wysłał swatów do córki księcia połockiego Rogwołoda w celu zapewnienia sobie poparcia militarnego ze strony przyszłego teścia. Rogwołod jednak przyrzekł już Rognedę Jaropełkowi. Po przybyciu swatów od Włodzimierza, książę połocki zapytał córkę, za kogo chce wyjść: Włodzimierza czy Jaropełka. Zaistniałą sytuacje opisały na dwa sposoby Powieść lat minionych i Roczniki Lawrenckie. Autor pierwszego dzieła opisuje tak:

Włodzimierz I Swiatosławicz powrócił do Nowogrodu z Waregami. [...] I posłał do Rogwołoda do Połocka powiedzieć: "Chcę córkę twoją wziąć sobie za żonę". Tenże zapytał córki swojej: "Czy chcesz za Włodzimierza?". Ona odparła: "Nie chcę zzuwać butów synowi niewolnicy, ale chcę za Jaropełka". [...] I przyszli młodzieńcy Włodzimierza i przekazali mu całą rozmowę Rognedy – córki kniazia połockiego Rogwołoda. Włodzimierz li zebrał wielu wojów – Waregów, Słowienów, Czudź i Krywiczy – i poszedł na Rogwołoda. A w tym czasie zbierali się już wydawać Rognedę za Jaropełka. Napadł Włodzimierz na Połock i zabił Rogwołda i dwóch jego synów, a córkę wziął za żonę[2].

Obecnie uważa się, że wydarzenie, opisane w źródle, miało miejsce między rokiem 977 a 978.

Zobacz więcej w artykule Rogwołod, w sekcji Chronologia życia.

Gorysława

Łosienko A. P. Włodzimierz przed Rognedą (1770)

Inaczej przedstawił to samo wydarzenie autor Latopisu Lawrenckiego. Historię zamążpójścia Rognedy opisał z większym od Powieści lat minionych dramatyzmem. Pojawia się tutaj także drugie imię Rognedy – Gorysława – nadane jej przez Włodzimierza. Całe zajście jest odnotowane pod rokiem 1128:

Rogwołod władał ziemią połocką, i dzierżył ją, i rządził nią. A Włodzimierz znajdował się w Nowogrodzie, jeszcze małoletnim i poganinem, i miał stryja Dobrynię wojewodę – męża chrobrego i zapobiegliwego, i on posłał do Rogwołoda, prosząc córkę jego za Włodzimierza. On rzekł do córki swojej: "Chcesz-li za Włodzimierza?" Ona rzekła: "Nie chcę zzuwać butów synowi niewolnicy, lecz chcę Jaropełka". Usłyszawszy taką odpowiedź, Włodzimierz rozgniewał się za syna niewolnicy i pożalił się Dobryni i wpadł w gniew i, wziąwszy wojów, poszedł na Połock i pokonał Rogwołoda. Rogwołod uciekł do miasta, i podeszli do miasta, i wzięli miasto, i samego księcia Rogwołoda wzięli, i żonę jego, i córkę jego; a Dobrynia poniżał jego i córkę jego, nazwał ją służebnicą, i rozkazał Włodzimierzowi być z nią przed ojcem i matką. Potem Włodzimierz zabił ojca jej, a samą ją wziął za żonę i nadał jej imię Gorysława. [...] Ona zaś powiedziała: "Zasmuciłam się, bowiem ojca mojego zabiłeś i ziemię jego zagarnąłeś przeze mnie [...]"[3].

Po poślubieniu Rognedy Włodzimierz odesłał ją mieszkać nad rzekę Łybedzię, gdzie później została założona osada Przedsławino[4]. Około 986 roku Włodzimierz postanowił poślubić księżniczkę bizantyjską Annę. Przed ślubem cesarz bizantyjski Bazyli II Bułgarobójca postawił Włodzimierzowi warunek przyjęcia chrztu. Aby go spełnić, Włodzimierz musiał rozwieść się ze swoimi pogańskimi żonami i odesłać nałożnice. Decyzja o rozwodzie skłoniła Rognedę do zaplanowania zamachu na życie męża. Opis usiłowania morderstwa przedstawił Latopis Lawrencki pod rokiem 1128. Próba zabójstwa została jednak udaremniona. Włodzimierz rozkazał żonie założyć weselne szaty i postanowił własnoręcznie ukarać ją śmiercią. Rogneda natomiast dała synowi, Iziasławowi, miecz ojca i nauczyła, co ma mówić, kiedy po nią przyjdzie. Na widok syna z mieczem Włodzimierz pohamował gniew, ale nie zostawił Rognedy i Iziasława w Kijowie, odesłał ich do nowo wybudowanego zamku Izasławia[5].

Anastazja

Dziewiętnastowieczny hagiograf, Michał Tołstoj, zawarł w swoich Opowiadaniach z historii Cerkwi ruskiej rozmowę Włodzimierza z Rognedą. Fragment, którym posłużył się Tołstoj do napisania opowiadania, pochodzi z szesnastowiecznego Latopisu Twerskiego[6].

[...], a do Rognedy posłał wiadomość: "Jestem teraz chrześcijaninem i powinienem mieć jedną żonę; ty zaś jeśli chcesz, wybierz sobie męża spomiędzy bojarów". Rognega odpowiedziała: "Jestem księżną z urodzenia. Czy tobie jedynemu drogie jest królestwo niebieskie? I ja chcę być oblubienicą Chrystusową i stać się podobną aniołom"[7].

Według Latopisu Twerskiego Rogneda złożyła śluby i przyjęła chrześcijańskie imię Anastazja. Świadkiem rozmowy Włodzimierza z Rognedą był małoletni sparaliżowany Jarosław Włodzimierzowicz. Odpowiedź Rognedy wywarła na nim takie wrażenie, że wyzdrowiał[8]. Autor Latopisu Twerskiego znał prawdopodobnie legendę o matce Jarosława, ale nie znał jej imienia. Sugerując się dwunastowiecznymi źródłami, wymienił imię Rognedy spośród wszystkich żon Włodzimierza Wielkiego. Stąd powstały późniejsze podania, jakoby Rogneda, przyjąwszy imię Anastazji, została wysłana do wybudowanego dla niej monasteru w Izasławiu. Pochodzące z latopisu informacje nie znajdują potwierdzenia w innych źródłach. Niektórzy historycy łączą dwie legendy – o zamachu na życie Włodzimierza i złożeniu ślubów zakonnych – w jedną. Uważają przy tym, że Rogneda targnęła się na życie męża po tym, jak zamierzał wydać ją za bojara. W tym jednak przypadku reakcja Jarosława na decyzję Rognedy jest bezpodstawna[9].

Znana jest data śmierci Rognedy - 1000 rok. Żaden z latopisów nie zawiera informacji, gdzie zmarła i została pochowana. Historycy nie są zgodni co do miejsca śmierci i pochówku, najczęściej wymienia się Połock i Zasław.

Dzieci Rognedy

Według Powieści lat minionych Rogneda i Włodzimierz mieli czterch synów i dwie córki: Iziasława, Jarosława, Wsiewołoda, Mścisława, Przedsławę i Przemisławę[10]. Latopis Lawrencki pod rokiem 1128 sugeruje, że Rogneda miała jednego syna - Iziasława[11], ale wymienia czterech pod rokiem 980[12]. Sprzeczności w latopisach ruskich, które podają różne dane o liczbie żon Włodzimierza, ich imionach oraz liczbie dzieci, dają podstawę do ich podważenia oraz przypuszczenia, że były redagowane w czasach późniejszych. Do podania w wątpliwość informacji o dzieciach skłaniają następujące czynniki: krótki, siedmioletni, okres małżeństwa z Włodzimierzem, statut żony, która została osiedlona poza granicami stolicy męża, trzy kolejne śluby Włodzimierza, posiadanie przez niego ośmiuset nałożnic[13].

Niejasność w dane o dzieciach wnosi data urodzenia Jarosława. Autor Powieści lat minionych podaje że Jaroslaw zmarł w wieku 76 lat w 1054 roku[14], toteż data urodzenia przypada na rok 978. Pod rokiem 1016 autor źródła odnotował, że Jarosław przejął tron w Kijowie w wieku dwudziesu ośmiu lat[15], więc powinien był urodzić się w 988 roku. Wasilij Tatiszczew uważał, że autor Powieści lat minionych zrobił błąd i Jarosław w 1016 roku powinien był mieć trzydzieści osiem lat. W niezachowanych do dziś latopisach - raskolniczym, golicyńskim i chruszczewskim - którymi historyk dysponował, Jarosław w chwili objęcia tronu w Kijowie miał odpowiednio dwadzieścia trzy, dwadzieścia osiem i trzydzieści cztery lata[16]. Według orenburskiego manuskryptu Jarosław urodził się w 972 roku[17]. W niektórych późniejszych latopisach syn Włodzimierza został wielkim księciem w wieku osiemnastu lat, co według Siergieja Sołowiewa domyślnie oznacza, że Jarosław objął władzę w Kijowie po osiemnastu latach panowania w Nowogrodzie i jeśli do tej liczby dodać dziesięć lat panowania w Nowogrodzie i Rostowie, to wychodzi liczba dwadzieścia osiem wymieniona w Powieści lat minionych[18].

Niektórzy historycy uważają, że źródła zostały sfałszowane w XII wieku, kiedy książęta kijowscy rościli prawa do panowania w Połocku. W tym okresie obowiązek latopisania został przekazany z Ławry Pieczerskiej do monasteru wydubickiego, gdzie dokonano redakcji[19].

Prawdopodobnie Iziasław był jedynym dzieckiem Rognedy; za tą wersją przemawiają słowa, które skierowała do Włodzimierza po zamachu:

Ona zaś powiedziała: "Zasmuciłam się, bowiem ojca mojego zabiłeś i ziemię jego zagarnąłeś przeze mnie, a teraz nie kochasz mnie z tym dzieckiem"[20].

Aby zapobiec zamordowaniu Rognedy przez męża, bojarzy doradzili Włodzimierzowi:

Nie zabijaj jej dla tego dziecka, lecz odnów jej ojczyznę i daj jej ze swoim synem[21].

W niektórych latopisach Iziasław został nazwany dziecięciem, co oznacza, że syn Rognedy w momencie zamachu na Włodzimierza miał nie więcej niż siedem lat. Jeśli wziąć pod uwagę fakt, że Rogneda próbowała zabić męża około 986 roku, to mógł urodzić się na przełomie lat 978 i 979, rok po ślubie Włodzimierza i Rognedy[22].

  1. J. Bieniak, Rognieda, w: Słownik starożytności słowniańskich. Encyklopedyczny zarys kultury Słowian od czasów najdawniejszych do schyłku XII wieku, T. 4, P-R, red. G. Labuda, Z. Stieber, Wrocław-Warszawa-Kraków 1970, s. 523-524.
  2. В год 6488 (980), w: Повесть временных лет, s. [1].
  3. Летопись Русская по Лаврентьевскому списку, s. 206-207 [2].
  4. В год 6488 (980), w: Повесть временных лет, s. [3].
  5. Летопись Русская по Лаврентьевскому списку, s. 206-207 [4].
  6. Полное собрание русских летописей, T. 15, Летописный сборник, именуемый Тверской летописью, Санкт-Петербург 1865, s. 112.
  7. М. В. Толстой, Рассказы из истории русской церкви, Ks. 1, s. [5].
  8. Полное собрание русских летописей, T. 15, Летописный сборник, именуемый Тверской летописью, Санкт-Петербург 1865, s. 112.
  9. Ю. А. Заяц, Заславль в эпоху феодализма, Минск 1995, s. 207. ISBN 5343013503.
  10. В год 6488 (980), w: Повесть временных лет, s. [6].
  11. Летопись Русская по Лаврентьевскому списку, s. 57 [7].
  12. Летопись Русская по Лаврентьевскому списку, s. 207 [8].
  13. В год 6488 (980), w: Повесть временных лет, s. [9].
  14. В год 6562 (1054), w: Повесть временных лет, s. [10].
  15. В год 6524 (1016), w: Повесть временных лет, s. [11].
  16. В. Н. Татищев, История Российская, T. 2, Москва 1994, s. 74, 238; Idem, T. 4, s. 416-417.
  17. В. Н. Татищев, История Российская, T. 2, Москва 1994, s. 238.
  18. С. М. Соловьёв, История России с древнейших времён, T. 1, Москва 1988, s. 311-312 [12].
  19. Ю. А. Заяц, Заславль в эпоху феодализма, Минск 1995, s. 112. ISBN 5343013503.
  20. Летопись Русская по Лаврентьевскому списку, s. 207 [13].
  21. Летопись Русская по Лаврентьевскому списку, s. 207 [14].
  22. Ю. А. Заяц, Заславль в эпоху феодализма, Минск 1995, s. 112. ISBN 5343013503.

Bibliografia

Szablon:Bibliografia start

Źródła

  • Летопись Русская по Лаврентьевскому списку [15], (dostęp 22 grudnia 2009 roku).
  • Повесть временных лет [16], (dostęp 22 grudnia 2009 roku).
  • Полное собрание русских летописей, T. 15, Летописный сборник, именуемый Тверской летописью, Санкт-Петербург 1865.
  • Толстой М. В., Рассказы из истории русской церкви, Ks. 1 [17], (dostęp 22 grudnia 2009 roku).

Szablon:Bibliografia start

Opracowania

  • Dworzaczek W., Genealogia, Warszawa 1959, (tablica 21).
  • Słownik starożytności słowniańskich. Encyklopedyczny zarys kultury Słowian od czasów najdawniejszych do schyłku XII wieku, T. 4, P-R, red. G. Labuda, Z. Stieber, Wrocław-Warszawa-Kraków 1970.
  • Соловьёв С. М., История России с древнейших времён, T. 1, Москва 1988 [18], (dostęp 22 grudnia 2009 roku).
  • Заяц Ю. А., Заславль в эпоху феодализма, Минск 1995. ISBN 5343013503.
  • Татищев В. Н., История Российская, T. 2, Москва 1994.
  • Татищев В. Н., История Российская, T. 4, Москва 1994.

Szablon:Bibliografia stop